رۆڵی میدیا لە بەگژاچوونەوەی گەندەڵیدا

ئەوەی لەماوەی دە ساڵی رابردوودا لە کار و چالاکیی میدیای کوردیدا، سەرنجی هەمووانی راکێشاوە، ئەم هات وهاوار و دەنگە دەنگەیە  کە دەربارەی دیاردەی گەندەڵی، وروژاندوێتی بەردەوامیش چاو و دەنووکی لەسەرێتی ، بە رادەیەک کە بەدەگمەن وتارێک ، هەواڵێک ، ڤیدیۆیەک، راپۆرتە هەواڵێک، بەرنامە و دیدار و دیبەیتێک بەرهەمهاتوون ، کە ڕاستەوخۆ  یان ناڕاستەوخۆ  باسی لە گەندەڵی نەکردبێ. کەچی لە بەرامبەردا، هەم رێژەی گەندەڵی لە هەڵکشانی بەردەوامدابووە و هەم میدیای ((سەربەخۆ و ئەهلییش )) ئەگەرچی لەم نەبەردەیدا هیچی بەهیچ نەکردووە ، بەڵام هێشتا لە هەراو زەنای خۆی نەکەوتووە !

کەواتە دەبێ هەڵە و چەوتییەکە لەکوێدابێ ؟ ئایا کێشەکە لە ئاڵۆزی و سەختیی خودی دیاردەی گەندەڵیدایە ؟ یان بەشێک لە کێشەکە ئەو بەدحاڵی بوون و سادەگۆیی و بە ساویلکەیی مامەڵەکردنەی میدیا و میدیاکارانە لەتەک دیاردەکەدا؟ ئایا ئەم بێ دەسکەوتی و نشوستییەی پاش ئەم هەموو ساڵە بەگژاچوونەوەیەی گەندەڵی، لە لایەن میدیای کوردیەوە ، هیچ خوێندنەوەیەکی تر هەڵناگرێ؟ ئایا ڕەوا نیە گومانمان بۆ ئەوە بچێ،  کە هەڵکشانی گەندەڵی، کەرەسەیەکی خاو بۆ بەردەوام بوونی کاری هەندێ دەزگەی میدیایی و  بازاڕگەرمیی میدیای سکاندەڵ مسۆگەر و دابیندەکات ؟ ئەی بەدیوێکی تردا مافی خۆمان نیە بپرسین : ئایا ناوەندەکانی کاری میدیایی لە کوردستان و ناوچەکەدا بەگشتی، تا چەند خاوێن و بێگەرد و بەدەرن لە گەندەڵی و سکاندەڵەکانی؟ ئاخۆ ڤایرۆسی گەندەڵی خۆی نەگەیاندۆتە جومگە سەرەکی و لاوەکییەکانی کاری میدیایی کوردستانییش ؟

گەندەڵی فرە شێوە و فرە بوارە .. قەڵاچۆکردنیشی بەچەندین قۆناغ  و چەندین شێواز و میکانزم بەئەنجام دەگات. گەندەڵی کارێکی ئەوەندە دزێوو ناپەسەندە، کە هەردەبێ بە نهێنی و لەژێر پەردەوە بکرێ...هەر لەبەرئەوەشە کە یەکێ لە گرنگترین قۆناغەکانی رووبەرووبوونەوەی ، پەردە لەسەر هەڵماڵینێتی، لێرەوە میدیا رۆڵێکی هەرە گرنگ و بنەڕەتیی دەگێڕێ لەم قۆناغی ئاشکراکردنەیدا کە سەرەتای پرۆسەی بەگژاچوونەوەی  گەندەڵییە . هەرلێرەشەوەیە کە ململانێی سەختی نێوان گەندەڵکاران و میدیا سەرهەڵئەدات .

ئەرک و رۆڵی میدیا لەم ململانێیەدا زۆر سەخت و وردە، چونکە میدیاکاران و دەزگاکانی میدیا دەبێ وەک دەسەڵاتێکی میللیی )خاوەن شکۆ و خاوەن سەروەری( مامەڵەیەکی دروست و بابەتیانە لەتەک ئەم بابەتە هەستیارەدا بکەن، دوور لە تەرەفداری و بەدەر لە خواست و بەرژەوەندیی تایبەت و ناوزڕاندن و تۆمەت هەڵبەستن و قسە وقسەڵۆکی بێ سەرچاوە .

بەر لە هەموو شت پێویستە خودی میدیاکاران و دەزگاکانیشیان لەرێی چەندین سیمینار و ۆرکشۆپی زانستی و ئەکادیمییەوە لە پەتای وتنەوە و جووینەوەی بێ باکگراوند و ناهۆشیارانە و سادەگۆییانەی هەندێ چەمک و زاراوەی زۆر باوی ئەم رۆژگارە رزگار بکرێن و سەرلەنوێ چەمکەکانی وەک : گەندەڵی ، ئازادیی رادەربڕین ، دەسەڵاتی چوارەم ، رای گشتی و چاکسازی و تەنانەت دیموکراسی و خودی ئازادییشیان بۆ روونبکرێتەوە و لە ژێر هەژموونی (رۆژنامەوانیی زەرد و سکاندەڵۆس – ئابڕوبەر ) دا دەربهێنرێن . 

بەگریمانەی ئەوەی گشت دەزگاکانی میدیا و میدیاکارانیش تا ئێرە خۆیان لەو پەتایە پاراستووە، بەڵام نەیانزانیوە دروست مامەڵەی لەتەکدا بکەن ، لێرەدا چەند هانگاو و رێوشوێن و رێنومایی و پێشنیازێک ، بۆ میدیا و میدیاکاران دەخەینە روو، کە  لە پرۆسێسی پەردە لەسەرهەڵماڵین و بەگژداچوونەوەی گەندەڵیدا بیانگرنەبەر: 

١ . گۆشکردنی جەماوەر بە رەوشت و بەهای بەرزی مرۆڤدۆستی و خۆشەویستی بۆ نیشتمان و خەڵک ،لەڕێی بڵاوکردنەوەی هۆشیارییەکی پڕاوپڕ لە ئاکار و مۆراڵی دروست و بەجێ وە ..

٢ . سازدان و رێکخستنی هەڵمەتی راگەیاندنی بەردەوام بۆ دروستکردنی رای گشتی بۆ رسواکردنی دیاردەی گەندەڵی لە وڵاتدا .

٣ . بایەخدان بەو توێژینەوە زانستیانەی لەبواری گەندەڵیدا ئەنجامدەدرێن و ئاشناکردنی خەڵک پێیان  .

٤ . تیشکخستنە سەر گیروگرفتەکانی رۆتین و بیرۆکراسیەت و رێنوماییە کۆسپدارەکانی داوودەزگاکانی حکومەت .

٥ . سازدانی کۆڕ و سیمینار و بەرنامە و دیداری رۆژنامەوانیی چڕوپڕی  تایبەت بەم دیاردەیە .

٦ . بەدواداچوونی ئەو پرۆسیجەرو رێکارە ئیداری و یاساییانەی کە حکومەت دەیانگرێتەبەر بۆ قەڵاچۆکردنی گەندەڵی .

٧ . ئاشناکردنی جەماوەر  بە ئەزموونی گەلان و وڵاتانی تری ناوچەکە و دنیا، لە پرۆسێسی رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵیدا .

٨ . پێداگری لەسەر پرسی شەفافیەت و چاکسازیی کارگێڕی و دارایی لە داوودەزگا حکومیەکان و مافی بەدەسهێنانی زانیاریی راست و دروست لە سەرچاوە رەسەن و باوەڕپێکراوەکانیەوە.

٩ . هاوکاریکردنی دەسەڵاتی دادوەری و دەزگاکانی پۆلیس و ئاسایش و بەلارێدا نەبردنی کەیسەکانی گەندەڵی و بەبەڵگەوە بڵاوکردنەوەی هەر جۆرە چالاکی و رەفتارێکی گەندەڵکاری لەناو دەزگا گشتیەکانی دەوڵەتدا و بەدواداچوونی کەیسەکانیان تا گەیشتن بە ئەنجامی کۆتایی .

١٠ – خۆ بەدوورگرتن لە گشتاندنی تاوانی گەندەڵی، چونکە لەو گشتاندن و دەسنیشان نەکردنەدا، تاوانباری راستەقینە وندەبێ و نادۆزرێتەوە ، هەم کەسانێکی تری بێ تاوان بەناهەق تێوەدەگلێن و ناو و ناوبانگیان دەزڕێ و زیانی ماددی و رەمزییان بەردەکەوەێ . لەبریی ئەو گشتاندنە، پێویستە هەوڵ بدرێ بۆ دەسنیشان و دیاریکردنی وردی رەگەزەکانی گەندەڵی ( کێیە ؟ کەی ؟ لە کوێ ؟ چەند ؟ چۆن ؟ )

بۆ جێبەجێکردنی ئەو هەنگاوانە، پێویستە میدیاکار :

• راستگۆو ورد و بێ لایەن بێ، لە کۆکردنەوە و بڵاوکردنەوەی زانیارییەکانیدا .
• ئازاو چاونەترس بێ و خۆبەدەسەوە نەدات بۆ چەشە و بەرتیل یان هەڕەشە و چاوسوورکردنەوە. بەبێ ئەوەی خۆشی بکاتە نێچیرێکی ئاسان و بەردەس بۆ گەندەڵکاران.
• هەروەک چۆن پێویستە دەزگاکانی میدیاش ناو بەناو ۆرکشۆپ و خولی راهێنان بۆ میدیاکاران بکەنەوە بەمەبەستی بەهێزکردنی تواناکانیان لە بواری چۆنیەتیی مامەڵەکردن لە تەک دیاردەی گەندەڵی و گەندەڵکاران و شێوازەکانی گەڕان بەدوای نهێنییەکان و مامەڵە ژێربەژێرەکاندا .

لەبەرامبەریشدا، گەلێ کۆسپ و ئاستەنگ هەن کە دێنە رێی میدیاکار لەم بوارەدا، لەوانەش :

• بێ باکی و خەمساردیی جەماوەر و قبووڵکردن و ڕاهاتنیان لەگەل گەندەڵیدا وەک دیاردەیەکی ئاسایی و سروشتیی رۆژانە .
• مامەڵەی سەرپێی و نا جددی و رووکەشیانەی دەزگاکانی میدیا لەتەک ئەم دیاردەیەداو بەدوادانەچوونی کەیسەکان .
• پشتنەبەستن بە سەرچاوەی راستەقینەی زانیاری و خۆ دانەدەس واتە وات و قسەو قسەڵۆکی بێ بەڵگەی ئەم و ئەو و سەرچاوەی نادیار و وەهمی ، یان زیادەرۆیی لە داڕشتنەوەو گواستنەوەی زانیاری و وەسفکردن و باسکردنی هەندێ حاڵەت و دیاردەی گەندەڵیدا.
• گرنگیدانی لەڕادەبەدەر بە وتاری رەخنەیی تاقەت پڕۆکێن و پشتگوێخستنی ژانرە سەرنجڕاکێشەکانی ریپۆرتاژ و ستۆری و بەدواداچوونی رۆژنامەوانیی گەرماوگەرم.
• نەبوونی هەماهەنگی و لەیەکتر گەیشتن لەنێوان دامەزراوە حکومیەکان و دەسەڵاتەکانی دادوەری لە لایەک و دەزگاکانی میدیا لە لایەکی ترەوە .
• نەبوون یان جێبەجێنەکردنی یاسایەکی روون وئاشکرا کە مافی بەدەسهێنان و گواستنەوە و گەیاندن و بڵاوکردنەوەی زانیاری بسەلمێنێ و داکۆکیی لێ بکات .
• نەبوونی پەیوەندییەکی دروست و هەماهەنگ لەنێوان دەزگاکانی میدیادا، بە جۆرێک کە هەندێ لەو دەزگایانە بەتەنیا ئامانج و مەبەستیان خرۆشاندنی شەقام و بازاڕگەرمی و زیادکردنی ژمارەی بینەر و خوێنەرو گوێگرە، لەپێناو بەدەسهێنانی هەندێ دەسکەوتی ماددی یان مەعنەویی تایبەت کە تەواو دوورن لە بەدیهێنانی ئامانجە پیرۆزەکە، کە نەهێشتنی گەندەڵی و چاکسازیی ئیداری و داراییە.
• نزمیی ئاستی هەندێ لەو دەزگا و میدیاکارانەی کە لەم بوارەدا بەردەوام یان جار جارێ چالاکییەکیان هەیە .. بێ متمانەیی جەماوەر بەو جۆرە دەزگا و میدیاکارانە، وا دەکات کە خەلکی بڕوایان بە پەیامە باشەکانیشی نەبێ و بەچاوی رێزەوە نەڕواننە سەرانسەری پرۆسێسی بەگژاچوونەوەی گەندەڵی لە وڵاتدا .  
• فۆکەس خستەنەسەر هەندێ گەندەڵکاریی و مامەڵەکردن لەتەک دیاردەکەدا وەک بابەتێکی رۆژنامەوانی و هیچی تر .. لەبریی قووڵبوونەوە لە لێکدانەوە و شیکردنەوەی دیاردەکە وەک دیاردەیەکی مەترسیداری کۆمەڵایەتی و کەلتووری.

* كانديدى دكتۆرا له‌ بواری فه‌لسه‌فه‌ی میدیا