د. سەردار موسا شەریف
نووسەر
سەركەوتنی بارزانی.. دروستكردنی وتارێكی یەكگرتووی سەربەخویی
بزوتنەوەی رزگاریخوازی كورد بە حزب و لایەنە جیاوازەكان لە ویستگە جیاوازەكانی مێژووی خەباتی نەتەوەیی، بەھۆی گوڕانكاریی ھاتن بە سەر ھەلومەرجی سیاسیی جیھان و ناوچەكە، ھەوڵیان داوە باشترین سوود لە گوڕانكارییەكان وەربگرن، كە وەڵامدەری خواستە ستراتێجییەكانی نەتەوەیی و خۆگونجانێكە، كە بەشێكی دانەبڕاوی نوێنەرایەتیكردنی بەرژەوەندییە باڵاكانی نەتەوەی كورد بكات. ئێستاش دەیكات. ھەر بۆیە لە ھەڵگرتنی درووشمی "حوكمی زاتی/ئۆتۆنۆمی" یان "خوەسەریی"، كە ئەمەی دواییان وەكوو دەستەواژەیەكی وەرگێڕاوی ھەمان چەمكی ئۆتۆنۆمی/مافی چارەی خۆنووسینە ئێستا باكوورییەكان بەكاری دەھێنن و وەكوو بنیشتێكی تازە لە ناو دەمی زور كەسدا دەسورێت و لە شرۆڤە و راڤەكردنی ھەوڵدەدرێت چوارچێوە و قاڵبی بۆ بدۆزرێتەوە. بەش بە حاڵی خۆم بە سەریدا تێدەپەڕم.
دەگەرێمەوە ناو ماڵی خۆم، سەردەمانێك كاتێك حوكمی زاتی، مافی چارەی خۆنووسین و ھتد بوو بە كێبركێی "فۆرموڵا 1" لەنێو رۆشنبیر و پێنووس بەدەستانی لایەنە سیاسییەكانی كوردستان. ئەم كێبەركێیەش توانیوێتی بەرھەمھێنەری رۆشنبیرییەكی سیاسیی و كۆمەڵایەتی بێت، كە ئاماژەیەكە بەو راستییە كە لە سیاسەت و رۆشنبیریدا ئەگەر كێبركێ و دیموكراتی نەبێت ئەوا ھزر، كە سەرەچاوەی داھێنانی بوارەكانی فەلسەفییە و فەلسەفەش بنەمای ھەموو زانستێكە بەرھەم نەھێنرێت پێشكەوتن بە خویەوە دەبینێت. بۆیە لەم كێبركێیە ھەر لایەنێك ھەوڵی ئەوەی داوە بە بەڵگە جیاوازەكان خۆی بە خاوەنی بیرۆكەكان بزانێت. بەڵام ئەمەش ناكرێت شاراوە بمێنێت ھەتا ئێستاش بۆ ئێمە ساخ نەبووەتەوە، كێ لە ناو بزاڤی رزگاریخوازی كورد (تاكەكان) خاوەنی بیرۆكە ئاماژە پێكراوەكانن!؟.
ئەم كێبركێیە ھەتا ئێستاش بەردەوامە واتە لەنێوان بیرۆكەی فیدڕالیزم و كردنی بە كردار لە رووی سیاسییەوە لكێندراو بە بیرۆكەی سەربەخۆیی كوردستان. بەتایبەتیی دەرئەنجامی بڕیاری جاردانەوەی تاكلایەنە لە لایەن پەرلەمانی كوردستان ساڵی 1992، ھەمان گەرم و گوڕیی و ناكۆكی ئێستاش پێیەوە دیارە. زۆرێك لە سیاسیی و پێنووس بەدەستە رۆشنبیرەكان و داھێنەرانی ھزری فەلسەفیی- سیاسیی كۆمەڵگەی كوردستان ئەم بابەتە بە موزایەدەی سیاسیی سەرۆكی ھەرێم دەزانن! بێجگە لەوەی ئەمانە لە رووی داھێنانی ھزری سیاسییەوە نەك تەنیا خاوەن بیرۆكەی رەسەنی خۆیان نین، بەڵكوو بگرە بە سەماكردن لەگەڵ ئاوازی میوزیكی سیاسیی و رۆشنبیریی كۆمەڵێك نووسەری شۆفێنیستی رۆژھەڵاتی ناوین ساوێلكانە بێ ئەوەی لە رەھەندە جیاوازەكانی دژبەرانی نەتەوەی كورد بگەن خویان بێ ھەستكردن و پرسکردن لەبارەی ناوەرۆكی گوتاری شۆفینیستی لایەنە ئاماژە پێكراوەكان تەنازوول لە مافە سروشتییەكەی خویان، وەكوو تاكێكی كورد و نەتەوەی خۆیان دەكەن، كە ئەویش سەربەخۆیی كوردستانە. ئەم تەنازوولە و ھەروەھا ھاوتەریب بوون لەگەڵ نووسەر و رۆشنبیرانی ھەرێمی رۆژھەلاتی ناوەڕاست لە لایەن كۆمەڵێك نووسەر و رۆشنبیری كورد، كە خۆیان بە نەتەوەیی دەزانن ھاوتەریبە لەگەڵ ئەو روانگەیە، كە سەرەچاوەی خۆی لە دروستكردنی رق و كینەی بەرھەمھێنراو گرتووەتەوە. خاڵی ھاوبەش دژایەتیكردنی سەرۆكی ھەرێمی كوردستانە.
دوور لەوەی كە سەرۆكی ھەرێم لە دەستپێكەوە بێ ترس و بە دروستبوونی ھەلومەرجی پێویست و گونجاو لە سەر ئاستی عێراق و رۆژھەڵات و جیھان، باشترین دەرفەتی گواستووەتەوە بۆ دروستكردنی "روژەڤی راگەیاندنی سیاسیی" كە پەیوەندیدارە بە لێھاتوویی و سەركەوتوویی سەركردەكان. واتە لە كاتی خۆی ھەڵسوكەوت بكرێت، یانیش خواستەكان بخرێنە بەر دەست. لایەنێكی دیكەی دروستكردنی روژەڤ بریتییە لە دروستكردنی "روژەڤی دانووستاندن" واتە سەركردە لایەنی بەرامبەر ئامادە دەكات بۆ وەڵامدانەوەی خواستەكانی لایەنی خاوەن روژەڤ. لێرە سەرۆكی ھەرێم توانیویەتی وەكوو ئامرازی دیپلۆماتی میدیای دەزگاكانی راگەیاندنی ھەرێم و جیھان بەكار بھێنێت، وەكوو كەناڵێكی دانووستاندن لەگەڵ لایەنە جیاوازەكان، كە روژەڤەكە پەیوەندیدارە بە ئەوان، یانیش كاریگەریی ھەیە لە سەریان.
لە ئێستا ئەوانەی خاوەنی بیرۆكی موزایەداتی سیاسین، باشترە كەمێك بگەڕێنەوە بۆ دواوە واتە بۆ ساڵی 1992. وەكوو گەلی كورد و سەركردایەتیمان بە گورگ و کەمتیارەكان دەورە درابووین. ھەندێك كەسیش لە واشنتن، پاریس و لەندن لە ناو كومەڵگەی نێودەوڵەتیی ھەوڵی ئەوەیان دەدا وێنەیك دروست بكەن، گوایە دڵیان بە حاڵی ئێمەی كورد دەسوتێت؟! بیر لەوە دەكەمەوە بۆچی دەبێت ئەوان دلیان بۆ ئێمە بسوتێت، لەكاتێك ھەر ئەوانەن رێزی "ئیمزا و ڤاژووی" خۆیان نەگرت بەرامبەر بەو سوزەی لە پەیماننامە واژووكراوەكاندا بە گەلی كوردیان دابوو كە وڵاتێك بۆ كورد لەم ناوچەیەی ئێستا ئاگرگرتووە دروست دەكەن. ئەویش بە قەولی خۆیان بە رێكخستنی ریفراندۆم؟! باوەڕناكەم نە "پەیماننامەی لۆزان" ھی سیڤەر لە بیریان بچێت! بە ھەر حاڵ سیاسەت بریتییە لە بەرژەوەندیی نەتەوەیی.
ماوەی سەدەیەكە ئەم زلھێزانە ھەر لە سەر نەھجی خۆیانن. نە دیموكراتی و نە جیھانی عەولەمە، نە مافی مرۆڤ كە بابەتەگەلێكی گرنگن و وەكوو كاڵای سیاسیی بە جیھان دەفرۆشن ئەوان بتوانن ھێز بە خۆیان بدەن، تەنازوول لە سەر بەرژەوەندییە نەتەوەیی و ستراتێجییەكانی خویان بكەن. دەتوانین بپرسین ئەگەر دیموكراتی، مافی مرۆڤ و دەنگی ھاوڵاتیی، بنەمای شەرعییەت و یاسادانان و مافدارێتییە لە سەر ئاستی جیھان یان جیھانی پێشكەوتوو، ئەوا دەبێت لە ئێستا بەدواوە دەستەواژەكان ھەم لە رووی تیۆریی و ھەمیش لە رووی كردارییەوە شمولی گەلی كوردیش بكات، واتە رێكخستنی ریفراندۆم و دەرئەنجامەكانی دەبێت رێخوشكەر بن بۆ جاردان و سەر راستكردنی "یەكسانیی مافدارێتیی" كە ماوەی سەدەیەكە لە كورد زەوتكراوە، واتە سەرەوەریی نەتەوەی ھاوشێوەی نەتەوەكانی دیكەی جیھان و رۆژھەڵات دەبێت بۆ كوردیش بگەرێتەوە. ئەمەش چیمان پێدەڵێت.. كورد دەبێت پشت بە تواناكانی خۆی ببەستێت، ئەگەر نەبێتە قوربانیی لۆزان و سیڤەرێكی دیكە.
ھاوتەریب لەگەڵ بیرۆكەی سەرەوە چەسپاندنی فیدڕالیزم لە دەستووری عێراق شتێكمان پێدەڵێت. یەكگرتوویی كورد و ھەبوونی مەرجەع تەنیا رێگەی سەركەوتنی دەستكەوتی فیدڕالیزم بۆ كورد لە عێراق. ئەگەر یەكگرتوویی كورد و بوونی مەرجەعی سەرەكیی سەرۆك بارزانی و سەرۆك تاڵەبانیش، كە ھەردووكیان رەمزەكانی شوڕشگێریی نەتەوەی كوردن لە كاتی دانووستانە یاساییەکانی عێراق لەنێوانی 2003-2005 ئەوا كومەڵێك بابەت و روودانی دانووستاندن ھەن ئاماژە بە راستیی سەرەوە دەكەن. پیتەر گالبریس لە پەرتووكە بە ناو بانگەكەی "كۆتایی عێراق" دانووستادنەكانی دەستووری عێراق بە شێوەیەكی زیندوو وێنای كردوون. دەبێت سەرەنج بۆ ئەو "كلیپە" راكێشرێت، كاتێك برێمەر، وەكوو دەسەڵاتداری عێراق سواری ئەسپێكی راونەكراوی "تێكساس" رێگەی خوی گەیاندە پیرمام، وادەزانی لە پیرمام بە چەپلەلێدان پێشەوازیی لە پروژە دەستوورییەكەی دەكرێت، كە ئەویش بێ مافكردنی كورد بوو لە عێراق! ئەو ھەرچەندە زۆر كەسێكی لێھاتوو بوو، بەڵام لە زۆر بوارەوە كەسێكی ساوێلكە بوو، بەتایبەتی لە رووی بوونی زانیاریی تایبەت بە مێژووی رۆژھەڵات و عێراق، ئەمەش لە خوێندنەوەی بیرەوەرییەكانی بۆمان دەردكەوێت. ئەو دوور لە راستیی ژینگەی عێراق بێ ئەوەی ھەست بە راستییەك بكات، بۆچی سەرەدانی مەسیف سەڵاحەدین دەكات؟ ئەو كێ دەبینێت و دانووستاندن لەگەڵ كێ دەكات؟ خۆ ئەگەر بڕیاردەر ھەر خۆی بوو، ھەر باشتر دەبوو لە بەغدا بمێنێت و ئەو زەحمەتە بۆ خۆی دروست نەكات. چونكە ئەگەر بەغدا ناوچەیەكی سەحراییە، ئەوا بە پێچەوانەوە، مەسیف پشتەكەی خۆی قیت ھێشتووەتەوە، چونكە سەفین دەستی لە سەر پشتی داناوە.
لێرە سەرۆكی ھەرێم بوو، كە بڕیاردەر بوو نەك برێمەر، جا برێمەر بۆ خۆی چۆن تەفسیری سەرۆك بارزانی بكات و دەكات، ئەوە كێشەی خۆیەتی. ئەوانەی شارەزای كولتووری كۆمەڵایەتی رۆژئاوان ئەمە باش دەزانن خۆبەزلزانین و وێناكردنی وێنەیەكی ناراستەقینە لە سەركردەكانی نەتەوەكانی دیكە، بەتایبەتیی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەشێكی دانەبراوی كولتووری سیاسیی و كومەڵایەتی رۆژئاوایە. ئەمە لە خوێندنەوەی زۆرێك لە ژیاننامە و بیرەوەرینامەی سەركردەكانی روژئاوا بۆمان رووندەبێتەوە. بە دڵنیاییەوە ئەوە برێمەر بوو لە سەرەدانەكە پەشیمان بوو. ئەو چەندە لە رێگەی بەغدا- مەسیف ھەستی بە دڵنیایی دەكرد لە گەڕانەوە ئازار و شكستخواردن ھزری داگیركردبوو.
بۆیە ئەمانە ھەمووی ئاماژە بۆ ئەوە دەدەن سەرۆكی ھەرێم توانیویەتی بە سوود وەرگرتن لە راگەیاندنی ناوخۆ و دەرەكیی بە شێوەیەك لە شێوەكان زالبێت بە سەر دید و بۆچوونی لایەنە سیاسییەكانی ھەرێمی كوردستان و دەرەكیی و لەم رووەوە شەڕێكی راگەیاندن بەردەوامە. دەرئەنجامی ئەم شەڕەش تەنیا یەك ئامانجی ھەیە، واتە پێداچوونەوە بە ھەڵوێستی سیاسیی بەرامبەر بە پرسی ریفراندۆم و مافی سەربەخۆیی كورد. لە تەفسیری ھێزدا ئاماژە بەوە دەكات، كە ئەكتەری (ا) ئەگەر توانیی گوڕانكاریی لە دید و بۆچوونی ئەكتەری (ب) دا كرد، ئەوا ئەكتەری (ا) بە سەردا زاڵبووەتەوە، چونكە بووەتە ھۆی گوڕانكاریی كرداریی لە لای ئەكتەری (ب) واتە داڕشتنی روژەڤ لە لایەن سەرۆكی ھەرێمەوە بۆ موزایەدەی سیاسیی نەبوو، بەڵكوو یەكێك لە فاكتەرەكان و ئارمانجەكان ئەوە بوو بتوانێت گوڕانكاریی ئاماژە پێكراو لە ناو بیر و بۆچوونی ئەكتەرە ناوخۆیی و دەرەكیی سەبارەت بە پرسەكە دروست بكات. لایەنە كوردستانییەكانیش و بگرە داھێنەرانی ھزری سیاسیی كوردستان لەو دیوی كێوەكان، بەھوی ستراتێجیی پەیڕەوكراوی راگەیاندن لە لایەن سەرۆكی ھەرێمەوە، ئێستا ئەگەر چی وەھا نەھاتنەكەیان ھاوشێوەی غاردانی كیسڵە بێت، بەڵام پێنگاوێكی ئەرێنییە بۆ كۆبوونەوە لە دەوری دروستبوونی گوتاری سیاسیی ھاوبەش.
ئەمە سەركەوتنی بارزانی نیشاندەدات، كە توانیویەتی لە ماوەی كەمتر لە 2 ساڵ لە كەمپەینی راگەیاندنی سەربەخۆیی كوردستان، بابەتەكە لە روژەڤی راگەیاندن، بیكاتە بابەتی سیاسیی گەرم و گوڕی دانووستاندنەكان لە سەر ئاستی ناوخۆی عێراق، رۆژھەڵات و جیھان. ھەر لەم رووەوە ئەو وەرچەرخانە گەورەی لە دیدوبۆچوونی زۆربەی رەخنەگەرانی كورد لە ھەرێمی كوردستان بەدی دەكرێت، واتە رێرەوەكە بەرەوە "گوتاری یەك دەنگیی كورد" گوڕدراوە، بەتایبەتیی سەبارەت بە بڕیاری مافی چارەی خۆنووسین، وەكوو دەرئەنجامی گشتپرسیی چاوڕەوانكراو سەرەچاوەكەی ستراتیجیی داڕێژراوی بارزانی یە، كە بووەتە ھۆی ھاندانی لایەنە سیاسییەكانی ھەرێمی كوردستان لە یەكلایكردنەوەی پشتگیریی بەرنامەكە.
بۆیە، "سایكس- پیكۆ تەنیا بەوە لە ناو دەچێت، كاتێك كورد دەوڵەتی سەربەخۆ رابگەیێنێت"، یەكێكە لە دید و بۆچوونەكانی سەرۆك بارزانی، كە لە دیدارێك لەگەڵ كەناڵی "سكای نیوز" دركاندی یان وروداوەكانی ئێستای گوڕەپانی سیاسیی عێراق و شڵەژانی كەسایەتی عێراق وەكوو دەوڵەت، بێجگە لە تێكچوونی عێراق ھیچی دیكەمان پێ ناڵێت. ئەو عێراقەی ئێستا لە سەر دەستی كورد بزمارەكان لە تابووتەكەی نادرێت، بەڵكوو ئەوە ھزر و بیرۆكەی پاوانخوازی دەسەڵاتداریی و داگیركاری عەرەبییە. كورد تاوانبار نییە، بەڵكوو ئەوەی لە سەر شانی كورد بوو كردوویەتی بۆ پێشخستن و رێكخستنی ناو ماڵی عێراق، بەڵام كورد عەسای موسای پێ نییە بو رزگاركردنی عێراق.