عەبدولسەلام دۆڵەمەری
نووسەر
نیفاقی حیزبی و سیاسی و هەڵوێستی هەندێك پەرلەمانتار
بەداخەوە، ئەگەر لە هەر شوێن و دامەزراوەیەکی دیکە پێشێلی یاسا و عورفی کار بکرێت، دەبێت پەرلەمان بە پێی یاسا و پەیڕەوی ناوخۆ بەر مەبنای کاری پەرلەمانی هەوڵی راستکردنەوە و دادپەروەری و نوێنەرایەتی راستەقینەی گەل بکات. نیفاقی سیاسی لەوەدایە بە نموونە (29) پەرلەمانتار دێن لەسەر دەسەڵاتی دادوەری بۆ کەیسی پێنج حوکمدراو یاداشت بڵاودەکەنەوە، بەڵام لەسەر کوشتنی دەیان خۆپیشاندەر لە سلیمانی و گەرمیان و هەڵەبجە و کۆیە و راپەرین وزەیان لێوە نایەت. باس لە دادگایی کردنی پینج کەس لە دادگایەکی هەولێر دەکەن، کە خۆیان بە دەمی خۆیان دەڵێن کاریان بۆ پەکەکە کردوە و زانیاری هەواڵگرییان کۆکردووهتەوە و پلانی تیرۆرکردنی پارێزگار و دادوەر و چەندین کەسایەتیان هەبووە، بەڵام ئەم (29) پەرلەمانتارە لەسەر کەیسی لانە و ئامانج بابانی بێ هەڵوێست دەبن. سەیرە ئەم بەڕێزانە باس لە پێشیلکاری یاسا و لەسەروەری یاسا لە هەولێر دەکەن، بەڵام بۆ کوشتنی زانای قائمقامی پێشووی سلیمانی و رادەستکردنەوەی مستەفا سەلیمی بێ دەنگی هەڵدەبژێرن. زۆر شت هەیە لە سەر ئەم موزایەدە و نیفاقە سیاسییە قسەی لێ بکەین، بەڵام وەک ئەندامێکی لیژنەی یاسایی پەرلەمان دەمەوێت هەندی سەرنج لەسەر یاساشکێنی و دەستیوەردانی ئەم (29) پەرلەمانتارە لە کاری دادگاکان بکەم.
یادداشتی ژمارەیەك لە ئەندامانی پەرلەمانی كوردستان لەمەڕ پەسەندكردنی كۆتایی حوكمی چەند تاوانبارێك لە سنووری پارێزگای دهۆك لەلایەن دادگای باڵای پێداچوونەوەی هەرێمی كوردستان، شكاندنی یاسا و رێساكانی كاری پەرلەمانییە و تێپەڕاندنی بنەماكانی دیموكراسیەت، سیستەمی پەرلەمانیی، ئیدارەدان و رێكخستنی دەسەڵاتەكانیشە. هەروەها دەستوەردان و خۆهەڵقورتاندنە لە كاروباری دەسەڵاتی دادوەریی و دادگاكان، كە بەپێی بنەما دەستووری و یاساییەكان دەسەڵاتی دادوەری خاوەنی دەسەڵات و تایبەتمەندێتی خۆیەتی. هەروەها شكاندنی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستانیشە، كە بەچەندین شێواز رێگریی لە ئەندامانی پەرلەمان كردووە، كە خۆهەڵقورتاندن و دەستوەردان لە كاروبارەكانی دەسەڵاتەكانی دیكە، بە تایبەتیش دادوەری و دادگاكاندا بكەن.
هەربۆیە، لەبەر ئەوەی ئەم یاداشتە یاساشكێنی و پابەندنەبوونی پەرلەمانتارانە بەو رێسا و یاسا و پەیڕەوەی، كە كار و ئەرك و دەسەڵات و بەرپرسیارێتی پەرلەمانتارانی دیاریكردووە، پێویست دەكات بە لۆجیك، بنەماكانی دیموكراسی و حوكمڕانی و حوكمەكانی یاسا وەڵام بدرێتەوە.
1- لە هەرێمی كوردستاندا بە پابەندبوون بە بنەماكانی دیموكراسیەت و پرەنسیپی جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی (یاسادانان، جێبەجێكردن، دادوەریی) بنچینەكانی حوكمڕانی و ئیدارەدان رێكخراون. ئەمەش بە ساناترین واتایدا ئەوەیە كە نابێت دەسەڵاتێك دەست لە كاروبارەكانی دەسەڵاتەكانی دیكە وەربدات.
دروستە بەجێبەجێكردنی سیستەمی پەرلەمانی هەماهەنگی و چاودێریی و پەیوەندیی نەرم و تەواوكاریی لەنێوان دەسەڵاتەكاندا، بە تایبەتیش یاسادانان و جێبەجێكردندا هەیە، بەڵام سنووری جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانیش روونن و لە هیچ بارێكدا هیچكام لە دەسەڵاتەكان بۆیان نییە نە دەستتێوەردان و خۆهەڵقورتاندن لە دەسەڵاتەكانی دیكەدا بكەن، نە خۆیان بە باڵاتر و سەرووتر بزانن و خۆیان لە مەوقیعی سەپاندندا ببنین. وەك ئەوەی لە شێوازی نووسینی یادداشتەی ئەو 29 پەرلەمانتارەدا دەبینرێت.
2 - تایبەت بە كاری پەرلەمان و پەرلەمانتاریش لە كوردستاندا، بە شێوەیەكی تایبەتی، بە پەیڕەوی هەمواركراوی خودی پەرلەمانی كوردستان رێكخراوە. بۆیە پێویست دەكات كە پەرلەمانتاران ئەوپەڕی پابەندێتی خۆیان بە یاساكان و بە تایبەتیش بە پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانەوە رەچاو بكەن.
پەرلەمانی كوردستان ئەگەرچی بەگوێرەی ماددەی (2) لە پەیڕەوی ناوخۆ، "باڵاترین دەسەڵاتی یاسادانان و چاودێردیكردنە"، هاوكات "مەرجەعی سیاسیی و یاساییشە لە كوردستاندا. " بەڵام تەنیا "ئەو دەسەڵاتانە پیادە دەكات" كە لە پەیڕەوی ناوخۆ و "یاسا كارپێكراوە پەیوەندیدارەكاندا ئاماژەیان پێكراوە" دەكات. بۆ پەرلەمان و پەرلەمانتاران نییە كە سنووری دەسەڵاتەكانی دامەزاروەكانی دیكەی كوردستان تێپەڕێنن و خۆتێهەڵقورتاندن لە كاروبارەكانیاندا بكەن. زۆر بە دیاریكراویش دەسەڵاتی دادوەری و دادگاكان. ئەمەش بەگوێرەی حوكمی بڕگەی (شەشەم) لە ماددەی (22)ـی پەیڕەوی ناوخۆیی پەرلەمان، لە ئەركە جێگیرەكانی ئەندامانی پەرلەمانە كە "نابێت ئەندام دەست لە كارەكانی هەریەك لە دەسەڵاتەكانی دادوەری و جێبەجێكردن وەربدات.
3 - لە كوردستاندا ئەركێكی سەرەكی هەر پەرلەمانتارێك بریتییە لە چاودێریكردن. بەڵام بە گوێرەی حوكمەكانی بڕگەی (شەشەم) لە ماددەی (56)ـی یاسای ژمارە (1)ـی ساڵی 1992 ـی كوردستان و بەشی حەوتەمی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان و پیادەكردنی سیستەمی پەرلەمانیی، چاودێریكردن زیاتر چاودێریكردنی دەسەڵاتی جێبەجێكردنە. هەرچی تایبەتە بە دەسەڵاتی دادوەریی و دادگاكان، ئەوا بە حوكمی بڕگەی (سێیەم) لە ماددەی (59)ـی پەیڕەوی ناوخۆ، پەرلەمانتار و لێژنەكان بۆیان نییە لەو بابەتانە بپرسنەوە، كە لەبەردەم داداگاندا بێت.
لەلایەكی دیكەوە بەگوێرەی یاسا، پەرلەمانتار بەهیچ شێوەیەك بۆی نییە خۆی لەو بابەتانە هەڵقورتێنێت كە پرسی تاوانكاریین و پەیوەندییان بە كار و پسپۆڕێتی دادگاكانەوە هەیە. ئەمەش بەگوێرەی حوكمی بڕگەی (سێیەم) لە ماددەی (43)ـی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان "بابەتە تاوانكارییەكان و هەر بابەتێك لەژێر تێڕوانینی دادگاكاندا بێت نابێتە بابەتی لێكۆڵینەوە لێژنە تایبەتەكانی پەرلەمان."
بەشێوەیەكی گشتییش، موماسەرەكردنی مافی چاودێریكردن بەگوێرەی یاسا و پەیڕەوی ناوخۆ رێوشوێن و ئسوڵی خۆیی بۆ دیاریكراوە، بەڵام لەم بەیاننامەیەدا رەچاوی هیچكام لە رێوشوێنەكانی چاودێریكردن نەكراوە.
4 - بەپێی حوكمی بڕگەی (دووەم) لە ماددەی (24)ـی پەیڕەو ئەندامانی پەرلەمان وێڕای ئەوەی "ئازادی ئاخاوتن و رادەربڕینیان لە كاتی ئەنجامدانی كاری پەرلەمانیدا" هەیە، بەڵام دەبێت "رەچاوی رێزگرتن لە دامەزراوە دەستوورییەكانی هەرێم، لە چوارچێوەی یاسا كارپێكراوەكان بكات". واتە ئازادی رەها بۆ پەرلەمانتار دەستەبەر نەكراوە و سنووری ئازادییەكەی بە سنووری دەسەڵات و تایبەتمەندی دەسەڵات و دامەزاروە یاساییەكانی دیكەی كوردستان، كە بە یاسا دیاریكراوە، كۆتایی دێت.
5 - دادگاكان سەربەخۆیانە كاری خۆیان دەكەن. بڕیار و حوكمەكانیشیان بەپێی یاسا دەرچواندووە. روونكراوەتەوە كە حوكمی ئەو تاوانبارانە لەبەر بنەمای یاسای ژمارە (21)ـی ساڵی 2003ـی پەرلەمانی كوردستان، یاسای سزادانی عێراقی ژمارە (111)ـی ساڵی 1969 و یاسای رێوشوێنەكانی دادگاییكردن ژمارە (23)ـی ساڵی 1971ـی هەمواركراو، بووە. دادگا باڵای تێهەڵچوونەوەش ئەم شێوازە پشتبەستن و حوكمدانەی پەسەندكردووە.
بۆیە گومانخستنە سەر بێگەردێتی دەسەڵاتی دادوەری كوردستان و دەستوەردان لە كاروبارەكانیان مەترسی لەسەر گەلی كوردستان دروست دەكات و ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەخاتە مەترسییەوە و متمانەی هاووڵاتیان بە دەسەڵاتەكانی خۆیان لاواز دەكات، نەك دەرچواندنی حوكمێك بەسەر كۆمەڵێك تاوانباردا كە لە حوكمدانیاندا پشت بە بنەما یاساییەكان بەستراوە. بۆیە ئەم هەڵوێستەی ئەم پەرلەمانتارانە پێچەوانەی سوێندنی پەرلەمانتارییە كە بڕگەی (سێیەم) لە ماددەی (12)ـی پەیڕەوە كە پەرلەمانتار سوێند بە خودای گەورە دەخوات، كە پارێزگاری لە بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلی كوردستان بکات.
* ئەندامی لیژنەی یاسایی پەرلەمان