ئاستەنگەکانی ڕێککەوتنی هەولێر و بەغدا

لە دواى ڕیفراندۆمی ساڵی ٢٠١٧ ى هەرێمی کوردستان و فشارەکانی سەر هەرێمی کوردستان بۆ ڕازیبوون بەوەى هەیەتی، هەرێمی کوردستان ڕووی لە بەغدا کردەوە، ئەمەش لەسەر بنەماى ئەو تێزەى "تا لەگەڵ عێراقین، دەکرێ بەشداریی سیاسی لەو وڵاتەدا درێژە پێ بدەین". بەڵام تا هاتووە، کێشەکانی هەردووک لا بەرەو زیاتر چوونە؛ لەسەر بنەماى دەستوور، یاسا و ڕێککەوتنە نوێیەکان، چارەسەرێکی ڕیشەیی بۆ کێشەکان بەدی نەکراوە.

پارتی بە ناچاری و یەکێتییش بەوپەڕی بڕواوە، ڕوویان لە ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا بووە. ئەمە هاوکاتی پێشاندانی ئەو بۆچوونەیە کە گوایە دەشێت "نەخشەڕێگەیەکی ئاشتی" بۆ چارەسەرى کێشەکانی هەولێر و بەغدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەى هەردوو لا قووڵاییی ستراتیژیی یەکدین و ئایندەى پێکەوەییان هەیە، بگیرێتە بەر.

ئاشتی و ڕێککەوتنی تاقیکراوە

لەوانەیە هیچ هەوڵێکی ئاشتی و ڕێککەوتن لە هیچ وڵاتێکدا هێندەى ئەو هەوڵانە نەبن، کە لە سەدەى ڕابردوودا لە نێوان کورد و عێراقدا دراوە، دیارترین ئەو دوو ڕێککەوتنە سیاسییەش بریتی بوونە لە ڕێککەوتننامەى ١١ ى ئادارى ١٩٧٠ کە چوارچێوەیەکی یاسایی و نووسراوى هەبوو، لەگەڵ ئەو ڕێککەوتنە سیاسی و دەستوورییە پتەوەی لە دواى ئازادکردنی عێراق و دواى ٢٠٠٥ لە نێوان هەولێر و بەغدا هاتنە کایەوە، بەڵام هەردووک ڕێککەوتن نەک هەر جێبەجێ نەکران و بنەماکانی هاوبەشی و بەشداری و هاووڵاتیبوونیان نەچەسپاند، بەڵکوو بە خراپترین شێوە پێشێل کران و لەگەڵ بەهێزبوونەوەى عێراقدا بنەماکانی ئەو ڕێککەوتنە سیاسییانە پێشێل کران.

بۆیە ڕاستە هەرێمی کوردستان تا لەگەڵ عێراقدایە دەبێت ڕێگەى ئاشتی و درووشمی لیبراڵییانەى خۆی بۆ ئاشتی دووپات بکاتەوە، بەڵام ئاشتی و هەوڵی ڕێککەوتن لە عێراقدا ڕێگەیەکی نوێ نییە، بەڵکوو دیدگا و ڕێچکەیەکی تاقیکراوەیە. لە ناو عێراقدا بیرى سیاسیی ڕەوت و حزبە سیاسییەکان نەگەیشتووەتە ئەو تێگەیشتنەى کە دەبێت لە عێراقدا لەسەر بنەماى مەدەنییەت و هاووڵاتیبوون و دامەزراوەیی ڕێککەوتن هەبێت، بەڵکوو ئەوەى هەیە ئیدارەدانی قەیران و ململانێ و بەکارهێنانی هێزە.

سەروەری وەکوو بنەماى یەکەمی ڕێککەوتن

هەر قەوارەیەکی سیاسی کە نوێنەرایەتیی گوتارێکی سیاسی دەکات، دەبێت لانیکەمی سەروەریی هەبێت، تاکوو لە ناو ڕێککەوتن و دانوستانەکاندا، سەربەخۆیانە و سەروەرانە بڕیار بدات، چونکە ناسەربەخۆیی لە بڕیار، بە واتاى ناسەربەخۆیی لە جێبەجێکردنیشدا. لەم سۆنگەوە وا باشە بپرسین: ئایا دەوڵەتی عێراق وەکوو ئاکتۆرێکی سیاسی تا چەندە سەروەرە؟ تا چ ڕاددەیەک سەربەخۆییی سیاسی هەیە تاکوو یەکدەست و یەکبڕیار لەگەڵ هەرێمی کوردستان ڕێک بکەوێت؟ بێگومان لە دواى ساڵی ٢٠١١ەوە کە باڵادەستیی ئێران، لەڕووی یاسایی و میلیشیایی و نەخشەى سیاسیی حزب و ڕەوتەکانەوە، بنکۆڵی عێراق دەکات، ئەم ناسەروەرییەى عێراق لە بیرکردنەوە و بڕیاردا، بەربەستێکی گەورەى جێبەجێکردنی پڕۆسەى ئاشتەوایی و نەشخەڕێی ئاشتییە لەنێوان هەرێم و عێراق، چونکە عێراق وەکوو حەوشەى پشتەوەى ئێران، ئامرازی جێبەجێبوونی سیاسەتە تایبەتەکانی ئێران بووە. لە هەمان کاتدا دۆخی هەرێمی کوردستانیش لەڕووى لاوازیی یەکگرتوویی گوتارى سیاسی و جوگرافییەوە، تا ڕاددەیەک سەربەخۆیی دیاری کراوە و ناتوانێت وەکوو ئاکتۆرێکی نادەوڵەت، بڕیارى تەواو سەربەخۆیانە بدات. ئەوەشیان هەر یەکێکە لەو ئاڵنگارییانەى کە پڕۆسەى ئاشتیی درێژخایەن و ڕێککەوتنی ستراتیژیی ئەو دوو یەکە سیاسییە ئەستەم دەکەن.

هاوسەنگیی هێز و پرسی ڕێککەوتن

ئەگەر دوو ئاکتۆری سیاسی لاواز بن، دەکرێت هەردووکیان پێویستیان بە ڕێککەوتن بێت و هەردووکیش بتوانن ڕێک کەون.  بە تایبەت ئەگەر لایەنی سێیەم سەرپەرشتیی ئەو ڕێککەوتنە بکات. ئەگەر دوو ئاکتۆریش بەهێز بن، ئەگەرێکی بەهێزە لە سۆنگەى سڵەمینەوە لە هێزی یەکدی ڕێک بکەون و ئاشتییەکی درێژخایەن دابین بکەن، هەروەکوو ئەوەى لە جەنگ و ململانێکاندا لە نێوان ئەکتەرە دەوڵەتییەکاندا پیادە کراوە. بەڵام کاتێک دوو ئاکتۆر هەن و یەکێکیان بەهێزە و ئەوەى دیکەیان لاوازە، ڕێککەوتنی هاوسەنگ قورسە، مەگەر ڕێککەوتنێک هەبێت کە باڵادەستیی بەهێزەکە و سازشی بێهێزەکەى لێ بکەوێتەوە. ئەوەى لە نێوان عێراق و هەرێمی کوردستان لە دواى بڕیارەکانی دادگاى پاریس و دادگاى فیدراڵیی عێراق و فشارەکانی تورکیا بۆ ڕاگرتنی نەوت و فشارەکانی ئێران هەیە، بریتییە لە ململانێی عێراق لە پێناو هێزی زیاتر و کۆنترۆڵکردنی زیاتری ئاسمان و زەمینی هەرێمی کوردستان، نەک ڕێککەوتنێک لەسەر بنەماى هاوسەنگیی هێز و گەڕانەوە بۆ بنەما دەستووری و یاساییەکان، بۆیە کاتێک ئاکتۆرێک هێزی خۆى بەسەر ئاکتۆرەکەى دیکەدا بینیوە و باوەڕیشی بە دابەشکردنی دەسەڵات نییە، دوور لە ڕێککەوتن، تەنیا ململانێی زیاتر و توندتری لێ دەکەوێتەوە. لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان بە لەبەرچاوگرتنی بوونە دەستووری و مێژووییەکەى دەیەوێت پارێزگارى لە پێگە و قورسایی خۆی بکات و بەرژەوەندیی هاووڵاتییانی بپارێزێت.

کاتێک میتۆدی مێژوویی بیرەوەرییەکی تاڵمان لەبارەى ڕێککەوتنەوە بۆ دەگێڕنەوە، سەروەری نییە، لاسەنگیی هێز هەیە، عەقڵی سیاسییش لە عێراقدا نەگەیشتووەتە ئاستی نیازپاکی بۆ ڕێککەوتنی ڕیشەیی، تەنیا دەتوانین پێشبینیی ڕێکنەکەوتن و دژوارتربوونی دۆخی سیاسی بکەین، لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان هەموو پابەندییە دەستوورى و یاساییەکانی جێبەجی کردووە و هیچ بیانوویەکی بۆ عێراق نەهێشتووەتەوە.