تۆفانی ئەقسای حەماس دژی ئیسرائیل یان فەلەستینییەكان؟

2023-10-09 22:38

دەنگی تەقینەوەی تۆپ، ڕۆكێت و بۆمبی فڕۆكەكان لە هەموو جەنگێكدا لە یەك دەچن، لێ ئەوەی جەنگێك لە جەنگێكی دی جیا دەكاتەوە؛ جیاوازی ڕەوشی سیاسیی ناوخۆیی و دەرەكیی كاتی هەڵگیرسانی جەنگەكانە. لەوەیش گرنگتر؛ ئامانجی كورتمەوداو درێژ مەودای جەنگەكانە، چونكە جیاوازی ئامانجی هەڵگیرسانی هەر جەنگێك لە تەك جەنگێكی دیدا ئاسمان و ڕێسمانە.

ڕاستە، جەنگی تۆفانی ئەقسای میلشیاكانی قەسسام، كە باڵی سەربازیی بزووتنەوەی حەماسی دەسەڵاتداری كەرتی غەززەن، لە غافڵگیریی، كتوپڕیی، هەڵخەڵەتاندن و شكستپێهێنانی دامەزراوە هەواڵگریی و تەناهییەكانی ئیسرائیل، كۆپییەكی جەنگی ئۆكتۆبەری ساڵی 1973- یە، ئەو جەنگەی پەنجا ساڵ لەمەوبەر هەردوو سوپای میسرو سوریا، گورزێكی چاوەڕواننەكراویان لە ئیسرائیل وەشاندو دڕكی دۆڕانی شەڕی شەش ڕؤژەی ساڵی 1967- یان لە ژێر پێی سوپای بەرگریی ئیسرائیل دەرهێنا.

بەڵێ، ئەم دوو جەنگە (تۆفانی ئەقساو ئۆكتۆبەری 1973) لە ڕووی تەكتیكی سەربازییەوە لە یەك دەچن، لێ لە ڕووی ڕەوشی سیاسیی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیی و ئامانجەوە، بە خوێی هەویریش بە یەكتر ناگەوە، بۆچی؟ وەڵامەكە سادەو ئاسانە؛ لە سەروەختی هەڵگیرسانی جەنگی ئۆكتۆبەر 1973، جەنگی سارد لە نێوان بلۆكی خۆرهەڵاتی سۆشیالیستی بە ڕابەرایەتی پەیمانی وارشۆو بلۆكی خۆرئاوا بە ڕابەرایەتی پەیمانی ناتۆ لە لوتكەی پەرەسەندندا بوو. لەو دەمەدا، هەردوو دەوڵەتی میسرو سوریا، لە ڕووی سیاسیی، سەربازیی و هەواڵگرییەوە، پشتبەستوو بوون بە یەكێتی سۆڤێت كە ڕابەری بلۆكی سۆشیالیستی و گەورەترین یاریكەری سیستمی نێو دەوڵەتیی ئەوسا بوو.

لە ئاستی ناوخۆیشدا؛ ڕایگشتی نیشتمانیی لە هەر دوو وڵاتی میسرو سوریا، و ڕایگشتیی هەرێمی لەسەر ئاستی زۆرینەی دەوڵەتانی عارەب، بە دوای تۆڵەی دۆڕانی شەڕی شەش ڕۆژەی ساڵی 1967- دا دەگەڕان، پشتیوانی هەر جەنگێكیان دەكرد، كە بتوانێت قەرەبووی شكستە سەربازیی، سیاسیی و دەرونییەكەیان بۆ بكاتەوە. ئەو فاكتەرەیش پاڵنەری سەرەكیی بوو؛ بۆ پاڵپشتیی و بەشداری گەلی میسرو سوریا، لە پاڵیاندا زۆرینەی گەلانی عەرەب لەجەنگی ئۆكتۆبەردا، ئامادە بوونی هەزاران خۆبەخشی عارەب و ئیسلام لە عێراق، ئوردن و دەوڵەتانی دی لە بەرەكانی جەنگ، گەواهیدەری میژووییە بۆ پاڵپشتی میللی بەرفراوان لە كاتی ڕوودانی جەنگەكەدا لە ئۆكتۆبەری 1973.

ئاشكرایە؛ ئامانجی جەنگەكەی 1973 بۆ حكومەتی میسر، تێكشكاندنی هێڵی بارلیف و ڕزگاركردنی ناوچەی سیناو دواتر ناچاركردنی دەوڵەتی ئیسرائیل بوو بە دانوستاندن كردن لە بارەی سنوری نێوان هەردوو دەوڵەت. حكومەتی سوریایش، بە ئامانجی ڕزگاركردنی جۆلان و گێڕانەوەی سنووری وڵات بوو بۆ پێش جەنگی ساڵی 1967، لەگەڵ ئەوەیشدا؛ بۆ ڕاكێشانی زیاتری سەرنجی ڕایگشتیی ناوخۆیی و هەرێمی هەردوو وڵات باسیان لە سڕینەوەی ئیسرائیل لە سەر نەخشەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دەكرد! لە تەك هەموو ئەوانەدا؛ نە میسرو نە سوریا ئامانجیان بەرپاكردنی جەنگیكی درێژخایەنی تاقەتپڕووكێن نەبوو لە دژی ئیسرائیل، چونكە لێیان ڕوون بوو، جەنگێكی ئاوا سەرئەنجامەكەی بە تێكشكانی خۆیان كۆتایی پێدێت.

بەراوردكردنی جەنگی ئۆكتۆبەری 1973 لە تەك جەنگی تۆفانی ئەقسای 2023- ی بزووتنەوەی حەماس دەریدەخات؛ ڕەوشی سیاسەتی نێو دەوڵەتی بە هیچ كلۆجێك پاڵپشت، هاوكارو هاندەری جەنگی تۆفانی ئەقسا نییە، بەڵكو بە پێچەوانەوە، بە هۆی سیستمی سیاسیی تاك جەمسەری نێودەوڵەتییەوە؛ دەوڵەتێك شك نابەیت ڕاستەخۆ ئامادەیی خۆی بۆ هاوكاریكردنی میلشیاكانی قەسام دەرببڕێت یان لە كاتی شكستی حەماسدا ئامادە بێت بەرگری لێ بكات، دەوڵەتانی وەكو چین و ڕووسیا، كە لە ململانێی گەورەدا لەگەڵ ئەمریكا بۆ گۆڕینی سیستمی سیاسیی نیو دەوڵەتیی بۆ سیستمیكی فرە جەمسەر، هەرگیز ئامادەگیی ئەوەیان تیدا نییە، ڕاستەوخۆ وڵاتەكەیان بگلێننە ئەو شەڕەوە.

لە سەر ئاستی ناوخۆیی، دەسەڵاتدارێتی فەلەستین بە سەرۆكایەتی بزووتنەوەی فەتح لە ڕامەڵڵای بەری خۆرئاوا، ئەگەرچی دەیان كێشەی سیاسیی، تەناهیی و ئابووریی لە تەك ئیسرائیلدا هەیە، لێ هەرگیز نایەوێت، جەنگێكی كراوەی درێژخایەن دژی ئیسرائیل بۆ چارەسەری كێشەكانی هەڵبگیرسێنێت.

ئەوەی لە ڕاپۆرتە ڕۆژنامەوانییەكانیشدا دەیخوێنینەوەو گوێمان لێ دەبێت، تەنانەت ڕایگشتیی ناوخۆیی فەلەستینییەكانی كەرتی غەززەیش، نەك لە تەك هەڵگیرسانی جەنگدا نیین، بەڵكو خوازیارن؛ لە ژێر چنگی زەبرو زەنگی حەماس ڕزگار بن و دەروویەكیان بۆ دەرباز بوون لە گەمارۆی ئابووریی، نەهامەتیی و هەژاریی لێبكرێتەوە.

ئێ دیارە، لە ڕووی ئامانجیشەوە؛ بزووتنەوەی حەماس نیازی ڕزگاركردنی ناوچەیەكی جوگرافیی دیاریكراوی نییە تا لە ڕێگەی جەنگەوە ئیسرائیل ناچاری كشانەوە بكات، یاخود لە ژێر فشاری لولەی چەكدا حكومەتەكەی ناتانیاهۆ پەلكێشی سەر مێزی گفتوگۆكردن بكات. بۆ شاردنەوەی ئامانجی ڕاستەقینەی شەڕەكەیان، ئیسماعیل هەنیە، سەرۆكی مەكتەبی سیاسیی بزووتنەوەی حەماس، لە گوتارێكی تەلەفیزیۆنیدا، وەكو ئاماژەیەك بۆ شەڕێكی درێژخایەن ڕایگەیاند: "ئەم جەنگە لە غەززەوە دەستیپێكردو دەگات بە بەری خۆرئاواو هەموو ناوچەكانی ساڵی 1948-ی فەلەستین."، بە كورتییەكەی ئەوەی دەبینرێت؛ شەڕی تۆفانی ئەقسا، شەڕێكی بە وەكالەتە بۆ دەوڵەتانی تر تا لە ڕێگەیەوە ئامانجە سیاسیی و سەربازییەكانی ئەوانی تر بەدیبێنێت! نەك شەڕێك بۆ سەندنەوەی مافە زەوتكراوەكانی فەلەستینییەكان، پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە؛ ئەوانی تر كێن و ئامانجەكانیان چییە؟

بە شیكردنەوەی ئەو ئاماژانەی لە جەنگەكەوە وەریاندەگرین دەردەكەوێت؛ ئێران، ڕووسیاو توركیا ڕاستەوخۆو ناڕاستەوخۆ قازانج لەو جەنگە دەكەن و هەر یەكەیان هەوڵی ئەوە دەدات ئامانجە سیاسیی و سەربازییەكانی لە ڕێگەی ئەو جەنگەوە بەدیبهێنێت.

یەكەم/ ئێران:

مێژووی پەیوەندییەكانی ئێران لەگەڵ بزووتنەوەی حەماس دەگەڕیتەوە بۆ ساڵانی نەوەدەكانی سەددەی ڕابردوو، ئەو پەیوەندیانە لە ساڵی 2007- ەوە دوای دەستبەسەرداگرتنی كەرتی غەززە لە لایەن بزووتنەوەی حەماسەوە گەشەی كرد، لەو كاتەوە تا ئەمڕۆ، چەكدارانی حەماس توانیویانە دەسەڵاتدارێتی فەلەستین لە كەرتی غەززە دوور بخەنەوەو حكومەتێكی تایبەت بە خۆیان لەو ناوچەیە دروست بكەن.

لە ماوەی پازدە ساڵی ڕابردوودا؛ سەرەڕای ئەوەی پەیوەندییەكانی نێوانیان بە هۆی خۆپیشاندانەكانی بەهاری عەرەبییەوە، هەڵبەزو دابەزی زۆری بە خۆوە بینیوە، لە تەك ئەوەیشدا، ئێران لە چوارچێوەی دروشمی پاڵپشتیكردنی زوڵملێكراوەكان و سەرخستنی گەلی فەلەستین پەیوەندییەكانی لە تەك ئەو ڕێكخراوەدا بەردەوام بوە.

ئامانجی هەرە سەرەكیی ئێران لە هەڵگیرساندنی ئەم جەنگەدا ئەوەیە؛ شكست بە هەوڵەكانی ئەمریكا، بۆ چێكردنی ڕێككەوتنی نێوان عارەبستانی سعودیەو ئیسرائیل بهێنێت. ئێرانییەكان دەزانن؛ ئەگەر ئەو ڕێككەوتنە بە ئاكام بگات و عارەبستانی سعودیە و ئیسرائیل كۆتایی بە كێشەكانیان بهێنن، ئەوا ئێران زەبرێكی گورچكبڕی لە ڕووی سیاسیی و سەربازییەوە بەردەكەوێت.

لە ڕووی سیاسییەوە؛ ئەگەری بە هێز ئەوەیە؛ ئەو ڕێككەوتنە ناڕاستەوخۆ كۆتایی بە (كێشەی عەرەب - ئیسرائیل) بهێنێت، گریمانە بە هێزەكە ئەوەیە؛ ئەگەر عارەبستانی سعودییە، كە بەشێوەیەكی واقیعیی سەركردایەتی جیهانی ئیسلامی سووننە دەكات، ڕێككەوتنی ئاشتەوایی و دانپێدانان بە ئیسرائیلدا مۆر بكات، ئەوا بە دوایی ئەودا زۆربەی وڵاتانی ئیسلامی سووننە مەزهەب، لە تەك ئیسرائیلدا ڕێككەوتننامەی ئاشتەوایی ئیمزا دەكەن.

لەو خاڵەیش گرنگتر؛ مەرجێكی سعودییەكان بۆ بەستنی ڕێككەوتننامەی ئاشتیی، باشكردنی باروگوزەرانی فەلەستینییەكانە لە بەری خۆرئاواو كەناری غەززە لە ڕووی ئاوەدانكردنەوە، وەبەرهێنان و پەرەپێدانە لەڕووی ئابوورییەوە، هەروەها دەستپێكردنی دانوستاندنە لە نێوان ئیسرائیل و فەلەستینییەكان بە ئامانجی هەنگاونان بەرەو چارەسەری كۆتایی كێشەی فەلەستین لە ڕووی سیاسییەوە. ئەو ئەنجامانەی چاوەڕوان دەكرێت ئەو ڕێككەوتنە چاوەڕوانكراوە لە ڕووی سیاسییەوە بە دوای خۆیدا بیهێنێت، ئێرانییەكانی تۆقاندوە، چونكە وەكو ڕۆژی ڕووناك لێیان ڕوونە، بەو هۆیەوە كێشەی فەلەستین بەرەو خاوبوونەوە دەچێت و دەرگاكانی چارەسەربوونی هەمیشەیی بە ڕووی كێشەكدا دەكرێتەوە.

لە ڕووی سەربازیی و تەناهییەوە؛ سعودییەكان، لە ئەگەری ڕێككەوتنیان لە تەك ئیسرائیلدا، چیدی بێ كۆسپ و تەگەرە دەستیان بە باشترین چەكەكانی ئەمریكاو دەگات، ڕێگەیان لە بەردەمدا دەكرێتەوە بۆ پەرەپێدانی بەرنامەی ئەتۆمیی، لەوانەیش گرنگتر دەبن بە هاوپەیمانی ستراتیژیی و دەكەونە ژێر پارێزگاریی ڕاستەوخۆی سەربازی ئەمریكاوە. بەدڵنییاوە؛ ئەوەیش دەبێت بە هۆی ئەوەی عارەبستانی سعودییە، لە تەك ئیسرائیلدا ببن بە یەكەم زلهێزی دووبارە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆیە ئێرانییەكان بە هەموو توانایەكەوە ڕێگری لە ڕوودانی ئەو گریمانەیە دەكەن.

دووەم/ رووسیا

پەیوەندییەكانی بزووتنەوەی حەماس لە تەك ڕووسیا لە ساڵی 2005-ەوە دەستپێدەكات و لە دوای هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی فەلەستین لە ئازاری 2006 دا شاندیكی بزووتنەوەكە سەردانی ڕووسیای كردو لە لایەن دێمیتری میدڤیدیڤ سەرۆك وەزیرانی ئەوسای ڕووسیاوە پێشوازیان لێكرا. ئەو پەیوەندییە لە دوای پەرەسەندنەكانی شەڕی ناوخۆی سوریاوە زیاتر گەشەی كرد.

لەو ڕوانگەیەوە؛ كە ئێران بە دەروازەی پەیوەندییەكانی نێوان ڕووسیاو حەماس دادەنرێت و هەر سێ لایەن، دوژمنایەتیكردنی ئەمریكا كۆیان دەكاتەوە، بۆیە بیركردنەوەی هەرە بڕواپیكراو ئەوەیە؛ ڕووسیا لایەنێكی ئاگادارو بەشداری پرۆسەی تۆفانی ئەقسا بێت، چونكە هەرگیز بڕوا بەوە ناكرێت؛ ئێران كە سەرچاوەی سەرەكی دابینكردنی چەك و داراییە بۆ بزووتنەوەی حەماس و هاوپەیمانێكی بە هێزی ڕووسیایە، ڕێگە بە خۆی و بە حەماسیش بدات، جەنگیكی ئاوا گەورە، بە بێ ئاگاداریی و ڕەزامەندیی ڕووسیا هەڵبگیرسێنیت!

ئاشكرایە، ڕووسیا نزیكەی دوو ساڵە لە زەلكاوی جەنگی ئۆكرایندا گیری خواردوە، هەروەها ئاشكرایە؛ فاكتەری سەرەكی گیرخواردنی ڕووسیا لە ئۆكراین و سەرنەكەوتنی لە جەنگەكەدا ئەمریكایە، كە لە ڕێگەی هاوكارییە زۆرو زەوەندەكانییەوە بۆ ئۆكراین بوە بە قەڵغانی بەرگریی و بە بەهێزی هێشتنەوەی سوپای ئۆكراین. لە ماوەی نزیكەی دوو ساڵی ڕابردوودا، ئەمریكا نزیكەی (47 ملیار) دۆلاری بەشێوەی یارمەتی جۆراو جۆر پێشكەش بە ئۆكراین كردوەو هانی هاوپەیمانەكانیشی لە ئەوروپا داوە تا یارمەتی زیاتری پێشكەش بكەن.

ئەگەر ڕووسیاو سەرۆكەكەی نەتوانن ڕاستەوخۆ ڕێگری لە بەردەم هاوكارییەكانی ئەمریكا بۆ ئۆكراینییەكان بگرن و لەمپەری بۆ دروست بكەن، ئەوا بە دڵنیاییەوە بۆ دەرفەتی دی دەگەڕێن تا بتوانن لە ڕێگەیەوە ئەو یارمەتیی و هاوكاریانە بوەستێنن یان هەر نەبێت كەمی بكەنەوە، ڕەنگە هیچ دەرفەتێك لە دەرفەتی هەڵگیرساندنی جەنگیكی درێژخایەن لە دژی ئیسرائیل هاوپەیمانە ستراتیژییەكەی ئەمریكا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست باشتر نەبێت تا لە ڕێگەیەوە؛ قورسایی هاوكارییەكانی ئەمریكا لە ئۆكراینەوە بگوازنەوەو بەوەیش؛ چانسێكی گەوەرەیان بۆ سەركەوتن و بەچۆكدا هێنانی ئۆكراینەكان وەگیر دەكەوێت.

لە واقیعیشدا بەو جۆرەیە؛ ئەگەر حەماس وەكو خۆی بڕیاریداوە، شەڕێكی درێژخایەن لە دژی ئیسرائیل بەڕێوە بەرێت، ئەوا بە دڵنیاییەوە، بەشی هەرە زۆری یارمەتییەكانی ئەمریكا لە ئۆكراینەوە بەرەو ئیسرائیل كۆچ دەكات، ئەوسا ڕووسەكان ڕێگەكانی سەركەوتنیان لە شەڕی ئۆكرایندا بۆ كورت دەبێتەوە. هەر چەند ڕۆژێك پێش ئێستا بوو، فلادیمێر پۆتین لە سوچییەوە ڕایگەیاند: ئەگەر هاوكارییەكانی ئەمریكا بوەستێت، سوپای ئۆكراین بەرگەی یەك هەفتە شەڕ ناگرێت، بۆیە هیچ دەرفەتێك لە دەرفەتی هەڵگیرسانی جەنگ لە دژی ئیسرائیل بۆ وەستانی هاوكارییەكانی ئۆكراین بۆ ڕوسیا باشتر نییە، بۆیە ڕووسیا دەستخۆشیی لێدەكات!

سێیەم/ توركیا

مێژووی پەیوەندییەكانی نێوان بزووتنەوەی حەماس و توركیا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 2006، بە تایبەتیی بۆ دوای هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی هەمان ساڵ، كە تێیدا بزووتنەوەكە سەركەوتنی بە دەستهێنا. گەرموگوڕی پەیوەندییەكانیان كاریگەری نەرێنیی لەسەر پەیوەندی نێوان ئیسرائیل و توركیا هەبوە، بە تایبەتیی دوای ئەوەی لە كۆتایی مانگی ئایاری 2010 توركیا كەشتییەكی بە بێ ڕەزامەندی ئیسرائیل بە مەبەستی شكاندنی گەمارۆی سەر شاری غەززە ڕەوانە كردو هێزەكانی ئیسرائیلییش بە زەبری فیشەك ڕێگریان لێكرد، سەرئەنجام دە كەس لە چالاكوانە توركەكانی سەر كەشتییەكە كوژران و بەو هۆیەوە، ماوەی زیاتر لە دە ساڵ پەیوەندییەكانی نێوان ئیسرائیل و توركیا بە ئاڵۆزی مایەوە.

وێڕای ئەو پەیوەندییە بە تینەی لە نێوان توركیا و حەماسدا هەیە، بیركردنەوەی لۆجیكیی ئەوەیە؛ گریمانەی ئەوە بكرێت؛ توركیا بە هۆی پەیوەندییە ئاڵۆزەكانی لە تەك ئێران و ئامانجە جیاوازەكانیان لەگەڵ ئەو وڵاتەدا، پێش دەستپێكردنی جەنگی تۆفانی ئەقسا ئاگاداری هەڵگیرسانی نەبوو بێت، لێ گریمانەی ئاگادار نەبوونی توركیا، هەرگیز نا بێت بە لەمپەر لە بەردەم ئەو وڵاتەدا تا ئەو دەرفەتە بۆ جێبەجێكردنی ئەجێندا سیاسیی و مەرامە سەربازییەكانی نەقۆزێتەوە.

ئەوەی توركیا مەبەستێتی لەم جەنگەدا بە دەستی بهێنێت ئامانجە هەرە لە پێشینەكەیەتی كە ئەویش؛ پەلاماردانی خۆرائاوای كوردستان و لە ناوبردنی بەڕێوەبەرێتی خۆسەری ڕۆژاڤایە! هەر لەگەڵ یەكەم ڕۆژی هەڵگیرسانی شەڕەكەی حەماسدا، ڕەجەب تەیب ئەردوغان، لە كۆنگرەی نا ئاسایی پارتی دادو گەشەپێداندا گوتی: " گورزێكی كوتوپڕی لە ناكاو لە تیرۆریستان لە سوریا دەوەشێنین."، ئەگەر بە وردی تێبینیی ڕەفتارەكانی توركیا لە دوای تەقینەوە خۆكوژییەكەی پەكەكە لە ئەنقەرە بكەین، ئەوا بۆمان دەردەكەوێت؛ توركیا بڕیاریداوە كێشەكانی لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی خۆسەرو بەڕابەرایەتی پەیەدە یەكلایی بكاتەوە، هەر بۆ نموونە بە گوێرەی توێتیكی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی (X) مەزڵوم عەبدی فەرماندەی گشتیی هەسەدە، توركیا لە نێوان پێنج تا هەشتی ئەم مانگەدا (145) كردەی سەربازی لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی ناوچەكانی خۆسەر لە ڕۆژاڤا ئەنجامداوە. بۆیە گریمانەی ئەوە دەكرێت؛ توركیا دەرفەتی درێژەكێشانی جەنگەو سەرقاڵبوونی ئەمریكا بە یارمەتیدانی ئیسرائیلەوە بقۆزێتەوەو لە چەند ڕۆژی داهاتوودا، بەڵێنەكەی ئەردۆغان بخاتە واری جێبەجێكردنەوەو هێرشێكی بەرفراوانی سەربازیی كوتوپڕ بكاتە سەر ناوچەكانی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر لە خۆرئاوای كوردستان.

سەرئەنجام:

جەنگی تۆفانی ئەقسا، جەنگیكە بۆ جێبەجیكردنی مەرامی دەوڵەتانی ترو دژی بەرژەوەندییەكانی فەلەستیینییەكان دەبێت، جەنگێكی درێژخایەن دەبێت، كە تێیدا دانیشتوانی غەززە، گەورترین زیانیی ماڵیی و گیانیان بەردەكەوێت. ئەوەی گریمانە دەكرێت؛ ئەو جەنگە پرۆسەی ئاشتیی نێوان ئیسرائیل و سعودییە بوەستێنیت و ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو قۆناخیكی مەترسییدارتر بەرێت و بە هەموو لایەكی ناوچەكەدا كڵپە بكات و تەشەنە بسێنێت.