بریارا دەنگدانێ د هەلبژارتنان دا: فاکتەرێت کاریگەر

ژ گرنگترین جورێن بەشداریا سیاسی ژلایێ تاکیڤە بەشداریکرنە د پروسێسا هەلبژارتنان دا و دەنگدان ب لایەنەکێ سیاسیێ بەشدار، و برێکا دەنگدانێ، تاک کارتێکرنێ ل پروسێسا سیاسی ل کومەلگەهێ دکەتن. هەلبژارتن دهێنە هژمارتن ژ گرنگترین سیمایێت دیموکراسیەتێ، و برێکا ئەڤێ پروسێسێ، لایەنێت جیاواز دناڤ کومەلگەهێدا هەڤرکیێ لسەر بدەستڤەئینان دەستهەلاتێ دکەن، وبڤی شێوەی گهورینا دەستهەلاتێ دهێتە ئەنجامدان. لەورا بەشداریا تاکی د هەلبژارتنان دا، وبتایبەتی بریارا دەنگدەری لدور دەنگدانێ بو لایەنەکێ سیاسی دهێتە هژمارتن ژ خالێت زور گرنگ.

د کومەلگەهێدا تەخێت جیاوازێت دەنگدەران هەنە، وهەر تەخەک لسەر بنیاتەکی بەشداریێ د هەلبژارتنان دا دکەتن، وئەندامێت ئەڤان تەخان لسەر بنیاتێت جیاواز بریارا دەنگدانێ ددەن. تاکو لایەنەکێ سیاسی بشێتن دەنگان بدەستخوڤە بینیتن، پێدڤیە نوینەرایەتیا ئەڤان تەخان بکەتن، بتایبەتی ئەو بنیاتێ کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدانێ یا ئەندامێت ئەڤان تەخان دکەتن.

ژبەر ئەڤێ جیاوازیا د بنیاتێ دەنگدانێ دناڤ کومەلگەهێدا هەی، لایەنێت سیاسیێت بەشدار د هەلبژارتنان دا ئەوان کەسان بەربژێر دکەن ئەوێت نوینەرایەتیا ئەڤان بنیاتان دکەن. بڤی شێوەی، بەربژێرێت لایەنێت سیاسی نوینەرایەتیا بەرژەوەندی وحەز وداخازیێت تەخێت جیاواز د ناڤ کومەلگەهێدا دکەن، وبەشداری هەلبژارتنان دبن ژبو بدەستڤەئینان دەستهەلاتێ وکارتێکرن ودروستکرنا سیاسەتێ.

بشێوەکێ گشتی، کومەکا فاکتەران کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدەری بو لایەنەکێ سیاسی دکەتن. ئەڤ فاکتەرە د هەمەجورن ولایەنێت سیاسی، ئابوری، جڤاکی...هتد. بخوڤە دگرن. هەروەسا، ئەڤ فاکتەرە د جیاوازن ژ ژینگەهەکێ بو ژینگەهەکا دیتر ژبەرکو لایەنێت کەلتوری، جیوگرافی، هزری...هتد. کارتێکرنێ لێدکەن. لەورا، لدەمێ ئەنجامدانا خاندنەکێ بو ئەڤان فاکتەران، پێدڤیە چارچوڤێ پروسێسا هەلبژارتنان بەرچاڤ بهێتە وەرگرتن.

ژ فاکتەرێت سەرەکی کو کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدەری لدور دەنگدانێ بو لایەنەکێ دیارکری دکەن ئەڤەنە: پارتایەتی، ئاینی، عەشیرەتگەری، عاتفی. دبیتن هەمی دەنگدەران هاوسوزی بو پارتەکا دیارکری نەبیتن، بەلێ ژمارەکا زورا دەنگدەران ئەندامن د پارتەکا دەستنیشانکری دا، یانژی ئەگەر بشێوەکێ راستەوخوو ئەندامێن چ پارتان نەبن، دبیتن هاوسوزی بو پارتەکێ هەبیتن. ئەندامبوون وهاوسوزیا دەنگدەری بو پارتەکا دەستنیشانکری کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدەری دکەتن لدەمێ دەنگدانی.

فاکتەرێ ئاینی کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدەری دکەتن. هەمی دەنگدەر لسەر بنیاتێ ئاینی دەنگێ خو ناددەن، بەلێ تەخەک هەیە کو فاکتەرێ ئاینی کارتێکرنەکا سەرەکی لسەر بریارا وان لدەمێ دەنگدانێ دکەتن، و لدویف بیر وباوەرێت خویێت ئاینی دەنگێ خو ددەنە ئەوی لایەنێ سیاسی ئەوێ دەربرینێ ژ ئاینێ ئەوان دکەت. زێدەباری هەبوونا ئاینی دناڤ کومەلگەهێدا، چەند عەشیرەت هەنە وتاک دهێتە هژمارتن وەکو ئەندامێ ئێک ژ ئەڤان عەشیرەتان. بەگراوەندێ عەشیرەتگەری یێ تاکی کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدانێ دکەتن. فاکتەرەکێ دیتر کو کاریگەریێ لسەر بریارا دەنگدانێ دکەتن گرێدای عاتیفا دەنگدەریە. بتایبەتی لدەمێ تێکەلبوونێ دگەل کومەلگەهێ، تاک دکەڤیتە لبن فشارا بوچوونا گشتی، و د چەندین دەلیڤان دا، لسەر بنیاتێ عاتیفێ بریارێ ددەتن. لەورا لدەمێ بەشداربوونێ د هەلبژارتنان دا دبیتن دەنگدەر لسەر بنیاتێ عاتیفێ دەنگێ خو بددەتە لایەنکێ سیاسیێ دەستنیشانکری.

سەرەرای ئەڤێ چەندێ، بریارا دەنگدەری لدور دەنگدانێ بو لایەنەکێ سیاسی گەلەکا ئالوزە، بتایبەتی دەستنیشانکرنا فاکتەرەکێ ئێکانە کو لسەر بنیاتێ ئەوی دەنگدەر بریارێ ددەتن کو دەنگێ خو بدەتە لایەنەکێ دیارکری. فاکتەر تێکەلێ ئێک دبن لدەمێ دەنگدانێ، و کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدەری دکەن. زێدەبارێ ئەو فاکتەرێت لسەری هاتینە دیارکرن، چەندین فاکتەرێن دیتر هەنە کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدەری دکەن وەکو ئاستێ خاندنێ، رەگەز، و ژیێ دەنگدەری. هەروەسا، بانگەشا هەلبژارتنان، میدیا، و کەسایەتیا بەربژێری کارتێکرنێ لسەر بریارا دەنگدانێ دکەن. زێدەباری تێکەلبوونا فاکتەران، چارچوڤێ هەلبژارتنان شروڤەکرن وتێگەهشتنا بریارا دەنگدانێ زێدەتر ئالوز دکەتن، بتایبەتی ژبەرکو دناڤ کومەلگەهێدا کەلتورێت سیاسی یێت جیاواز هەنە، و پەروەردا سیاسی یا تاکێت کومەلگەهێ یا جیاوازە.