لە زاری خۆیانەوە (کوردستانییەتی کەرکوک)

ماوەیەکە سەرقاڵی خویندنەوەو تویژینەوەی چەند ڕۆژنامەیەکی کوردیی سەرەتای سەدەی بیستەمم. لەو پێناوەدا هەوڵێکی زۆرم دا تا لە پێگەیەکی ئەلەکترۆنیی جیهانییەوە دەستم گەیی بە هەموو ژمارەکانی رۆژنامەی (تێگەیشتنی ڕاستی) بە فۆرماتی pdf . بۆ توێژینەوەی ناوەڕۆکی ئەو ڕۆژنامەیە کە لە سەرەتای ساڵی 1918 دا لە بەغدا دەرچووەو مامۆستای پایەدار دکتۆر کەمال مەزهەر بەناونیشانی (تێگەیشتنی ڕاستی و شوێنی لە ڕۆژنامەنووسیی کوردیدا – 1978 ) کتێبێکی بەنرخی لەبارەیەوە نووسیوە ، دیم کە پێویستیم بە خویندنەوەی چەند ڕۆژنامەیەکی عەرەبیی هاوزەمانی (تێگەیشتنی راستی) یە... بۆ ئەوەش دەبووایە دیسان لە ئینتەرنێتدا بگەڕێم بۆ دیتنەوەی ئەو رۆژنامانە کەیەکێکیان ڕۆژنامەی (العرب – 1917) بوو. لەپاش گەڕانێکی زۆر، کۆپیی pdf ی ژمارەکانی ( العرب) م دۆزینەوەو دەستمکرد بە خویندنەوەیان.  

هەلبەتە هەر لە ناوو تایتڵ و سلۆگانەکەیەوە زۆر ئاشکرایە کە (العرب) چییەو کێ و بۆ کێ و بە چ ئامانجێک دەرچوێندراوە. لە گەردنی گشت ژمارەکانی (العرب)دا ئەم دەستەواژەیە نووسراوە : {جریدة یومیة سیاسیة اخباریة تاریخیة ادبیة عمرانیة عربیة المبدا والغرض، ینشئها في بغداد، عرب للعرب} واتا {رۆژنامەیەکی ڕۆژانەی سیاسیی هەواڵیی مێژوویی ویژەیی ئاوەدانییە، بڕواو ئامانجی عەرەبییە، لەبەغداوە عەرەب دەریدەچوێنێ بۆ عەرەب} کەواتە هیچ تەمومژێکی تێدا نیە کە ئەو ڕۆژنامەیە زمانحاڵی عەرەبی نەتەوەخواز بووەو لە ماوەی ساڵانی دەرچوونیدا بە پشتیوانیی دەسەڵاتی ئینگلیز دەزگایەکی چالاکی بڵاوکردنەوەی پەیام و هزری عەرەبچێتی بووە.

لەو ساڵانەی (العرب) دەردەچوو (1917 – 1919) هێشتا شانشینێک و قەوارەیەکی سیاسی وئیداری بەناوی (العراق) کە گرێدانەوەی (هەردوو ویلایەتی بەغداو بەسڕە بێ) پێکنەهاتبوو. واتا (العراق) ناوێکی فەرمی نەبووەو هیچ قەوارەیەکیش بەو ناوە نەک هەر لەئارادا نەبووە، بگرە وەک قەوارەیەکی سیاسیی یاسایی وئیداریش لە هزری نەتەوەخوازەکانی عەرەبیشدا نەبووە (بە نووسەران و دەستەبژێری رۆژنامەی العرب یشەوە).

ئێستا فەرموون پێکەوە با لە چەند بڕگەیەکی گرنگی سەروتاری / ژمارە 177 ی بەرگی سێیەم ، 31 کانونی یەکەم 1918، سێ شەممە، ڕێکەوتی 27 ربیع الآول 1337 ساڵی دووەم/ . ورد ببینەوە (هەڵبەت من وتارەکەم کردووە بە کوردی و هاوپێچیش فۆتۆیەکی لاپەڕەی یەکەمی ئەو ژمارەیەم داناوە).

بووژانەوەی کوردستان

{ئەرکی گشت حکومەتێکە بایەخ بدات بە سەلامەتی گەلەکەی و لەسەرێتی کە بەختەوەریان بکات . بەڵام حکومەتی عوسمانی نەیتوانی ئەو ئەرکە ڕاپەڕێنێ و گشت ویلایەتەکانی سەڵتەنەتەکەی نوقمی بەدبەختی و چارەڕەشی بوون. باشترین نموونەی بەدبەختی و بێچارەییش لەسایەی خراپ ئیدارەدانی تورکەوە ئەو دۆخە خراپەی نیشتمان و وڵاتی کوردستان بوو کە ئینگلیزەکان بەسەریداچوون.}

سەرنج : باس باسی ناوچەکانی ژێر دەستی عوسمانییەو بە ویلایەت ناویان هاتووە . شتێک نییە بەناوی نیشتمان و وڵاتی عێراقەوە ! کەچی کە نۆرە هاتۆتە سەر باسی کوردستان بە (بلاد کردستان – وڵاتی کوردستان – نیشتمانی کوردستان) ناوی هاتووە ! ئەوە نە ئیستایەو نە من و نە تۆو ئەوی ترە ، کە کوردستانمان بە (نیشتمانی کوردستان) ناوبردووە. ئەوە سەد ساڵ لەمەوبەرەو ئەوش کە کوردستانی بە نیشتمان نەک ویلایەت، ناوبردووە، عەرەبەو نەتەوەخوازیشە!

{لە ماوەی جەنگدا دانیشتوانی کەرکوک لە 25000 کەسەوە کەمیان کردووەو تەنیا 14000 یان ماونەتەوەو نزیکەی یەک لەسەر حەوتی خانووەکانی داڕماون و شار بۆتە سەرانگوێلک و زبڵخانە. هەرچی سولەیمانیشە دووچاری وەها نەبوونی و چارەڕەشییەک بووە کە ئە‌قڵ نایبڕێ و شاریش بۆتە کەلاوە. سەدی هەشتای دانیشتوانەکەی هەڵاتوون . نرخی یەک تۆن ئارد گەیووەتە 1600 ڕوپێ وبرنجیش بە 2400 ڕوپێ دەفرۆشرێت. لە ئاڵتون کۆپری نیوەی ماڵەکان ڕماون.  تەنیا یەک لەسەر سێی دانیشتوانەکەی لەناو شارن . نە کڕین و فرۆشتن ماوە و نە دوکان و بازاڕ. نیوەی خەڵکی گوندەکانی دەوروبەری ڕەواندز چۆڵکراون و نیوەکەی تریشی لەوپەڕی نەهامەتی و نەبوونیدا دەژیێن.}

دیسان پێویستە سەرنجێکی ورد بدەین :  ئەو ڕۆژنامە عەرەبییە نەتەوەخوازە، کە باسی حاڵ و گوزەرانی خراپی کوردان و نیشتمانی کوردستانی تازە ڕزگاربووی ژێردەستی عوسمانییان دەکات، بێ یەک و دوو، لە سنووری خوارووی (نیشتمانی کوردانەوە) دەسپێدەکات و یەکسەر باسی (کەرکوک) دەکات ! بەڵێ لەناو کەرکوکەوە باس دێتە سەر باسی کوردستان و دواتریش بەرەو سولەیمانی و ئاڵتون کۆپری و ڕەواندزو پاشان بەرەو هەولێر (ئەربیل).

{ حکومەت (مەبەستی ئینگلیزە) لە کەرکوک دەستی دایە خاوێنکردنەوەی شارو ئاوەدانکردنەوەی. هێزی پۆلیسی ڕێکخست و هەتیوخانەیەکی بۆ منداڵانی بێ دایک وباوک و بەخێوکەر کردەوە. ەندێ پارە بۆ خەرجی درا بە برسییەکان و ئەو پزیشکەی شار کە پەنای بردبوو بۆ بەغدا، گەڕێندرایەوە سەرکاری خۆی و دەوا دەرمانی پێویستی بۆ دابینکرا. کاروانی پێستەی خۆشکراو لە کەرکوکەوە بەرەو بازاڕی ئاڵتون کۆپری بەڕێخراو بازرگانی بووژایەوە. بەچوونی ئینگلیز بۆ هەولێر، کە دەڤەرێکی پڕ بەرەکەتە، نرخی ئارد دابەزی بۆ نیوەی نرخی جارانی و هەتا دێت هەرزانتریش دەبێت. ڕۆژانە کاروانی دانەوێڵە لە هەولێرەوە بەرەو کەرکوک بەڕێدەخرێن و بازرگانانیش کە بینییان ئیتر ترس و بیم نەماوە، بێ دوودڵی دەرکەی کۆگاو دوکانەکانیان خستە سەرپشت.}    

خوێنەر دەبێ سەرنج بدات لەو چەند جار ناوهێنانەوەیەی کەرکوک . کە بۆخۆی ئاماژەو بەڵگەی گرنگیی کەرکوکە لەو نیشتمانەدا کە ڕۆژنامەی (العربي) بە (بلاد کردستان) ناوی بردووە ! ئەوە من نیم ... ئەوە خەڵکی زوڵملێکراوی کەرکوک نین وا دەڵێن ... ئەوە  پارتی و یەکێتی و شیوعی و ئیسلامی و (عصاة و متمردین الآکراد و عملاء الآجنبي) نین کە وایان گوتووە... ئەوە ڕیفراندۆم چی و (انفصالیین ) نین کە سنووری نیشتمانی کوردستانیان لە (کەرکوک) ــە وە دیاری کردووە ! نەخێر ئەوە (العربي) ی زمان حاڵی نەتەوەخوازانی عەرەبی سەرەتای سەدەی بیستەمە، وای گوتووەو کردوویەتی بە بەڵگە بەسەر یارو نەیاری کوردو کوردستان و مێژووەوە !  

ئەمە دووەمین بەڵگەی مێژووییە کە لەم دوو ساڵەدا خستوومنە بەردیدەی هاووڵاتیان و سیاسەتمەدارانی یارو نەیار . پێشتر لەناو دائیرەتولمەعاریفەکەی عوسمانییەوە بەڵگەم خستەڕوو، کە سەدو بیست ساڵ لەمەوبەرو لەسایەی سوڵتانی عوسمانیدا، بە زمانێکی تورکیی عوسمانلیی عەیار 24 ، دانی بەو ڕاستییەدا ناوە کە ئوچ روبعی : سێ چارەگی، دانیشتوانی کەرکوک کوردن و چارەگەکەی تریشی تورکمان وعەرەب وئیسرائیلین !