محهمهد تهتهرخان
نووسەر
جیھان پشتی کۆرۆنایێ
گوھۆڕینا باڵانسا ھێزێ و بھێزبوونا رۆژھەلاتی ل سەر حسابا رۆژئاڤایی
ل داوییا مەھا 11 ل چینێ ئێپێدێمیا کۆڤید 19 (کۆرۆناڤایرۆس) سەرھلدا، ھەر زوو ل سەرانسەرێ چینێ و پاشان ل ھەموو جیھانێ ژی بەڵاڤبوو، ژبەر ڤێ بەڵاڤبوونا ب لەزا ڤایرۆسی، رێکخراوا تەندروستییا جیھانییا ب سەر نەتەوێن ئێکبوویی ڤە ڤایرۆسێ ناڤبری ب پاندێمیا دا نیاسین.
دەرکەتنا کۆڤید 19 باندورەك مەزن ل سەر تەندروستی، ئابووری، سیاسی، پەیوەندیێن ناڤدەولەتی و ھتد ھەبوویە و دێ ھەبیت ژی. رەنگە دەرکەتنا کۆڤید 19 (کۆرۆناڤایرۆس) وەک رویدانەکا جیھانی، وەک ھەرفینا دیوارێ بەرلینێ یان وەک کۆشتنا وەلی عەھدێ نەمسایێ ل پێشیا جەنگا جیھانییا یەکەم، کارتێکرنەکا ئێکسەر و ژ نشکەکێڤە نەکەت سەر سیستەمێ جیھانێ و پەیوەندیێن ناڤدەولەتی، لێ حەتمان پاندێمیا کۆڤید 19 دێ بیتە ئەگەرێ گوھۆڕینا باڵانسا ھێزا سیاسی، ئابوری و دێ بیتە ئەگەرێ گوھۆڕینا دیتنا جیھانێ ژ بوی چەمکێ دەولەتا ب ھێز. ئەڤ گوھۆڕینە گرێدایی ماوەیێ مان و قەبارەیا زەرەرا پاندێمیا ناڤبرییە.
ھەلبەتە ھەر ژ دەستپێکا دیروکێ، مرۆڤایەتی توشی گەلەک ئێپێدێمیا و پاندێمیا بوویە، گەلەک جاران ئێپێدێمیا و پاندێمیا بووینە ئەگەرێ دروست بوونا گوھۆڕینێن بنگەھین د شارستانیێن مرۆڤایەتیێ دا، مینا ئێپێدێمیا فۆکۆدید (ئێپێدێمیا ئەسینا) ل ساڵا 429 پ.ز. ل باژارێ ئەسینایا یونانستانێ، کو ل گورەی دیروکنڤیسێ یونانیێ ناڤدار فۆکۆدیدی ھەرۆژ 10 ھزار مرۆڤ دمرن، و گەلەک کارتێکرن ل شارستانییا یونانستانا کەڤن کر، ئێپێدێمیا فۆکۆدیدی یەک ژ ئەگەرێن ژناڤچوونا یەکەم دیموکراتیەت بوو د شارستانییا رۆژئاڤایی دا. ھەروەسان ئێپێدێمیا جستینیان ل ئیمپراتوریەتا بیزەنتی ل ساڵا 540 ز. ھەتا 750 ز. کارتێکرنا مەزن ھەبوو ل سەر دیروکا ئیمپراتوریەتا بیزەنتی و شارستانییا جیھانی ل وی سەردەمی، ئێپێدێمیا جستینیان بۆ ئەگەرێ راوەستاندنا ھێرشێن ئیمپراتوریەتا بیزەنتی ژ بوی رۆژئاڤایی، و ئێدی ئیمپراتوریەتا بیزەنتی ھەتا داوییا ژیێ خوە نەکاری سنورێن خوەین بەرێ ڤەگەرینیت، و ئەڤ راوەستاندنە پاشان بۆ ئەگەرێ سەرھلدانا دەولەتێن جیرمانی و دروست بوونا ڤالاھییەک مەزن ل رۆژھەلاتی. رەنگە ھێش زوو بیت کارتێکرنا پاندێمییا کۆڤید 19 دگەل کارتێکرنا پاندێمی و ئێپێدێمیێن دن یێن دیروکێ ھەمبەر بکەین، چونکی ھەتا نھا پاندێمییا ناڤبری ب داوی نەھاتە و ئەم نزانین دێ کەنگی ب داوی ھێت، لێ ژ بەر ھەبوونا چەند ئەگەرێن سۆبجێکتیڤ و ئوبجێکتیڤ د سیستەمێ جیھانی و پەیوەندیێن ناڤدەولەتی دا، ھندەک پروسە دەست پێکرینە ژ بەری ھاتنا ڤایرۆسێ ناڤبری کو مرۆڤ دکاریت ل سەر ڤی بنگەھی ھندەک پێشبینیان بکەت، و چاڤەریێ ھندەک گوھۆڕینان بکەت ل سەر ئاستێ تاکەکەسی و ناڤدەولەتی. پاندێمییا کۆڤید 19 وەک تیستەک جدی و سەرانسەری بوو، ژ بوی ھەموو دەولەتێن جیھانێ کا تا چ رادە دکارن ھەڤوەلاتیێن خوە بپارێزن و خوە ل بەر قەیران و کریزێن جدی دکارن بگرن.
گوھۆڕینا باڵانسا ھێزێ و بھێزبوونا رۆژھەلاتی ل سەر حسابا رۆژئاڤایی
ھەر پێنچ سیستەمێن پەیوەندیێن ناڤدەولەتی ھەر ژ رێکەفتنا ویستفالیا ل ساڵا 1648 ز. ھەتا نھا، باڵانسا ھێزێ یەک ژ بنگەھێن گرنگێن سیستەمێن پەیوەندیێن ناڤدەولەتی بوو، ھەروەسان ھەڤڕکییا دناڤبەرا رۆژئاڤایی و رۆژھەلاتی دا گەلەک ژ وێ دیروکێ ژی کەڤنترە، ل ساڵا 1991 ل سەر بنگەھێ تێکچوونا بالانسا ھێزا ئابوری دناڤبەرا ئێکەتییا سۆڤیەت و ئەمریکا دا، سیستەمێ جیھانی ژ جیھانا دوو جەمسەری بەرەف جیھانا یەک جەمسەری ڤە چوو. پشتی ژناڤبرنا ئێکەتییا سۆڤیەت، ل قادا پەیوەندیێن ناڤدەولەتی باڵانسا ھێزێ ب واتایا خوەیا دیروکی ھات گوھۆڕین، ل جیھانێ تەنھا سوپەر-زڵھێزەک ما و گەلەک دەولەتێن دن یێن ب ھێز، لێ رەوش ب ڤی رەنگی گەلەک نەکێشا، ب تایبەت پشتی ب ھێزبوونا سیاسییا رۆسیا و ب ھێزبوونا ئابورییا چینێ ئێدی ھێدی ھێدی جیھان بەرەف باڵانسەکا دن یا ھێزێ ڤە چوو. ژبەر ڤێ چەندێ ژی دەمێ ل ساڵا 2017 سەرۆکێ ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکی ئیستیراتیژیەتا ئاسائیشا نەتەوییا ئەمریکی راگەھاندی، پشکا شێری د ڤی ئیستیراتیژیەتێ دا، بەر ب بەرسنگرتنا دەولەتێن زڵھێزێن دن یێن جیھانێ دکەت، و ھەست ب نیگەرانییا ئەمریکی ھەمبەری گوھۆڕینا باڵانسا ھێزێ ل جیھانێ دھات کرن. دەرکەتنا ڤایرۆسێ کۆڤید 19 نە گۆنجایی بوونا ئیستیراتیژیەتا ناڤبری خوەیا کر، چونکی ھەتا ئەگەر ئەمریکا بمینیت وەک سوپەر-زڵھێزا جیھانێ، لێ ب تەنھایی نکاریت نە خوە و نە جیھانێ بپاریزیت، ھەمبەری مەترسیێن جدی و چارەنڤیسساز، و ھەروەسان چونکی کارتێکرنا چینێ ل سەر ھەموو جیھانێ د ڤێ کریزێ دا دیار بوو، کو ژبەری نھا دگۆتن: "ئەگەر ئەمریکا ب کوخیت دێ ھەموو جیھان تایێ گریت". لێ د کریزا کۆڤید 19 دا بۆ جیھانێ خوەیا بوو، ئەگەر چین بھەلنگڤیت دێ جیھان ھەموو کەڤیت، و جیھان د رییالەک دن دا نھا دژیت و باندورا چینێ ل سەر ئابورێ جیھانێ گەلەک ب ھێز بوویە.
ھەلبەت ل گورەی فەیلەسۆفێ ئێنگلیزی تۆماس ھوبز ھەر دەستپێکێ ئارمانچ ژ دروستکرنا دەولەتێ خوە پاراستن بوویە، ھەتا نھا ژی دەستنیشانکرنا ب ھێزبوون یان بێھێزبوونا دەولەتێ ل سەر ڤی بنگەھی دھێت پیڤان، کا دەولەت تا چ رادە دکاریت ھەڤوەلاتیێن خوە ژ مەترسیێن دەرڤە و ناڤخوە بپاریزیت، د قەیرانا کۆڤید 19 دا دەرکەت گەلەک ژ وەلاتێن رۆژھەلاتی مینا چین، کورییا باشور، سەنگاپور دکارن باشتر ھەڤوەلاتیێن خوە ژ مەترسییان بپاریزن ژ وەلاتێن رۆژئاڤایی مینا ئیتالییا، بریتانییا مەزن، ویلایەتێن ئیکگرتیێن ئەمریکا، ئەڤ چەندە ژی دێ کارتێکرنێ ل سەر ئیمێجی دەولەتیێن رۆژئاڤایی د ئایندەیی دا کەت.
بھێزبوونا چەمکێ دەولەت نەتەوە و لاوازبوونا گلۆبالیزمێ
پشتی ب داوی ھاتنا جەنگا جیھانییا دووەم ھەردوو زڵھێزێن جیھانێ ئێکەتییا سۆڤیەت و ئەمریکا، دەولەت-نەتەوە ل جیھانێ وەک رێگر ژ بویی بەرژەوەندی و پلانێن خوە دیتن، لەوان ھەردوو زڵھێزان کار ل سەر لاوازکرنا چەمکێ دەولەت-نەتەوە کر، ب تایبەت پشتی ژناڤبرنا ئێکەتییا سۆڤیەت، ئەمریکا گلوبالیزما ئابوری، سیاسی، کۆلتوری وەک پروژێ خوە و ئایندەیێ جیھانێ پێشکێش کر کو بنگەھێ ڤی پروژەیی نەرمکرنا سنورانە و لاوازکرنا دەولەت-نەتەوانە ل ھەموو جیھانێ. لێ ل ڤان ساڵێن داویێ ل سەرانسەرێ جیھانێ ب گشتی، و ل وەلاتێن رۆژئاڤایی ب تایبەتی ئاراستەکێ جێواز دیار دبیت کو پێک دھێت ژ بزاڤێن راستێن نەتەوی، نەژاد پەرستی و کۆنسێرڤاتیڤ، ل گەلەک وەلاتان ژی مینا ویلایەتێن ئیکگرتیێن ئەمریکا و بریتانیایێ نوینەرێن ڤی رەوتێ سیاسی ھاتن سەر دەستھەلاتێ، ھەلبەتە کار و پرۆگڕامێ وان دگەل گلوبالیزەکرنا جیھانێ ناگونجن، چونکی بزاڤێن ناڤبری پتر کار ل سەر خورتکرنا دەولەت-نەتەوە دکەن، و پروسێن ئینتگراسیۆنێ وەک پروژێن ئەسمێلاسیۆن و ژناڤچوونا خوەیا شارستانی دبینن. ھەروەسان دگەل دەرکەتنا ڤایرۆسێ کۆڤید 19 گەلەک دەولەتان سنورێن خوە داخستن، و ھەر دەولەتەکێ پتر فۆکس ئێخستە سەر ناڤخوەیا خوە و کەسێ ھزر د ئیکەتی و ئێنتیگراسیۆنێن خوە دا نەکرن، و دەولەت-نەتەوان گەلەک دەستھەلاتێن خوە بەرفرەھکرن ژ بوی کونترۆلکرنا رەوشێ، لێ ل دەمێ قەیران دەرباز دبیت گەلەک ب زەحمەت ئێدی دەولەت-نەتەوە دەست بەرداری ڤان دەستھەلاتان ببن. و رەنگە جیھان بەرەڤ جیھانەکا کێمتر ڤەکری و کێمتر ئینتگراسیونی و کێمتر ئازاد ڤە بچیت، د ڤێ چوارچوڤی دا رێڤەبەرێ پەیمانگەھا شاھانەیا بریتانی ژ بوی پەیوەندیێن دەرڤە رۆبێن نیبلیت د داخویانییەکێ دا ژ بوی گوڤارا Foreign Policy دبێژیت :" گەلەک ب زەحمەتە ئێدی جیھان ڤەگەریتە ھزرێن گلوبالیزما سوودبەخش، کو ئەڤ ھزرا یا زاڵ بوو ڵ دەستپێکا سەدەیا 21. سەرکردێن سیاسیێن ھەموو جیھانێ گەرەک ب دیسپلین کار بکرن ژ بوی پاراستنا ھەڤکارییا ناڤدەولەتی و رێکێ ھەمبەری ھەڤرکیێن جیوپۆلیتیکی بگرن. ھەروەسا سەرکردێن جیھانێ پێتڤی یە ژ بوی گەلێن خوە دیار بکەن کو وان شیانێن دەربازکرنا قەیرانا کۆڤید 19 ھەنە، ھەلبەتە ھەر سەرکردەکێ بشێت د ڤێ قەیرانێ دا سەربکەڤیت دێ سەرمایێ خوەیێ سیاسی زێدە کەت، و ھەر سەرکردێ بنبکەڤیت گەلەک ب زەحمەتە ژ بوی بنکەفتنا خوە موبەریراتان پەیدا بکەت".
ژێدەر:
историк Давид Эйдельман: История великих эпидемий, изменивших мир
https://foreignpolicy.com/2020/03/20/world-order-after-coroanvirus-pandemic