قوربانییەکانی میدیاو پڕۆپاگەندەی سیاسی

به‌شی یه‌كه‌م

پڕۆپاگەندە چییە؟

زاراوەی( پڕۆپاگەندە) ڕەگوڕیشەیەکی ئاینیی هەیەو لە زمانی لاتینیدا هەمان ئەو واتایەی هەبووە کە دواتر لە سەردەمانێکدا بۆتە پیشەو ئامانجی کەسانێک کە بە (میسیۆنێری مەسیحی : موژدەبەخشی کرستیانی) و (الداعیة ) ی ئیسلامی لە زمانی عەرەبیداو لە زمانی سەردەمیانەی کوردیشدا بە (بانگخواز) ناسراون. بەگوێرەی فەرهەنگی کامبریدج : ( بریتییە لە کۆی ئەو زانیاری، بیروباوەڕ، ڕاوبۆچوون یان وێنانەی کە زۆربەی جار تەنیا دیوێکی بەڵگەو ڕاستییەکان دەخەنەڕوو، بە مەبەستی کاریگەری خستنەسەر ڕاوبۆچوونی کەسانی تر). پروپاگەندە لە پێناسەیەکیتریدا بریتییە لە ( چالاکییەکی میدیایی لەلایەن دەوڵەتەوە یان هەر ڕێکخراوو دەستەیەکی کۆمەڵایەتی یان سیاسیییەوە ئەنجامدەدرێ ،بە ئامانجی دەستگرتن بەسەر هزرو لێکدانەوەو هەستوسۆزی خەڵکدا بۆ ئەوەی ناچاریان بکەن پشتیوانیی لە سیاسەتەکانی پڕۆپاگەندەکار بکەن و بە جۆرێک هەڵسوکەوت و ڕەفتار بکەن کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیدا یەکبگرنەوە. بەتایبەتیش هەلاوێردن و پێنەدانی گشت ڕاستییەکان یان لەڕێی جەختکردنەوە لەسەر تاکلایەنیی لە تێڕوانین و دیتنی ڕاستییەکاندا ) "Jay Black .2001"

پێناسەیەکی تری پڕۆپاگەندە قوڵتر لێی ورددەبێتەوەو دەڵێت: ( پڕۆپاگەندە شێوازێکە لە شێوازە ئامانجدارەکانی ڕازیکردن بە مەبەستی کاریگەری خستنە سەر هەستوسۆزو هەڵوێست و ڕاوبۆچوون و ڕەفتاری جەماوەرێکی بەئامانجگیراوی دیاریکراو، ئەوەش لەپێناو بەرژەوەندییەکی ئایدۆلۆژی یان سیاسی یان بازرگانیدا ، لەڕێی ئاراستەکردن و وەشاندنێکی کۆنترۆڵکراوی پەیامی تاکلایەنەوە، لە کەناڵەکانی ماس میدیاوە کە ڕەنگە دروست بن یان نادروست ) "  Cone, Stacey , 2003 "

زۆر لە مێژە مرۆڤ ئاشنا بووە بە تواناو هێزی پڕۆپاگەندەو دێرینترین شارستانییەتییەکانیش پڕۆپاگەندەیان وەک شیوازێکی سەرەکیی خۆ ناساندن و خۆ سەپاندن و سڕینەوەی نەیارەکانیان بەکارهێناوە.  فیرعەونەکانی میسری کۆن، بە ئامانجی گەیشتن بە نەمری و خۆ ناساندن و خۆ سەپاندن و ریسواکردنی نەیارو ناحەزەکانیان، لەڕێی نووسین و هەڵکۆڵین و نیگارکێشانەوە سەرکەوتن و ڕووداوە گرنگەکانی سەردەمی خۆیان لەسەر گەڵای ڕووەکی ( بەردی ) و دیواری پەرستگەو پەیکەرە داتاشراوەکانیان تۆماردەکرد. " نصر، صلاح ، 1967 " . هەروەها گریکەکان لە سەدان ساڵی پێش زاینەوە ئاشنابوون بە پڕۆپاگەندەی سیاسی و سەربازی و کەسانی وەک ( تیرۆدیۆس و هیرۆدۆتس ) یان تێدا هەڵکەوتووە کە یەکەمیان بە شیعرە حەماسەت خوڵقێنەکانی و دووەمیشیان بە نووسینەوەی مێژوو، ببوونە سمبوڵی نیشتمانی و خۆڕاگریی خەڵکی ئەسپارتەو گریک بەگشتی، بەرامبەر بە دوژمنەکانیان. لەلایەکی تریشەوە هەردوو فەیلەسوفی یۆنانی ( پلاتۆ – ئەفلاتون و ئەرستۆ ) رۆڵێکی بەرچاویان لەو بوارەدا گێڕاوە، ئەویان بە ڕێنوماییەکانی لە ( کۆمارەکەیدا ) کە دەشێ چی بۆ خەڵک باسبکرێ و چییان بۆ باس نەکرێ ، ئەمیشیان لە کتێبی ( وتاردان ) دا بەدانانی مەرج و توخمەکانی یەکەمین وتاردانی سیاسیی کاریگەرو ڕازیکەر، هێڵی بناغەی پڕۆپاگەندەی سیاسییان بۆ ئەو سەردەمەو دواتریش داڕشت. " ﻋﺒﺩ ﺍﻟﻘﺎﺩﺭ ، ﻤﺤﻤﺩ ، 1989 "

یەکەمین کەس کە چەمکی پڕۆپاگەندەی بەکارهێنابێ، پاپا گریگۆری بووە کە لەساڵی 1622ی زاینیدا ، بە مەبەست و ئامانجی کاری میسیۆنێری و موژدەپێدان لە سەرزەمینی ئەودیو دەریاکاندا ( التبشیر فیما وراء البحار) ، کۆمەڵەیەکی بە ناوی  (کۆمەڵەی پڕۆپاگەندەی پیرۆز) دامەزراند. " ﺴﻜﺭﻱ ، ﺭﻓﻴﻕ ، 1991". لەگەرمەی یەکەمین جەنگی جیهانییشدا،( 1914 :1918) پروپاگەندە لەوە دەرچوو کە تەنها هونەرو ئەزموون بێت و بوو بە زانستێکی سەربەخۆی بە بنەماو مەرج و دسیپلینی تایبەت بەخۆی " ربیع، حامد ،1972".

لەژیانی هاوچەرخی شارستانیدا وای پێویستکرد هەر هەڵوێست و بڕیارێکی سیاسی جگە لە دەستەبژێری سیاسی، جەماوەریشی لێ ئاگاداربکرێتەوەو پاساوو بەهانەکانیان ڕوونبکرێنەوە بۆ ئەوەی زەمینەسازییەکی تەواو بۆ پیادەکردنیان بکرێت، بەوەش تاڕادەیەکی باش پاڵپشتی و پشتیوانیی خەڵکێکی زۆریان بۆ مسۆگەر دەکرا. پڕۆپاگەندەی سیاسی دوو جۆری بنەڕەتیی هەیە، پڕۆپاگەندەی ستراتیژی کە ئامانجی دوورمەودای هەیەو هەڵمەتی بەرنامەڕیژی بۆ بەرپادەکرێت ، پڕۆپاگەندەی تاکتیکییش کە ئامانج لێی چەند دەسکەوتێکی کاتی و دیاریکراوە. " صالح خلیل ابو اصبع 2005 " .  سەرهەڵدان و بڵاوبوونەوەی ڕۆژنامە کاریگەرییەکی زۆری بەسەر چەمکی پڕۆپاگەندەوە جێهێشت و وەک ئامڕازێکی ماس کۆمینیکەیشن ڕۆڵیکی مەزنی لەو بوارەدا گێڕا، بۆ دواتریش ڕادیۆو سینەماو شانۆو تەلەڤیزیۆن و دواجار ئینتەرنێت و سۆشیال میدیا یەک بەدوای یەکدا بوونە ئامڕازی زۆر کاریگەر لە گەمەی پروپاگەندەی سیاسی و ئایدۆلۆژیدا.

لەگەرمەی ئەو جەنگە سەرتاسەرییەدا پڕۆپاگەندەی سیاسیی وەک ئامڕازو شێوازێکی هەرە گرنگی جەنگی دەروونی هاتە ئاراوەو کاریگەریی زۆری بەسەر لێکدانەوەو هەڵوێستی خەڵکەوە جێ هێشت و بەو ئاراستەیەدا بردنی کە خاوەنی پڕۆپاگەندە دەیخواست "حمیدة ﺴﻤﻴﺴﻡ،1992 " ئەوەش دیاردەیەکی زۆر نوێ بوو ، چونکە پێشتر هەرگیز پڕۆپاگەندەی سیاسی بەو ڕادەیە کاریگەریی بەسەر ژیانی میللەتانەوە نەبووە.

بۆ نموونە، ئینگلیز وەک زلهێزێکی سیاسیی و سەربازیی براوەی یەکەمین جەنگی جیهانی، هەر لە سەرەتای دەسبەسەراگرتنی ویلایەتەکانی بەسڕە و بەغداو دابڕاندنیان لە دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە 1914 تا 1918ی زاینی، هیچ دەرفەتێکی لەدەس نەداوەو زۆر چاپووکانەو بە بەرنامەو قۆناغ بە قۆناغ، لە بواری شەڕی دەروونی و پڕۆپاگەندەی سیاسیدا هەموو تواناکانی خۆی و دەستەبژێرو مونەوەرانی عەرەب و کوردی لایەنگری سیاسەتەکانی خۆی، خستۆتە گەڕ.

لەبەرئەوەی لەو سەردەمەدا ڕادیۆ زۆر بەردەس و باو نەبووە، تاکە کەناڵێکی گەیاندن و پەخشی پەیامە ئایدۆلۆژی و هەواڵە سەربازی و سیاسییەکانی گشت لایەنەکانی جەنگ، تەنها لاپەڕەی ڕۆژنامەو هەندێ بڵاوکراوەی تر بوون، بۆیە هەر کە ویلایەت و ناوچەیەکی نوێ دەکەوتە ژێر دەستی ئینگلیز، فەرماندەیی سوپای ئینگلیز گورج دەستی دەدایە دەرکردنی ڕۆژنامەیەکی چەند لاپەڕەیی و لەڕێی بڵاوکردنەوەی وتارو هەواڵی بەرەکانی جەنگەوە، هەڵمەتێکی پڕۆپاگەندەی سیاسیی تۆکمەی فرەلایەنی بەرپادەکرد بۆ بەرژەوەندیی خۆی و لە دژی نەیارەکانی، کە تورک و ئەڵمان بوون.

پڕۆپاگەندەى سیاسى لەستراتیژو بەرنامەى ئینگلیزدا لە ماوەى ساڵانى یەکەمین جەنگی جیهانیدا ،  بەهایەکى یەکجار زیاتری لەجاران بۆخۆى بچڕى. لەم بارەیەوە (لوید جۆرج) ى سەرەک وەزیرانى ئەوساى ئینگلیز لە یاداشتەکانیدا نووسیویەو دەڵێ : ( زانیمان دەتوانین تواناکانى دوژمن لە ڕێگەى کەڵک وەرگرتن لە ناڕەزایى گەلانى ژێر دەستییەوە هەڵتەکێنین. بۆ نموونە سەدان ساڵى چەوساندنەوە، ژیانى پێکەوەیى عەرەب و تورکى کردبووە مەحاڵ ).  لەجێیەکى ترى ئەو یاداشتانەیدا ( لوید جۆرج ) نووسیویە : ( پڕۆپاگەندەى هەردوولا لەم شەڕەدا، دەورى گەورەترى لەجاران بینى. بەلایەنى کەمەوە وەک نموونە دەتوانم باسى بەڵێنە ئاشکراکانى وڵاتە هاوپەیمانەکان بکەم دەربارەى نیازیان بۆ ئازادکردن و داننان بەمافى چارەنووسى گەلە ژێردەستەکانى تورکیاو ئەڵمانیاو نەمساى دوژمنماندا.. ئێمە دەمانزانى باسى ئازادى وەک یەکێ لەمەبەستەکانمان یاریدەمان دەدا بۆ تێکدانى شیرازەو یەکگرتوویی وڵاتە ناحەزەکانمان و لەوەشدا بە هەڵەدا نەچووین) "کەمال مەزهەر ،1978 " .