سۆشیال میدیا: ئیمپراتۆریەتی وەهم

ئیمپراتۆرەکەی فەیس بووك و ملیاردێرە هەڵتۆقیوەکەی ناو جەنگەڵستانی سەرمایەداری: (مارك زۆكربێرگ - 1984)  بە غروورێکی بێ ئەندازەوە باسی تۆڕە" کۆمەڵایەتییەکەی" دەکات و دەڵێت : (فەیسبووك زیاترە لەوەی تەنیا ئامڕازو كەناڵێك بێت بۆ  بەیەكترگەیشتن، فەیسبووک بۆتە بزاڤێكی كۆمەڵایەتی Social Movement و لە داهاتوویەكی نزیكیشدا جێ بە ئیمەیڵ چۆڵدەكاو لەناو تەونی جاڵجاڵۆكەی جیهانیدا، گشت كایەكانی ژیانی مرۆڤایەتی كۆنترۆڵ دەكات) ، بۆیە فەیسبووك بە شایستەی نازناوی "ڕێبەری دانیشتوانی جیهان" دادەنێت! .

سیستمی سەرمایەداریی جیهانی و گڵۆبالیزەیشن و تەکنەلۆژیا ئەختەپۆتئاساکەی، کەم تا زۆر ژیانی رۆژانەی مرۆڤیان پەیوەست و گرێدراوی  ئینتەرنێت و  “تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی" کردووە . ئێستا ئینتەرنێت و سۆشیال میدیاكەی نەك هەر ڕووبەرێکی فراوانی ژیانی تایبەتیمانیان داگیرکردووە، بگرە ڕاستەوخۆ بڕیار لە شێوازی بیركردنەوەو هەڵسوكەوتمان دەدەن و بێ ئیرادەو خواستی ڕاستەقینەی خۆمان جیهانبینیشمان بۆ دادەڕێژن .

لەم دە ساڵەی دواییدا، ئینتەرنێت لەگەڵ خۆیدا جۆرێک لە میدیای نوێی بەچەندین ناوەوە هێنایە ئاراوە لەوانە : (میدیای ئەلەكترۆنی -Electronic Media ) ، (میدیای ژمارەیی - Digital Media)، (میدیای هاووڵاتی media – Citizen) (میدیای كارلێككاری -  Interactive Media) و دواجاریش میدیایەک بە ناوی ( میدیای كۆمەڵایەتی -  Social Media ).  هەر لەناوەکانیەوە ئاشکرایە کە ئەم میدیا نوێیە جیایە لە (میدیای ترادشناڵی خوێندراو و بیسراو و بینراو) کە دەکاتە ( رۆژنامە و رادیۆ و تیڤی و سینەما و شانۆ و پۆستەر و كۆڕ و فێستیڤاڵ و كۆنگرە و نمایش و هتد...).

لە کاتێکدا لە ناوەڕاستی 2019 دا، ژمارەی سەرجەم دانیشتوانی گۆی زەوی نزیک بە (8 ملیار) مرۆڤ بوو، لە کیشوەری ئەفریكادا 474 ملیۆن و لە کیشوەری ئاسیادا 2 ملیارو 190 ملیۆن و لە ئەوروپادا 718 ملیۆن و لە کیشوەری ئەمەریکای باکووردا( USA+ CANADA ) 326 ملیۆن و لە کیشوەری ئەمریكای لاتینیشدا 438 ملیۆن و لە ئوسترالیادا 28 ملیۆن و بەتەنها لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا 170 ملیۆن مرۆڤ و لە سەرجەم دونیاشدا 4 ملیارو 364 ملیۆن مرۆڤ، كە دەكاتە 56 % ی کۆی مرۆڤەکانی سەر گۆی زەوی، بەكاربەری ئینتەرنێت بوون!

لە ساڵی 2019 دا ژمارەی دانیشتوانی عێراق نزیک بە :  40 ملیۆن و 500  هەزار کەس بوون. ژمارەی بەكاربەرانی ئینتەرنێت لە عێراقدا بە هەرێمی کوردستانیشەوە، لە دیسەمبەری 2000 دا تەنها:  12 هەزارو 500   كەس بوون... پاش 19 ساڵ لە دیسەمبەری 2019  دا، ژمارەی بەکاربەران گەیشتە 20 ملیۆن كەس.

لە ئاکامی تەشەنەکردنی پەتا ئاسای (سۆشیال میدیا) دا، دامەزراوەیەكی بە تانوپۆی زۆر كاریگەر لەدەرەوەی گشت بەهاو پێوەرە ئەخلاقی و دیسپلینە باوەكانی كۆمەڵگە مرۆییەكاندا، سەریهەڵداوەو  بۆتە خاوەنی دوو ملیار ئەندامی كاراو سیستم و یاساو رێسای تایبەت بەخۆی ، بەدەر لە سانسۆری گشت كایەو یەكە كۆمەڵایەتی و مەعریفییەکان، بێ پەروا كاری خۆی دەكات.  زێدەڕۆیی تیدا نیە ئەگەر وەک ( هەسارەیەکی جیا، لەسەر گۆی زەوی ) ناوی ببەین. بۆ نموونە : ژمارەی ئەكاونتەکانی فەیسبووك لە وێرانەیەکی وەک عێراقدا لە 2019 دا 19 ملیۆن بووە. لەجیهانیشدا لە دیسەمبەری 2017 دا : نزیکەی 2 ملیار ئەکاونتی فەیسبووک کارابووە، لەکاتێکدا کە ژمارەی سەرجەم مرۆڤایەتی لە ساڵی 1920 دا نەگەیشتبووە 2 ملیار کەس!!.

ئێستا لە سەرانسەری جیهاندا، بە جیاوازیی ڕێژەو ئاست ، بەرچاوترینی سیماكانی سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی سۆشیال میدیا، ئەمانەن:

1. سنوورە ئاكادیمی و پیشەییەكانی زۆربەی كایە پسپۆرییەكان ، ڕۆژانەو سات بە سات لەناو تۆڕو تەڵەکانی سۆشیال میدیادا، لە لایەن تاک و گروپی ناسراوو کەسنەدیتەوە پێشێلدەكرێن. سنوورو شورا پۆڵایینەکانی دنیای زانست و ئیتیكی كار، کە سەدان ساڵە ژیری و توانا هزرییەکانی مرۆڤایەتییان لە وەیشوومەی جەهل وخورافە پاراستووە، ئێستا ڕۆژانە لە گشت لایەكەوە دەبەزێنرێن ، بنەماو پرنسیپ و دسپلینە بنچینەییەکانیان تێکدەشکێرێن و بێ بەهاو كەم ئەرزشدەكرێن. "زانیاری" و "سەرەمقەستی زانیاری" بوونەتە كاڵایەكی نیمچە خۆڕایی و بێ سەرچاوەو بێ مەرجەعی متمانەپێکراو، هەركەس ئامڕازێکی تەكنەلۆژیای پەیوەندی (لاپتۆپ، ئایپاد، مۆبایلێکی زیرەک و ڕایەڵەیەکی ئینتەرنێت) ی لەبەر دەستدا بێت بە ئاسانی دەستی بەزۆر شت دەگات. دواتر بەئاسانی جارێکیتر لە بازنەو فەزا وەهمییکەی خۆیدا بە تەنها کلیکێک چەندین جاریتر وەک ڤایرۆس بڵاویاندەکاتەوە. دروستکردن ، کۆکردنەوەو پەخشی بەناو "زانیاری" بوونەتە کاری هەمووان . مەرجەکانی ڕاستی و درووستی ،  بژارکردن و لەفلتەردان ، هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەگرانەی بە ئینساف،  شارەزایی ، کارامەیی و ڕەچاوکردنی بەهاو ویژدان و ئیتیک، بەتەواوی وەلانراون و بۆ ناوی سوێندیش نایانبینیت.

2. بەشێکی زۆری بەکاربەرانی ئینتەرنێت و سۆشیال میدیاکەی، وەک ئالوودەبووانی ماددەی بێهۆشکەر، بەبەردەوامی بیرو خەیاڵیان لای شاشەی مۆبایلەکانیانە. چاوو پەنجەو دەست ومەچەک و مێشک و سەرو ملیان بووە بە " تەڵەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە " ، لە پێچوپەناکانی جیهانێکی بێ کۆتایی پەلکێشکەرو تەمەن و تاقەت پڕوکێن و گیرفان ڕەتێندا، خەریکی جاوگێڕان و گەڕان و پشکنینێکی بێ ئامانج و بێ کۆتایین. لە جیهاندا بە ملیۆنان ئالوودەبووی سۆشیال میدیا، لەناو بازنەیەكی داخراودا دەخولێنەوە؛ بەردەوام حەزو خواستی نوێیان بۆ دروستدەبێت ، ئینجا  ئارەزووی تێركردنی خیرای ئەو حەزو ئارەزووانە تەنگیان پێهەڵدەچنێ . ئەوەندە نابات  دیسانەوە خواستی زیاترو نوێترو پێویستی و ئارەزووی خێرا تێركردنیان سەرهەڵدەداتەوە ، ئەوەش هۆكاری بەشێكی زۆری نیگەرانی ، ناڕەزایی ، بارگرژی و نەمانی ( قەناعەت ) و هەستنەكردنیانە بە خۆشی و چێژوەرنەگرتن لە ژیانی ڕاستەقینەیان.

3. بۆ یەکەمین جار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، " تاك " ێکی دابڕاو لە کۆمەڵگەو ژیانی ڕاستەقینە، خۆی بۆتە تەوەرو ئامانجی سەرەكیی پەیوەندییەكان و تەنها هەرخۆیشی وەک  ئەندازیاری داڕشتنەوەی ژینگەو كۆمەڵگەو  بەهاكانی پێ قبووڵەو بەس . لەو دنیا دیجیتاڵییە گریمانەییەدا، وەک دەست پیاهێنانی فانۆسە سیحرییەکە ، بە چەند کلیکێک و بێ ڕەنج وکۆشش و بێ توانست و کارامەیی، دێوەکەی عەلائەدین لە چەند چرکەیەکدا هەر خواستێکت هەبێت بۆت جێبەجێدەکات.

4 . لە سایەی ئەو جیهانە ناواقعییەی لەسەر شاشەی مۆبایلەکانداخۆی نمایشدەکات، میچی چاوەڕوانییەکانی تاک ئەوەندە بەرز بوونەتەوە کە هەرگیز لە دنیای ڕاستەقینەدا توانای پێ ڕاگەیشتنیانی نابێت و هەر کاتێ ڕووبەڕووی واقیعیش دەبێتەوە تووشی شۆک دەبێت! ژیان و واقیع شتێکن و و بەشێکی زۆری ئەوەی لەسەر شاشەکانیش  ڕوودەدات لەوەهم زیاتر نیە ! بۆیە دەبینیین زۆر لەو ئالوودەبووانەی کە بوونەتە هاووڵاتیی ئەم ئیمپراتۆرییەتە وەهمییە ، کەم حەوسەڵەو بێ سەبرو پشووکورت و توڕەو  هەڵچوون. یان ساردو سڕو ناکۆمەڵایەتین.  بێ ئامانج و ڕەشبینن. بیرکردنەوەیان سنووردارو فلاتە. بۆ هێنانەدیی خواست و ئاواتەکانیان ئامادەی خۆ ماندووکردن و کۆشش نین و زوو کۆڵدەدەن. چاوەڕێن لە کون فەیەکونێکدا ( هاوشێوەی ئەوەی لە سەر شاشەی مۆبایلەکانیان ڕوو دەدات) لە واقعیشدا هەموو خواستەکانیان گورج بێنە دی. کە نایەنە دی، بە تووڕەیی و بێزاری و خەمساردییەوە، پەنادەبەنەوە بەر فانۆسە سیحرییەکەی ئینتەرنێت. چونکە لەوێ ، لەناو ئەو تۆڕو تەڵەیەدا، بە ختوکەدانێکی دێوەکەی عەلائەدین، هەموو شت ئاسان و هەرزان و بێ ماندووبوون دەستدەکەون !

5. سۆشیال میدیا بۆتە بڵندگۆیەكی زۆر خێراو چالاك وکەم خەرجی بۆ بازاڕگەرمیی بازرگانی و ساغکردنەوەی کاڵاو بەرهەم و و پڕۆپاگەندەی سیاسی ، لەناویشیاندا کاڵای ساختە، ئایدۆلۆژیای نەژادپەرستی و توندڕەویی ئایینی و چەواشەکاری و پیلانگێڕی. (گود شتاین) کە بەڕێوەبەرێکی هەڵمەتی بانگەشەی هەڵبژاردنی (ئۆباما) بوو بۆ سەرۆكایەتیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا، دەڵێت: لەڕێی سایتی (مای سپەیس) ـەوە نزیكەی 2 ملیۆن و لە ڕێی (فەیسبووك) ـەوە 6 ملیۆن و نیوو، لە رێی (تویتەر) یشەوە نزیكەی 1 ملیۆن 700 هەزار دەنگی پشتیوانییان بۆ ئۆباما كۆكردۆتەوە!!

6. بڵاوكردنەوەی ڤیدیۆو لایڤی نانخواردن، نووستن، ساڵیادی لەدایكبوون و هاوسەرگیری، گەشت و سەیران ، نەخۆشی و تەنانەت مەرگ و لێقەومانیش،جگە لە شەڕە جوێن و سوکایەتیکردن بە کەمئەندام و ژنان و سەرکردەی نەیار، لە فەیسبووك و ئینستگرام و سناپ چات و تیکتۆک و هتد... فلتەرکردنی وێنەو بەکارهینانی ستیكەری خۆ بە سەگ ومەیموون و پشیلە کردن، نمایشکردنی قەدوباڵاو سمت و ڕان، تەنها لەپێناو زیاتر دەركەوتن و کێبڕکێی لایک و شەیردا، هەموو ئەمانەو زۆر زیاتریش، بوونەتە خولیاو بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانی ڕۆژانەی ئالوودەبووانی سۆشیال میدیاو پەبڵیک فیگەرەکانی ئەم ئیمپراتۆرییەتە وەهمیە. کەسانێک هەن لە پێناو زیاترین ئامادەبوون و دەركەوتن و بینراویدا، ئامادەن لە فەزای ئەم تۆڕانەدا بە جۆرێک خۆیان بنوێنن، كە هەرگیز پێشتر ئامادە نەبوون بەوشێوەیە دەركەون. بەشێكیشیان تەنیا لە پێناو دەركەوتن و بینراوبوونی زیاتردا، خاوەنی چەندین پەیج و ئەكاونتن و خەڵكانێكیان ڕاسپاردووە بۆ بەڕێوەبردنیان وخەرجییەکی زۆریان تێدا دەکەن. مەترسیی ئەم دەردە ڕسواكەرە لەوەدایە کە تاك ڕاپێچی ڕكابەرییەكی تاقەت پڕوكێن دەكات و کەم تا زۆر مرۆڤ  سەنگ و بەها مرۆییەكانی خۆی لەدەستدەدات و بەهاو ڕەنگ و ڕووی كاڵا دەگرێت ، ئیدی کەبوو بە کاڵا، بە ئامانجی بەدەسهێنانی ناوبانگ و شۆرەتێكی خێراو سەرنجڕاكێش، بەهەموو جۆرێک هەوڵی بازاڕگەرمی بۆخۆی دەدات. گرنگ بەدەسهێنانی زۆرترین لایک و ڤیووەرو ناوبانگ و دەركەوتنە، هیچ گرنگ نییە لە چییدا و چۆن و لای كێ و بۆچی ! ڕۆژنامەنووسی بەریتانی (كریس هارمان) لە كتیبی (Zombie Capitalism,2009) (سەرمایەداریی خوێنمژ) دا دەڵێت:  سیستمی سەرمایەداری وەك وەحشەكەی فرانكنشتاین ڕەفتاردەكات و لەشێوەی زۆمبی و ڤامپایەردا، بەمژینی خوێنی مرۆڤەكان خۆی دەژیێنێ. سیستمی سەرمایەدارییش سروشتی ئەو وەحشەی هەیە، تا زیاتر باڵادەست بێت، مرۆڤایەتی زیاتر كۆڵەوارو داماوو دەستەپاچە دەبێت. فەیلەسوف و كۆمەڵناس ( زیگمۆنت باومان 1925 – 2017 ) لەكتێبی (Consuming life,2007) دا دەڵێت: "مرۆڤی ئەمڕۆ تووشی دەردێكی حەیابەرەو  ڕسواكەر بووە، كە حەزی دەركەوتن و خۆ نواندنە"!

دکتۆر بەهات حەسیب قەرەداخی

پ . ی . هەردەوان نەقشبەندی