غەفوور مەخمووری
نووسەر
کۆڕەو خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی گەلى كوردستاندا
راپەڕینى بەهارى ١٩٩١ رووداوێکى دیرۆکىی مەزن بوو لە ژیانى سیاسى و کۆمەڵایەتى کوردستان و کوردستانى گواستەوە قۆناغێکى سیاسیى گرنگ. دوای ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ی گەلی كوردستان، قۆناغێكی نوێ لە ژیانی سیاسیی باشووری كوردستان دەست پێ دەكات، كە جیاوازە لە ژیانی سیاسیی پێشتر، لەبەرئەوەی ڕاپەڕین بووە هۆی هەڵتەكاندنی سەرجەم دەزگا و دامەزراوەكانی ڕژێمى بەعس لە كوردستان و بۆ یەكەم جار توانرا زۆربەی هەرەزۆری شار و شارۆچكەكانی كوردستان بە كەركوكیشەوە، رزگار بكرێن و بكەونە دەست گەلی كوردستان. هەرچەندە سەرەتا ڕاپەڕین لەلایەن رژێمی بەعسەوە سەركوتكرا و سوپاى عێراق لە ٣١ / ٣ / ١٩٩١ بە فڕۆکە و تانک و جۆرەها چەکى گران هێرشی کردە سەر شار و شارۆچکەکانى کوردستان و كۆڕەوی خەڵكی كوردستان دەستی پێ كرد؛ گەلى کوردستان لە کۆچێکى ملیۆنیدا بە ژن و پیاو و منداڵەوە شار و شارۆچکەکانى کوردستانیان جێ هێشت و پەنایان بۆ چیاکان برد، بەمەش گەورەترین کارەساتى مرۆیى ڕووی دا. بەڵام كۆڕەو سەرەڕای ئازار و مەینەتییەكانی دەرگایەكی مەزنتری بۆ گەلی كوردستان كردەوە.
ڕۆژی ٣ / ٤ / ١٩٩١ چەند وڵاتێکی ئەندام لە نەتەوە یەكگرتوەكان، بە دەستپێشخەرى فەرەنسا، یاداشتێكیان بۆ سكرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان UN بەرز كردەوە و تیایدا باسیان لەو كۆڕەوە ملیۆنییەی گەلى کوردستان كرد، کە لە ترسى هێرشەکانى سوپاى عێراق بەرەو سنوورەكانی (توركیا و ئێران) لە كۆچێكی مەترسیداردان و واش چاوەڕێیان دەكرد كارەساتی گەوەری مرۆیی لێ بكەوێتەوەو هەمووىان کۆمەڵکوژ بکرێن. هەر بۆیە ڕۆژی ٥ / ٤ / ١٩٩١ ئەنجوومەنى ئاسایشى نێودەوڵەتیى نەتەوە یەكگرتوەكان کۆبووەوە و لە کۆبوونەوەی ژمارە (٩٢٨٢)یدا، بە پشتبەستن بە بەشی حەوتەمی دەستووری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیارى ٦٨٨ى دەر كرد. ئەم بڕیارە بۆ پاراستنی گەلی كوردستان لە هەڕەشەكانی بەعس دەرچوو، بەپێى ئەم بڕیارە ناوچەی دژە فڕین (NO FLY ZONE) لە سەرووی هێڵی (٣٦) دروست کرا، دەرچوونى ئەم بڕیارە وای كرد خەڵكی كوردستان دواى بینینى ئازارو مەینەتییەکى زۆر بگەڕێنەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان.
دواى گەڕانەوەى خەڵکى کوردستان بۆ سەر ماڵ و حاڵى خۆیان لە شار و شارۆچکەکان، دواتر سەرکردایەتیى بەرەى کوردستانى و ڕژێمى بەعس دەستیان بە گفتوگۆ و دانوساندن کرد. تا ئەو کات بەشێک لە فەرمانگەکانى عێراق لە کوردستان مابوون. لە تەمووزى ١٩٩١ جەماوەرى هەولێر لە دوو خۆپیشاندانى جیادا داواى نەمانى یەکجارىی بەعسیان کرد لە کوردستان. دواى شكستهێنانى گفتوگۆكانى نێوان بهرهى كوردستانى و ڕژێمى سهدام حوسێن، دواى ئەوەى ڕژێمى بەعس گەیشتە باوەڕى تەواو کە چیتر ناتوانێ لە کوردستان بمێنێتىەوە، لە ٢٦ / ١٠ / ١٩٩١ دهستی كرد بهكشانهوهى گشت فەرمانگە و دهزگا ئیدارییهكانى خۆى له شارو شارۆچکەکانى كوردستان، بەمەش بۆشاییەکى یاسایى و ئیدارى لە کوردستان دروست کرد.
بۆ پڕکردنەوەى بۆشایى یاسایی و ئیدارى و خۆبەڕێوەبردن؛ سەرکردایەتیى سیاسیى بەرەى کوردستانى بڕیارى هەڵبژاردنی دا و لیژنەیەکى تایبەتمەندى لە (١٥) ياساناس پێک هێنا، لیژنەکەش لە چهند کۆبوونەوەیەکدا کە له ماوهى نێوان ٢٣ / ١٢ / ١٩٩١ تا ٢٨ / ١ / ١٩٩٢ ، پڕۆژه یاسایهكیان بهناوى (یاساى ژماره "١" بۆ ساڵی ١٩٩٢ یاساى ههڵبژاردنهكانى ئهنجوومهنى نیشتمانى كوردستان - عێراق) پێشكهش به سهركردایهتیى سیاسيى بهرهى كوردستانى كرد و له ڕۆژى ٢٨ / ٤ / ١٩٩٢ لهلایهن بهرهى كوردستانييەوە پهسهند كرا و بڕیارى لهسهردرا و سەرکردایەتیى بەرەى کوردستانى بڕیارى هەڵبژاردنی دا.
ئەوە بوو لە ١٩/٥/١٩٩٢ بۆ یەكەم جار گەلی كوردستان ئازادانە چوونەسەر سندووقەكانی دەنگدان و یەكەم پەرلەمانی كوردستانیان هەڵبژارد، پاشان لە رۆژى ٤ / ٧ / ١٩٩٢ پەرلەمان متمانەی بە یەكەم كابینەی حكوومەتى کوردستان دا. لێرەوە گەلی كوردستان بووە خاوەن (پەرلەمان و حکوومەت)ى خۆى و ڕووبەڕووی ئەزموونێكی نوێ و ژیانێكی سیاسیی نوێ بۆوە، كە ئەویش بەڕێوەبردنی وڵات و حوكمدارییە. ئەوەبوو ئەركی ڕێكخستنەوەی دەزگاو دامەزراوەكان و داڕشتن و دانانی یاسا و كاری خۆبەڕێوەبردن بەو پەرلەمان و حكوومەتە سپێردرا، ئەو دامەزراوانەیش كەوتنە كارو خەبات بۆ بەڕێوەبردنی وڵات. بۆیە دەتوانین بڵێین راپەڕینی بەهاری ١٩٩١ و کۆڕەوى گەلى کوردستان خاڵی وەرچەرخان بوون لە مێژووی گەلى كوردستان و گەلی كوردستانیان خستە قۆناغێكی نوێ بەهەموو ماناكانیەوە.