جیهانگیر سەدیق گوڵپی
نووسەر
چیرۆكێك بهر له نووستن بۆ گهورهكان (له خهمی گهشهپێداندا)
بهشێكی زۆر لهو بهسهرهاتانهی لهو كتێبهدا دهیانگێڕیتهوه زیاتر له دیمهنهكانی ناو فلیمێك دهچن كه لیوان بێت له ڕیسك و ماندوبون و ئازایهتی و برسیهتی و جهنگ
بهشی یهكهم
ئابووریناسی بهناوبانگ و مامۆستای زانكۆی هارڤارد (دانی رۆدریك) له كتێبه بهناوبانگهكهیدا (پارادۆكسی جیهانگیری - The globalization Paradox) زۆر دیوی نهبینراوی سهختی و ریسك و رێگهكانی بازرگانی و گهشهپێدان دهخاتهڕوو، ئهو به تێشوویهكی پڕ تفاقی شیكارییهوه گهشتێكی دوور و درێژ بهناو شاڕێ و توولهڕێ و دارستان و جهنگهڵ و لێڕهوار و بهندهر و دهریاكانی سهر رێگهی بازرگانی و گهشهپێدان دهكات.
بهشێكی زۆر لهو بهسهرهاتانهی لهو كتێبهدا دهیانگێڕیتهوه زیاتر له دیمهنهكانی ناو فلیمێك دهچن كه لیوان بێت له ڕیسك و ماندوبون و ئازایهتی و برسیهتی و جهنگ و مردن و تێپهڕین بهناو جهنگهڵ و تۆف و ڕههێڵه و لافاوودا.
ئهدهبیات و مێژووی ئابووری پڕیهتی لهباسی مێژووی بازرگانی و گهشهپێدانی ئابووری، ئهم كارهی رۆدریكیش لهو رووهوه تاكه كار نییه، بهڵام ئهوهی له خوێندنهوهی ئهم كتێبهوه دهمانخاته سهر كهڵكهڵهی نووسین لهبارهی خهمهكانی گهشهپێدان له وڵاتی خۆمان، زیاتر گێڕانهوهی بهسهرهات و چیرۆكه سهرنجڕاكێشهكانیهتی.
بهر لهوهی چێژی چیرۆكهكان لهگهڵ خوێنهر بهشكهین، ههر لهسهرهتاوه تهنها سهرنجدان له چهند نمونهیهكی وهك بهسهرهاته سهخت و قارهمانانهكانی بازرگانه سهركیشهكانی بهریتانیاو قوربانیدانه ههمهجۆرهكانیان و چۆنیهتی دۆزینهوهو كردنهوهی ڕێگهی بازرگانیی پێستی سمۆره و دروست كردن و گهورهكردنی كۆمپانیای (هندسۆن) لهسالی 1670، ناچارمان دهكات ههڵوهسته بكهین و ڕاستهوخۆ به هاو نیشتیمانیانی خۆمان بڵێین:
تۆ ئهگهر پێت وابێت تهنها لهبهر ئهوهی سرووشت بهخشندانه كهرهسته و سهرچاوهی سروشتی و ئابووریی به وڵاتهكهت بهخشیوه ئیدی گهشهسهندن و دهوڵهمهندبوون كارێكی ئاسانه ئهوه بزانه كه ههرگیز بهچاوی خۆت نایبینیت، ئهگهر پێیشت وابێت ئهوه كاری نهكردهیهوه و گهیشتن بهو خهونه ئهستهمه ئهوه خۆت رادهستی قهدهری دواكهوتوویی كردووه و ههر ئهویش دهبێته چارهنووست.
تۆ بزانه گهشهسهندن چهند ناكۆك و نهسازاوه لهگهڵ گهندهڵی ئهوهنده و زیاتریش دوژمنه لهگهڵ تهمهڵی.
تۆی هاووڵاتی بڕوا بهو گوتاره ساده و ههڵخهڵهتێنهره مهكه كه دهڵێ مادام ژێر زهویمان پڕه له نهوت و كانزا، ئیدی دهبێ بهبێ ماندووبوون و چهرمهسهری خۆمان و نهوهكانمان به یهخهی سپی و جل و بهرگی ئاڵ و واڵاوه ژیانی شاهانه بژیین، دهبێ ههموومان لهبن داری گهندهڵی راكشێین تاكو ههنجیری مووچه و خهڵات و بهرات دهكهوێته ناو دهممان.
تۆی سهركرده و سیاسیش بزانه كه بهخت یاوهری وڵاتهكهت نهبووه و چهرخی مێژوو لهبهرژهوهندیی نهسووڕاوه وهك دهوڵهتانی كهنداو، خۆیشت ههمو دهرفهتهكانت لهدهست داوه، ئیدی تا زووه لهو خهوه راچڵهكێ و بزانه كه ئێستا گهشهسهندن كارێكی ئاسان نییه و پێویسته كۆششی زۆر زیاتر بكهیت، پێشكهوتنه ئابوورییهكان و كرانهوه و كێبڕكیێ دنیای ئهمڕۆ چهند یارمهتیدهرن لهبهردهم كهمبوونهوهی ههژاریی سهخت، هێنده و زیاتریش بهربهستن لهبهردهم گهشهسهندنی ئهوانهی لهو كاروانه بهجێماون.
تۆی ئابووریناسیش واز لهو وهعز و ئامۆژگاری و رهچهته نهزۆك و بهسهرچووانه بێنه كه دهیان ساڵه له خوێندكارێكی قۆناغی یهكهمی بهشی ئابوورییهوه تاكو پرۆفیسۆرێكی ئهم وڵاته دهقی پێوهگرتووه، ئیدی بهس تهنها به پێههڵدانی دهشتی شارهزوور و كهشوههوا و خاك و ئاوی ههرێم، لیك بهدهمی خوێنهراندا بێنه خوارهوه و كاربهدهستان بخهره ههلهكه سهمای ساخته، بهس كهرتی كشتوكاڵ و گهشتیاری به ههموو دواكهوتوویی و دهرد و گرفت و كۆسپهكانیهوه وهك چهكێكی ڕاستێنراو نمایش بكه بۆ هاووڵاتیان و دهسهڵاتداران، وهك ئهوهی به مۆركراوی له گیرفانیاندا بێت و ههركات ئارهزوو بكهن بهئاسانترین شێوه و بهكهمترین ماندووبوون بیكهنهوه به كاش.
به گشتی ئهگهر دهتهوێت وڵاتهكهت ههنگاوێك بچێته پیشهوه، دهبێ ههمووان مێشك و بازوویان زیاتر بخهنهكار، ههمووان كاری زیاتر بكهن و كاتی كهمتر به فێڕۆبدهن و سهرچاوه و دارایی كهمتر بهههدهر بدهن، كرێكاران و كارمهندان زیاتر و دڵسۆزانهتر كاربكهن و خۆیان ماندووبكهن، بازرگان و وهبهرهێنهران زیاتر سهركێشی و ریسك بكهن و پرۆژهی به سوود بخهنهگهڕ و ببنه نموونهی (بازرگانه سهركێشهكان)ی چیرۆكی بازرگانی پێستی سمۆره و دروستبوونی كۆمپانیای (ههدسۆن) –كه پاشتر باسیان دهكهین-، سیاسی و سهركردهكان شهو و رۆژ بخهنه سهریهك بۆ بنیاتنان و پێشخستنی دامهزراوهكان و سهروهركردنی یاسا و داڕشتنی رێسای گهمه ئابوورییهكان و پابهندكردنی ههمووان پێوهی، له رووی كردهنییشهوه نموونهی رۆڵی پاشا (چارلزی دووهم) و شازاده (رۆبهرت)ی خوشكهزای پاشا و بازرگانی سهركێش لێزان و قوربانیدهر ببینن وهك ئهوهی ئهو و هاوڕێكانی له گهشتی بازرگانیی پێستی سمۆرهدا رۆڵیان بینی.
ئابووریناسان دهبی كۆششی تاقهت پرووكێن ئهنجام بدهن بۆ دۆزینهوهی میتۆد و مۆدێلی گهشهپێدانی گونجاو، بۆ دۆزینهوهی رێگاكانی بهرزكردنهوهی بهرههمداری، بۆ بهرزكردنهوهی توانستی كێبڕكێ، بۆ دۆزینهوهی ئهوهی له ئابووریدا پێی دهگوترێت تایبهتمهندیی رێژهیی (المیزة النسبیة - Comparative advantage) و..هتد.
تۆی خوێنهری بهڕێزیش نموونهی ههموو ئهوانه له چیرۆكه كۆن و پڕ چێژهكاندا بخوێنهرهوه، كه له بهشهكانی دیكهی ئهم وتارهدا پێشكهشیان دهكهین.
* پسپۆڕی ئابوری و دارایی گشتی