دکتۆر ئەیوب ساڵحی
نووسەر
شێوازەکانی پەروەردەی نوێ و کاریگەرییان لەسەر منداڵان
چۆن کاریگەری لەسەر گەشەکردن و پەرەسەندنیان دەبێت؟
پەروەردەکردنی منداڵان کارێکی ئاسان نییە. یان لەسەر بنەمایەکی دروست و تەندروستە، یان هەڕەمەکییە و بەهۆی نەتوانینی دایک و باوکان لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان بە باشترین شێوە، لایەنی نەرێنی لێدەکەوێتەوە. پسپۆڕان چەند ئامۆژگارییەک دەدەنە دایک و باوکان بۆ پەیڕەوکردنی شێوازەکانی پەروەردەی ئەرێنی؟
چەمکی پەروەردەی نوێ :
چەمکی پەروەردەی نوێی منداڵان ئاماژەیە بۆ ئەو پرۆسە پەروەردەییەی کە دایک و باوکان تواناکان، سۆز، بەها و بیروباوەڕەکانیان بەکاردەهێنن بۆ وەرگرتنی باشترین بڕیارەکانی پەروەردە کە لە بەرژەوەندی منداڵەکانیاندایە و وایان لێدەکات لە کەشوهەوای خێزانیدا بمێننەوە، جگە لە دابینکردنی ژینگەیەک کە یارمەتیدەر بێت لە دروستکردنی کەسانی باش لە داهاتوودا .
لە بیروباوەڕە هەڵەکانی پەروەردەی نوێدا ڕێگەدان بە منداڵانە بۆ ئەنجامدانی هەر شتێک کە دەیانەوێت بەبێ یاسا یان ڕێنمایی، یان زیادەڕەویکردنی دایک و باوکان لە پەرۆشییان بۆ منداڵەکانیان و سەرقاڵبوونی هەمیشەییان بە چاودێریکردنی ڕەفتارەکانی منداڵان و ئاراستەکردنی بەردەوام .
گرنگترین شێوازەکانی پەروەردەی نوێ:
شێوازە مۆدێرنەکان ناڕاستەوخۆن لە پەروەردەکردنی منداڵان و فێرکردنیان چۆن گوێ لە منداڵ بگرن و ڕێگەی پێبدەن بۆ دەربڕینی پێداویستییەکانی، گفتوگۆکردن لەگەڵیدا و دوورکەوتنەوە لە مامەڵەی نەرێنی لەگەڵ منداڵدا، هەروەها سەرنجدان لەسەر ئەو وشانەی کە پێی دەوترێن، لێرەدا گرنگترین ئەم شێوازانە خراونەتەڕوو :
•پەروەردەی ئەرێنی :
پەروەردەی ئەرێنی شێوازێکی پەروەردەییە کە سەرنج دەخاتە سەر بنیادنانی متمانە، ڕێزگرتن و سەربەخۆیی لە منداڵاندا. ئەم شێوازە هەوڵدەدات یارمەتی منداڵان بدات بۆ پەرەپێدانی لێهاتووییەکانی چارەسەرکردنی کێشەکان، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و پەیوەندیکردنی کاریگەر .
•فێربوونی یاری - بنەما :
فێربوونی یاری - بنەما جۆرێکە لە پرۆگرامەکانی خوێندن کە لە چالاکییە کارلێککارەکان پێکهاتووە کە لەگەڵ یارییە خۆڕێکخەرەکاندا تێکەڵکراون و یارمەتی منداڵان دەدەن بناغەیەکی پتەو بۆ چەمکەکانی جیهانی ڕاستەقینە دروست بکەن. سوودی فێربوونی یاری-بنەما لەوەدایە کە ئەزموونی فێربوونی بەسوود و هاندەر پێشکەش بە مێشکی گەنج دەکات .
ئەمە ڕێبازێکی پەروەردەییە کە توخمە پەروەردەیی و چالاکییە کات بەسەربردنەکان تێکەڵ دەکات بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی فێربوون بە شێوەیەکی داهێنەرانە و خۆش. لە سوودەکانی فێرکردنی یاری-بنەما ئەوەیە کە متمانە بەخۆبوونی منداڵ دەداتێ و یارمەتی پەرەپێدانی تواناکانی دەدات، هەروەها هەستی ئاسوودەیی و سەرکەوتن بە منداڵ دەدات .
•فێربوونی هاوبەش :
چەمکی فێربوونی هاوبەش ئاماژەیە بۆ چالاکییە پەروەردەییە کارلێککارە جیاوازەکان لە گرووپە بچووکەکاندا، کە تێیدا خوێندکاران پێکەوە کاردەکەن بۆ ئەنجامدانی چالاکییەکان و ئەرکە هاوبەشەکان لە گرووپەکەدا بۆ پەرەپێدانی خۆیان و یارمەتیدانی هاوڕێکانیان لە فێربووندا. هەر گرووپێک لە دوو بۆ پێنج خوێندکار پێکدێت، چونکە کارکردن بە گرووپ ئەنجامدانی چالاکییە پەروەردەییەکان ئاسان دەکات .
•تەکنەلۆژیا لە پەروەردەدا :
بەکارهێنانی ئامراز و کەرەستەی تەکنەلۆژیای جۆراوجۆر و جیاواز، بە ئامانجی ئامادەکردن و پەرەپێدان و هەڵسەنگاندنی پرۆسەی پەروەردە بە شێوەیەکی تەواو و گشتگیر بۆ هەموو لایەنەکانی، و بۆ گەیشتن بە ئامانجە پەروەردەییەکانی داواکراو لە پرۆسەی خوێندن لە ڕێگەی هارمۆنی و هاوڕێکی نێوان ئامرازەکانی تەکنەلۆژیا و ئەو کەسانەی کە لەم پرۆسەیەدان .
تەکنەلۆژیای پەروەردە لە هەموو بوارەکانی پەروەردەدا بوونی هەیە، وەک دۆخەکانی خوێندن، ستراتیژییەکانی خوێندن، فیدباک و بوارەکانی تری پەروەردە بە چەمکە نوێیەکەیەوە. پەروەردە ناتوانێت خۆی لە ڕۆحی ئەم شۆڕشی تەکنەلۆژی و شێوازەکانی داببڕێت، و بە درێژایی مێژووی خۆی هەوڵیداوە کارلێک لەگەڵ هەر شتێکی نوێدا بکات بەو ڕادەیەی کە سروشتی و سروشتی بابەتەکەی کە مرۆڤە ڕێگەی پێدەدات .
سوودەکانی پەروەردەی نوێ :
دایک و باوکان باوەڕیان بە منداڵەکانیان و تواناکانیان هەیە و بیریان دەخەنەوە و بە دەستەواژەی هاندەر هانیان دەدەن، ئەمەش هەستێک بە منداڵان دەدات کە دەتوانن هەر شتێک بکەن هەرچەندە سەخت بێت .
هەروەها دەرفەت بە منداڵان دەدات بۆ ئەوەی منداڵی خۆیان بژین: منداڵان سروشتێکی جیاوازیان هەیە لە کەسانی پێگەیشتوو؛ بۆیە پێویستە مافی ئەوەیان هەبێت کە منداڵی خۆیان بەپێی سروشتی خۆیان بژین، ئازاد بن لە یاری و جووڵە و بەدواداچوونی سەرنجڕاکێشییەکانیان، و دایک و باوکان پێویستە چاوەڕێی شتێک لە منداڵەکانیان بکەن کە گونجاو بێت بۆ تەمەنیان، و چاوەڕێی ئەوەیان لێ نەکەن کە وەک کەسانی پێگەیشتوو ڕەفتار بکەن .
هەروەها کەڵک وەرگرتن لە هەڵەکانی منداڵ لە فێرکردنیدا: لەبری ئەوەی داوای لێبوردن لە منداڵان بکرێت کاتێک هەڵە دەکەن، دەکرێت ئەم دەرفەتە بقۆزرێتەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەو هۆکارانەی کە وایان لێکردووە کارەکە هەڵە بێت، و چۆن ئەم هەڵەیە کاریگەری لەسەر هەستەکانی کەسانی دەوروبەر دەبێت، ئەمەش فێری منداڵان دەکات چۆن لە داهاتوودا باشتر ڕەفتار بکەن .
ئاستەنگەکانی پەروەردەی نوێ :
لە سایەی جیهانگیری و کرانەوەی گەورەدا، ئاستەنگەکانی پەروەردەی نوێ بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کردووە، و ڕۆڵی پەروەردەکاران لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکاندا دوو هێندە بووە .
•هاوسەنگی نێوان ئازادی و بەرپرسیارێتی :
ئازادی منداڵان وردە وردە لەگەڵ گەشەکردنیان گەشە دەکات، بەڵام پێویستە هاوسەنگ بێت لەگەڵ بەرپرسیارێتی و تواناکانی خێزاندا، و ئاراستەکردن و پاڵپشتی دایک و باوکان دوو توخمی سەرەکین بۆ دڵنیابوون لە گەشەکردنی تەندروستی منداڵان و بەردەوامبوونیان، و لە ڕێگەی گفتوگۆ و بەهێزکردنی لێهاتووییەکانی ژیانەوە، دایک و باوکان دەتوانن یارمەتی منداڵەکانیان بدەن لە گەیشتن بە سەرکەوتن و باشی لە ژیانیاندا .
•کاریگەری نەرێنی تەکنەلۆژیا :
هۆکارەکانی سەرنجڕاکێشانی منداڵ بۆ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ هەیە، لە گرنگترین ئەم هۆکارانەش کات بەسەربردنە، بەتایبەتی کاتێک دایک و باوکان ڕێگری لە منداڵان دەکەن لە ئەنجامدانی هەندێک وەرزش لە دەرەوەی ماڵەوە، ئەمەش وا دەکات منداڵ هەمیشە پێویستی بە پڕکردنەوەی کاتی بەتاڵی خۆی هەبێت، جگە لەوەی ئامرازە تەکنەلۆژییەکان بۆ بەکارهێنانی منداڵ ئاسان بوون، بۆیە تێیدا ئەو شتە دەدۆزێتەوە کە لەگەڵ ئارەزوو و بیرۆکە و خەیاڵە فراوانەکەیدا دەگونجێت، ئەمەش وای لێدەکات بە خێرایی تێکەڵ بێت و چێژ لەم ئامرازانە ببینێت
کاریگەری نەرێنی لەمانە سەرچاوە دەگرێت : نەبوونی چاودێری خێزان بۆ منداڵ لەکاتی بەکارهێنانی ئامرازەکانی تەکنەلۆژیا، هەروەها بەکارهێنانی زۆر، بەتایبەتی لەکاتی چوونە ژوورەوە بۆ ئینتەرنێت .
•خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییە بەردەوامەکان :
پێویستە لەگەڵ منداڵەکەت دەربارەی گۆڕانکاری قسە بکەیت بەوەی کە ڕووداوەکان بە زمانێکی گونجاو بۆ تەمەنی بۆ ڕوون بکەیتەوە، و ڕێگەی پێبدەیت پرسیار بکات و بە ڕاستگۆیی وەڵامیان بدەیتەوە، و یارمەتی منداڵەکەت بدەیت لە تێگەیشتن لە گۆڕانکارییەکە کە ڕوودەدات یان ڕوودەدات .
ئامۆژگاری بۆ دایک و باوکان :
ئەی باوکان و دایکان: منداڵەکانمان جەرگی خۆمانن، و ڕازاوەی ژیانمانن، و جوانترین نیعمەتی خودان لەسەرمان، بۆیە پێویستە سوپاسی خودا لەسەریان بکەین، و چاکەیان لەگەڵدا بکەین و هیچ هەوڵێک پاشەکەوت نەکەین لە پێناو گەشەپێدانیان بە گەشەپێدانێکی تەندروست و سەلامەت، و لێرەدا ئامۆژگارییەکان خراونەتەڕوو :
چۆن باشترین شێوازەکان هەڵبژێریت :
شێوازەکانی پەروەردەکردنی منداڵ بەپێی سروشتی ئەو کۆمەڵگەیە جیاوازن کە تێیدا دەژین، و بۆ پەروەردەکردنی منداڵ بە شێوەیەکی دروست و تەندروست، پێویستە دایک و باوکان و پەروەردەکاران سەرنج بخەنە سەر ئەو شێوازانەی کە لە پرۆسەی پەروەردەکردنی منداڵدا بەکاریان دەهێنن، و بنەما سەرەکییەکان لە پەروەردەکردنی منداڵ و ئامانجەکانی پەروەردەی نوێ و چۆنیەتی گەیشتن بەوان بزانن، و پێویستە دایک و باوکان ئەو هۆکارانە بزانن کە کاریگەری لەسەر پەروەردەکردنی منداڵ دەبێت و ئاراستەیان بکەن بە شێوەیەک کە بە ئەرێنی کاریگەری لەسەر پرۆسەی پەروەردە هەبێت
باشترین شێواز بۆ پەروەردەکردنی منداڵان شێوازی هاوسەنگییە، کە تێیدا دایک و باوکان پرۆگرامێکی پەروەردەیی هاوسەنگ دادەنێن کە شێوازە جیاوازەکانی پەروەردە کۆدەکاتەوە، و دەرفەت بە منداڵ دەدات پشت بە خۆی ببەستێت بەبێ ئەوەی هەست بکات فەرامۆش کراوە، و دایک و باوکان لە هەموو کاتێکدا لە منداڵ نزیک دەبن بەبێ ئەوەی بگۆڕێن بۆ حاڵەتێکی سیخوڕی و پاراستنی قورس .
شێوازی پەروەردەی تەواو کە لەسەر بنەمای توندییە نەک دڵڕەقی، و لەسەر گرنگیدان و بایەخدان بە هاوسەنگی لە بڕ و جۆردا، شێوازێکە کە یارمەتی منداڵ دەدات ڕۆڵی پەروەردەیی دایک و باوکان لە ژیانیدا تێبگات، بۆیە ئەگەر سزادرابوو، چەندین هەڵوێستی هەیە کە بۆی پشتڕاست دەکاتەوە کە ڕقی لێ نییە، و سزادانی پەیوەندی بە ڕەفتارێکی دیاریکراوەوە هەیە
•هاوکاریی لەگەڵ قوتابخانەدا :
ژینگەی پەروەردەیی دەوروبەری منداڵ کاریگەرییەکی زۆری لەسەر پرۆسەی پەروەردەکردنی منداڵ دەبێت، چونکە یارمەتی پەرەپێدانی لێهاتوویی و بەهرەکانی منداڵ دەدات و متمانە بەخۆبوونی بەهێزتر دەکات، و یارمەتی دەدات لە فێربوونی بەها و زانیاری و بیرکردنەوەی داهێنەر .
•گرنگیدان بە تەندروستیی دەروونی منداڵ :
لە گرنگترین بنەماکانی پەروەردەی دروست، سەرنج خستنە سەر فێرکردنی منداڵانە لەسەر بەها ئەخلاقییەکان و بنەماکان کە یارمەتیان دەدەن لە پەرەپێدانی کەسایەتییان و دروستکردنی کەسایەتییەکی ئەرێنی و کاریگەر لەو کۆمەڵگەیەدا کە تێیدا دەژین، و هاندانیان بۆ ڕێزگرتنی هاوبەش و لێبوردەیی و هاوکاریی لەگەڵ ئەوانی تردا
هەروەها منداڵ پێویستی بە هاندان و پاڵپشتی هەیە لەلایەن دایک و باوکانەوە و یارمەتیدانی لە پەرەپێدانی لێهاتووییەکانی خۆی، و هاندانی بۆ دۆزینەوە و فێربوون بە شێوازێکی هاندەر و خۆش و دابینکردنی هەموو ئامرازە یارمەتیدەرەکان بۆی، و ئەمەش لە گرنگترین ڕۆڵەکانی پەروەردەکارانە لە پێگەیاندنی منداڵێکی تەندروست و سەلامەت لە ڕووی دەروونییەوە .