دەوڵەت و شەرعییەت لە سەردەمی گۆڕانی جیۆپۆلەتیکی

لە ژێر رۆشنایی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران پرسیارێك دێتە ئاراوە، ئایا لەناو پێکهاتەی دەوڵەتی ئێران و لەژێر فشاری ئەم شەڕە چی دەگۆڕێت. 

بەردەوامی ئەم رووبەڕووبوونەوەیە و بەکارهێنانی موشەکی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان دژ بە وڵاتانی ناوچەکە بە گشتی و هەرێمی کوردستان بە تایبەتی رووداوێکی سەربازی تێپەڕ نییە، بەڵکو ساتێکی ئاشکرایە بۆ دەرخستنی بنەمای شەرعییەتی دەوڵەت.

کۆماری ئیسلامی لە دوای شۆڕشی ئێران لەسەر دوو مۆدێلی شەرعییەت دامەزراوە: شەرعییەتی ئایینی-فیقهی، کە لە تیۆری ویلایەتی فەقێ وەرگیراوە و شەرعییەتی شۆڕشگێڕی و سەروەریی، کە پشتی بە بنەمای بەرگریی دژ بە هەژموونی دەرەکی بەستووە. 

ئەم دووانەیە لە سەرەتادا بوو بە سەرچاوەی هێز بۆ رژێمی ئیران، بە هۆیەوە توانی کۆمەڵگا لە ساتەوەختی رووبەڕووبوونەوە و ئالنگارییەکان لە دەوری خۆی کۆبکاتەوە، بەتایبەتی لە کاتی جەنگی ئێران و عێراق، کە مەزهەبگەرایی شیعە و ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە چوارچێوەی جوڵەپێکردنێکی پێکەوەبەستوو تێکەڵ بەیەك کرابوون. 

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم جەنگەی ئێستا لە سروشت و ناوەرۆک لەگەڵ جەنگی کەنداوی یەکەم جیاوازە. ئەم جەنگەی ئێستا لە سنووری ئاسایی نێوان دوو دەوڵەتی دراوسێ رووی نەداوە، بەڵکو رووبەڕووبونەوەیەکی فرە ئاستە، تێیدا هێرشی ئاسمانی ورد و هێرشی ئەلیکترۆنی ئەنجام دەدرێت و مووشەکی دوورهاوێژ و فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان بەکار دەهێنرێت. جەنگ لە یەک بەرە روونادات، بەڵکوو پانتاییەکی هەرێمیی فراوانی گرتۆتەوە، کە سنوورەکەی لە کەنداوی عەرەبییەوە تا رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست درێژ دەبێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، شەرعییەت لە وتارێکی ورووژێنەرەوە دەگۆڕێت بۆ ئەدا و توانای بەڕێوەبردنی مەترسیەکان.

ئێران لە پاش 2003وە ستراتیژی "قووڵایی هەرێمی" لە رێگەی تۆڕێکی هاوپەیمانێتی لە چەندین وڵاتی عەرەبی پەیڕەو کردووە. ئامانجی ئەم ستراتیژە دوورخستنەوەی بەرەکانی پێشەوە بوو لە خاکی وڵاتەکەی و دروستکردنی هاوسەنگییەکی رەدعی ناهاوشێوە لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا. 

لەگەڵ ئەوەشدا، زیادبوونی گرژییەکانی ئەم دواییانە سنوورەکانی ئەم دیدگایەی نیشاندا، ئەوە بوو هێرشەکان راستەوخۆ بۆ ناو خاکی ئێران گواسترانەوە، ئینجا وەڵامەکانی ئێران بریتی بوون لە بەکارهێنانی مووشەکی بالیستی و فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان، تا گەیشتە ئەوەی ناوچەیەکی فراوانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرتەوە. 

لە سیاسەتی بەراوردکاریدا، جەنگی درێژخایەن بە تاقیکردنەوەیەك دادەنرێت لەسەر توانای دەوڵەت بۆ کۆکردنەوەی سەرچاوەکان، بەبێ ئەوەی داڕمانی کۆمەڵایەتی درووست بکات. 

ئەگەر فشاری دەرەکی و هەڵاوسانیکی زیاد لەگەڵ دابەزینی بەهای دراو و زیادبوونی نایەکسانی کۆمەڵایەتی لە دەوڵەتێك بوونی هەبێت، ئەوا شەرعییەتی "بەرگری" وردە وردە دەگۆڕێت بۆ بارگرانییەکی سیاسی. 

ئەزموونەکانی مێژوو نیشانی دەدەن، کە جەنگە وجودییەکان وڵاتان بەرەو یەکێك لەو دوو رێگایە پاڵ دەنێن: یان داخراوەییەکی زیاتر و دابڕان و بەهێزکردنی مشتی پۆڵاینی دامەزراوە ئاسایشییەکان، یان دووبارە پێناسەکردنەوەی گرێبەستی کۆمەڵایەتی بۆ هەڵمژینی فشارەکان. 

لە حاڵەتی ئێراندا، ئەم بژاردەیە پەیوەندی بە سروشتی سیستەمە سیاسییەکەوە هەیە، چونکە سەنتەری کێشی سیاسی لە ناو ستراکچەری ئایینی - ئاسایشی پێکەوەبەستراو خۆی دەبینێتەوە. 

ئەگەر سەرکردایەتی بڕیاری جموجۆڵی ململانێی بەهێزی دابێت، ئەوا مۆدێلی "دەوڵەت-قەڵغان" بەهێز دەکات، کە تیایدا ناسنامەی نەتەوەیی لە رێگەی رووبەڕووبوونەوەی بەردەوامەوە پێناسە دەکرێت. 

بەڵام ئەگەر دەوڵەت مەبەستی بێت بەرەو هێورکردنەوە یان گۆڕینی پێگەی ستراتیژی بڕوات، ئەوا رووبەڕووی کێشەیەکی ناوخۆیی دەبێتەوە. پرسیار ئەوەیە چۆن دەتوانرێت گوتاری شۆڕشگێڕانە، کە لەسەر رەتکردنەوەی "هەژموون" دامەزرابێت، لەگەڵ دانوستاندنێکی پراگماتیک بگونجنرێت، بەبێ سازشکردن لەسەر کڕۆکی شەرعیەت؟

هێرشەکان لەلایەن هەردوو بەرەی جەنگەوە بەتایبەتی بە بەکارهێنانی مووشەکی بالیستی و فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان بۆ سەر ئامانجەکانی پەیوەندیدار بە نەیار یان هاوپەیمانان، ناوچەکەی گەیاندووەتە "لێواری جەنگێکی سەرتاسەری". 

لەم جۆرە ناکۆکییە، گەورەترین مەترسی بریتییە لە لێکدانەوەی هەڵە،  هەڵەی تەکنیکی، هەڵسەنگاندنی هەواڵگریی ناتەواو، یان نیشاندانی کاردانەوەیەکی لە رادەبەدەر، کە لەوانەیە لایەنەکان بەرەو گرژی نەخوازراو ببات. بە لەبەرچاوگرتنی تێکهەڵکێشبوونی بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە ناوچەکە، هەر فراوانبوونێکی زیاتری ململانێکە تەنیا لە مەودایەکی دوولایەنەدا نامێنێتەوە، بەڵکو دەتوانێت هاوسەنگی تەواوی ناوچەکە بگۆڕێت، چ لە رێگەی پێشبڕکێیەکی چەکداری فراوانترەوە بێت یان لە رێگەی رێکخستنی ئاسایشی نوێ، کە هاوسەنگییکانی هێز بیسەپێنێت. ئەم جەنگەی ئێستا پێکهاتەی دەوڵەتی ئێران لە رووی تێکەڵکردنی ئایدۆلۆژیا و بەرژەوەندییەکان، رەدع و سەقامگیری، ناسنامەی شۆڕشگێڕانە و پێداویستییەکانی دەوڵەتێکی مۆدێرن خستۆتە بەر تاقیکردنەوە.  

لە کۆتاییدا، دەوڵەت تەنیا بە توانای مووشەك هاوێشتن و هەناردەکردنی درۆن ناپێورێت، بەڵکوو بە توانای لە پاراستنی پێکەوەیی کۆمەڵگەکەی، بەردەوامی ئابووری و بەڕێوەبردنی ململانێکان لە سنوورێکی کۆنتڕۆڵکراودا. بەم پێیە، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە، کێ لە رووی سەربازییەوە ئەم جەنگە دەباتەوە، هەرچەند لایەنی براوە دیارە، بەڵکوو پرسیار ئەوەیە کام مۆدێلی دەوڵەت لەم رووبەڕووبونەوەیەدا دەردەکەوێت: 

دەوڵەتێك، کە شەرعییەتی خۆی لە رێگەی ململانێی بەردەوامەوە بەرهەم دەهێنێتەوە، یان دەوڵەتێك، کە ئەولەویاتی خۆی لە ژێر رۆشنایی تێچووی جەنگ و ئاڵۆزییەکانی سیستەمی نێودەوڵەتی هاوچەرخ پێناسە دەکات؟