120 ملیارەکەی بەغدا؛ ئامرازێکی دیکەی زەوتکردنی مافە داراییەکانی کوردستان

کاتێک خەڵکی کوردستان و عێراق لە ساڵی (2005) دەستووریان پەسەند کرد، وایان دەزانی ماددەی (106)ی دەستوور خەونی سیستەمی فیدراڵی و دابەشکردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات و سامانی گشتی بۆ هاتە دی، بەڵام هەر زوو ئەو راستییە پێچەوانەی خەون و مافی رەوای خەڵکی هەرێمی کوردستان بووەوە، وا زیاد لە دە ساڵە کە بودجەی گشتی لە ئامرازێکی دادپەروەرییەوە بووەتە کەرەستەیەکی چەوسانەوەی خەڵکی بەشخوراوی هەرێمی کوردستان، ئەو خەڵکەی کە رۆڵی سەرەکی گێڕا لە دانانی بناغەی بونیادنانی عێراقی نوێ، و کە قوربانییەکانی بوونە هەوێنی رزگارکردنی عێراق لە زۆرداریی رژێمی پێشوو.

و ئەو ستەمەی کە مانگانە دووبارە دەبێتەوە بە ناوی رادەستکردنی (120) ملیار دیناری داهاتی نانەوتی، کە لە هیچ وڵاتێکدا هاوشێوەی نەبووە پێشوەختە قەبارەی داهات بە شێوەیەکی بڕاوە و یەکلاکەرەوە دیاری بکرێت تەنانەت لە خودی عێراقیشدا ئەو سیستەمە پەیڕەو نەکراوە، بەڵکوو هەمیشە ئەو داهاتە لە بازنەی خەمڵاندندا بووە، و مەودای وردی و دروستی خەمڵاندنیش وابەستەی پێشهاتە سیاسی و گۆڕانکارییەکانی دۆخی ئابووریی وڵاتەوەیە، کەواتە ئەو بڕە داهاتەی کە لەلایەن حکوومەتی فیدراڵی بەسەر هەرێمدا سەپێندراوە جگە لە پێشێلکردنی بنەماکانی فیدراڵی و هەوڵدانی شکستخواردووی لە ژێردەستکردنی هەرێم و لێسەندنەوەی دەسەڵاتە داراییەکانی هیچی تری لێ ناخوێندرێتەوە.

و لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەیەکدا کاتێک وەک ئامارزان و شیتەڵکارێکی پێدراوەکان، داتاکانم پێکەوە بەراورد کرد جگە لە پێشێلکردنی دەستوور و زەوتکردنی مافی دارایی هەرێم، هیچی ترم لێ نەخوێندەوە، و بەشێک لەو داهاتانەی کە خزراوەتە ئەستۆی هەرێم و مانگانە لێی داوا دەکرێت، هاوشێوەکەی لە عێراقدا پەیڕەو ناکرێت و ئەو جۆرە داهاتانە لە هیچ پارێزگایەکی عێراقدا هاوشێوەی نییە، کەواتە حکوومەتی بەغدا بە چ مافێک داوای ئەو جۆرە داهاتانە دەکات، و خۆی هاوبەشی گیرفانی خەڵک و حکوومەتی هەرێم دەکات، و ئەمە بووەتە مایەی پێشێلکردنێکی ئاشکرای ماددەی (115)ی دەستووری عێراق کە تێیدا هاتووە "هەر بابەتێک لە حکوومەتی فیدراڵیدا نەبێت ئەوە ماف و دەسەڵاتەکەی بە تەواوەتی دەدرێتە حکوومەتی هەرێم".

و کاتێک زیادتر لە داتا ئامارییە داراییەکان ورد دەبینەوە چاو ئەبڵەق دەبێت و سەرسوڕمان دامان دەگرێت، بەهۆی ئەو رەفتارە نادارایی و نادادپەروەرەی کە بەرانبەر بە حکوومەتی هەرێم پەیڕەو دەکرێت، بەتایبەتی کە دەبینین حکوومەتی فیدراڵی (15) جۆر باج و تێچوو لە هاووڵاتییانی عێراق و کوردستان کۆ دەکاتەوە، کە ساڵانە نزیکەی (80٪)ی داهاتی نانەوتی وڵات پێک دەهێنێت وەک کرێی کارکردنی کۆمپانیاکانی پەیوەندیکردن و پاسپۆرت و کارتی نیشتمانی و تێپەڕبوونی فڕۆکە نێودەوڵەتییەکان بە ئاسمانی عێراق و هەرێمی کوردستانەوە .. هتد، بەڵام هیچ لەو داهاتانە کە بەشێکی زۆری لە گیرفانی خەڵکی هەرێم کۆ دەکرێنەوە، لە داهاتی نانەوتی هەرێم داناشکێندرێت، ئەمە لە کاتێکدایە کە داتاکان دەریدەخات کە هەرێم تەنیا لە پڕکردنی بودجەی وەبەرهێنانی عێراقدا زیاد لە (16.4٪)ی بەسەردا سەپێندراوە، کەچی بەشی خۆیشی لە ئەو (12.67٪)ی کە لە بودجەی وەبەرهێناندا بۆی دیاری کراوە پێ نادرێت، کەواتە هەرێم لە ئەرکدا زیادتری لێ وەردەگیرێت بەڵام لە مافدا جگە لە بەشخوراوی هیچی تری پێ رەوا نابینرێت.

و هەر ئەو داتایانە ستەمی زیاترمان پێ نیشان دەدات، چونکە بەهۆی ئەوەی ماوەی (12) ساڵە هیچ بڕە پارەیەک لە بودجەی گشتی عێراقی فیدراڵی بۆ هەرێمی کوردستان خەرج نەکراوە، و ئەگەر بودجەی ساڵەکانی (2023-2025)ی رابردوو بە نموونە وەربگرین دەبینین کە لە کۆی (606) ترلیۆن و (738) ملیار دینار، تەنیا (58.3) ترلیۆن دینار بۆ هەرێم دیاری کراوە کە ناکاتە ئەو (12.67٪)ی کە لە کۆی بودجەی ئەو سێ ساڵەدا دیاری کراوە، بەڵکوو کەمترە لە (10٪)ی ئەو بودجەیە، واتە مافەکەی خۆیشی پێ رەوا نەبینراوە، و تەنیا (24.3) ترلیۆن دیناری پێ دراوە کە (41٪)ی ئەو بڕەیە کە لەو سێ ساڵەدا بۆ هەرێم تەرخان کراوە، ئەگەرچی ئەو بڕە خەرجکراوە لە (0.04٪)ی ئەو بڕە ناکات کە حکوومەتی فیدراڵی لە ئەو سێ ساڵەدا بۆ خۆی خەرجی کردووە.

و ئاشکرایە کە بودجەی گشتی عێراق لە دوو جۆر بودجە پێک دێت یەکەمیان پێی دەگوترێت بودجەی بەکارخستن، و کە تایبەتە بە مووچەی فەرمانبەران و بەڕێکردنی دامودەزگاکانی حکوومەت، و بەشی هەرێم لەم بودجەیەدا نزیکەی (11.5) ترلیۆن دینارە بۆ هەر ساڵێک لە ساڵەکانی (2023-2025)، بەڵام لە کۆی (34.5) ترلیۆن دینارەی ئەو سێ ساڵە تەنیا (24.3) ترلیۆن دینار بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان نێردراوە کە رێژەی (72.3٪)ی بەشی هەرێمە، واتە هەرێم (9.2) ترلیۆن دینار کەمتری لە بەشی خۆی وەرگرتووە، کە ئەویش رێژەی (27.7٪)ی کۆی بەشە بودجەی خۆیەتی لەم جۆرە بودجەیە.

بەڵام کە چاو بە داتاکانی بودجەی وەبەرهێناندا دەخشێنین کە جۆرێکی تری بودجەی گشتییە، ستەمە گەورەکە لەوێدا دەدۆزینەوە، چونکە لە کاتێکدا کە بەشی هەرێم لەو بودجەیە نزیکەی (12.5) ترلیۆن دینارە، نابینیت هیچ بڕە پارەیەکی بۆ خەرج کرابێت، واتە حکوومەتی فیدراڵی بە رێژەی (100٪)ی ئەو بەشەی کە بە یاسای بودجە بۆ خەڵکی هەرێم دیاری کراوە، بەتەواوەتی زەوت کراوە. هەر زوو زانیم کە دزیی سەدە ئەو دزییە نییە کە لە راگەیاندندا باس دەکرێت بەڵکوو دزینی ماف و قووتی خەڵکی بەشخوراوی کوردستانە، بەتایبەتی ئەگەر نێوان دێڕەکانی ئەو نادادپەروەرییە بخوێنینەوە، کاتێک دەبینین زەوتکردنی مافی هەرێم درێژە دەکێشێت بۆ جۆرێکی تری رووتانەوەی دارایی گشتی بە ناوی تێچووی سەروەری کە بە درێژایی سێ ساڵی رابردوو زیاد لە (21.5) ملیار دینار لە بەشی خەڵکی بەشخوراوی هەرێمی کوردستان بڕاوە بە بیانووی پڕچەککردنی هەردوو وەزارەتی بەرگری و ناوخۆ بەبێ ئەوەی فیشەکێکیان بۆ هێزی پێشمەرگە ناردبێت، یان بە ناوی چاپکردنی کتێبی قوتابییانی وەزارەتی پەروەردە دەیان ملیار دینار بە تاڵان براوە، بەبێ ئەوەی تێنووسێکیان بۆ منداڵە شەهیدێکی کوردستان ناردبێت، کەچی لە دیوێکی ترەوە ساڵانە هەر لەو (120) ملیار دینارەی کە لەو داهاتەی هەرێمی کوردستان بودجەی گشتی پێ پڕداهات دەکرێت، پێیان رەوا نەبووە دەرچوویەکی زانکۆکانی هەرێم هاوشێوەی ئەو سەدان دەرچووانەی زانکۆکانی بەسرە و نەجەف و مووسڵ رەوانەی زانکۆکانی جیهان بکەن بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەیەکی خوێندنی باڵا، تەنانەت بەپێی ماددەی (111)ی دەستوور کە تێیدا هاتووە "نەوت و گاز موڵکی هەموو خەڵکی عێراقە لە هەر هەرێم و پارێزگایەکدا بێت" بەڵام لیترێک نەوتیان بە دانیشتووانی هەرێم رەوا نەبینی لەو (15) ترلیۆن دینارەی کە بۆ کەرتی نەوت تەرخان کراوە، ئەمە جگە لەو (14) ترلیۆن دینارەی کە بۆ کەرتی کارەبا خەرج دەکرێت و ئەمپێرێک کارەبا سوودی بۆ خەڵکی هەرێم نەبووە، و هەر لەو (21.5) ملیار دینارەی کە خەڵکی هەرێمیان لێ بێبەش کردووە، بە ناوی جۆراوجۆر تەخشان و پەخشانی پێوە دەکرێت، ساڵانە بڕی (1.6) ترلیۆن دینار لە بەشی هەرێم دەگەڕێندرێتەوە بە بیانووی پێدانەوەی قەرزی حکوومەتی عێراق بەبێ ئەوەی حکوومەتی هەرێم بە دینارێکیش سوودی لەو قەرزانە وەرگرتبێت. 

ئەگەرچی ئەم بەشخواردنەی خەڵکی هەرێم نموونەیەکی سادەیە لە بەتاڵانبردنی سەروەت و سامانی گشتی و زەوتکردنی بەشی هەرێم، بەڵام لە هەمان کاتدا گەواهیدەری ئەوەیە کە حکوومەتی فیدراڵی تەنیا لە وەرگرتنی داهاتدا هاوبەشە، و هەمیشە لە مافی هەرێمدا زۆردار و زەوتکەر بووە. بۆیە کاتی ئەوەیە کە هەرێم چیتر پێشێلکردنی مافە دارایی و فیدراڵییەکانی قبووڵ نەکات، و لە بری ئەوەی تەنیا لە پڕداهاتکردندا هاوبەش بکرێت، دەبێت پێداگیر و داکۆکیکار بێت لە وەرگرتنەوەی مافە رەواکانی لە تەواوی بودجەی گشتی بە هەردوو جۆرییەوە چ لە بەکارخستندا بێت یان وەبەرهێنان یان لە هەر بڕە پارەیەک کە وەک مافی خۆی بۆی دیاری کراوە، و وەک دەگوترێت زمانی ژمارەکان زوڵاڵترین و راستگۆترین زمانە، هەر بۆیە پێویستە چیتر و بەو زمانە بدوێین و ئەو ستەمە رابگرین، چونکە ئەمانەی سەرەوە و چەندین خاڵی تر کە رەنگە نەتوانرێت سەرجەمیان لە پاڵ چارەسەرەکانیاندا لەم گوتارەدا بخرێنە روو ئەگەر جێبەجێیش بکرێن هێشتا خەڵکی هەرێم مافی زەوتکراوی خۆی بەدەست ناهێنێتەوە، و قەرەبووی ئەو ستەمە ناکاتەوە کە زیاد لە دە ساڵە خەڵکە بەشخوراوەکەی پێوەی دەناڵێنن.