وەرچەرخانی پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و عێراق لە سەربازییەوە بۆ ئابووری و وەبەرهێنان

پێشوازیی گەرمی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی ئێستای عێراق لە کۆشکی سپی، ئاماژە و نیشانەیەکی روونە بۆ دەستپێکردنی وەرچەرخانێکی نوێی ستراتیژی لە پەیوەندییەکانی نێوان عێراق و ئەمریکا. 

ئەم پێشوازییە و ئەو ستایشەی ترەمپ لە بەرچاوی کامێراکانەوە پێشکەشی سەرۆکوەزیرانی عێراقی کرد، تیشک دەخاتە سەر خواستێکی نێودەوڵەتی بۆ پشتیوانیکردنی ئەو هەنگاوانەی کە بەرەو چەسپاندنی سەروەریی یاسا و سنووردارکردنی هەژموونی هێزە دەرەکییەکان دەنرێن بەسەر عێراقدا. 

عێراق لە ئێستادا لە دوای ساڵی 2003ـەوە لە بەردەم گەورەترین تاقیکردنەوەی دژە گەندەڵی، رێکخستنەوەی جومگە ئەمنییەکان و داماڵینی چەکی میلیشیاکاندایە.

ئەم پشتیوانییە نێودەوڵەتییە لە کاتێکدایە کە سەرۆکوەزیرانی عێراق، سەرەڕای ئەوەی سەرەتا لە لایەن زۆرینەی هێزەکانی ناو هاوپەیمانێتیی شیعەوە کاندید کرا، بەڵام توانی متمانەی هێزە دەرەکی و ناوچەییەکان بەدەستبهێنێت. ئەم پێشهاتە لە کاتێکدا بوو کە بەشێک لە جەمسەرە تەقلیدییەکانی نزیک لە دەسەڵاتی هەرێمی، هەوڵێکی چڕیان دەدا بۆ هێنانە پێشەوەی کەسایەتییەکی نزیک لە ئێران؛ بەڵام کاندیدکردنی عەلی زەیدی رێڕەوی رووداوەکانی بە ئاراستەیەکی تردا برد.

سەردانی سەرۆکوەزیرانی عێراق و پەیامە راستەوخۆکان و پێشهاتە جیۆپۆلەتیکییەکان لە میانەی گفتوگۆکانی ناو کۆشکی سپیدا، پەیامێکی گرنگی ئاراستەی شاندی عێراقی کرد. لەوێدا بە روونی ئاماژە بەوە درا کە هاوکارییەکانی ئەمریکا رێگر بوون لە بەردەم قووڵبوونەوەی هەژموون و زیاتربوونی کۆنترۆڵی سەربازیی دەرەکی بەسەر عێراقدا.

ئەم گۆڕانکارییە ناوخۆییەی عێراق ناکرێت بە جیا لە دۆخی ناوچەکە سەیر بکرێت، بەتایبەت لە سووریا کە لە ئێستادا لەژێر دەسەڵاتی سەرۆکی نوێی ئەو وڵاتەدا هاوکێشەکەی گۆڕاوە و دیمەشقی پایتەخت لە هەژموونی پێشووی تاران دوورخراوەتەوە.

پێموایە؛ پلانی ستراتیژیی نوێی ئەمریکا لە ناوچەکەدا و هاوبەشیی نوێی نێوان ئەمریکا و عێراق؛ کارکردنە لەسەر پێشهات و مۆدێلێکی جیۆسیاسیی نوێ لە ناوچەکەدا، کە سەرەتا لە سووریاوە دەستی پێکراوە؛ بە وەلانانی هەژموونی ئێران بەسەر سووریا و لوبنانەوە، گۆڕینی رژێمی بەشار ئەسەد و هێنانی ئەحمەد شەرع (کە ئەویش وەک عەلی زەیدی دوور بوو لە شانۆی سیاسیی سووریا، بەڵکو پێشتر داواکراوی دادپەروەریی ئەمریکا بوو)، پاشان دیاریکردنی تۆم بەڕاک (سەرەڕای ئەوەی کە باڵیۆزی ئەمریکایە لە تورکیا) وەک نێردەی ئەمریکا (نوێنەری تایبەتی ترەمپ) بۆ سووریا و عێراق.

هەڵبەت ئەم پلان و هەنگاو و پێشهاتانەی لە ناوچەکەدا روویان داوە یاخود روودەدەن وەک گۆڕینی رژێمی پێشووی سووریا و دانانی ئەحمەد شەرع بە سەرۆککۆمار، دەستنیشانکردنی تۆم بەڕاک وەک نوێنەری ترەمپ لە ناوچەکەدا، ململانێی ئێستای ئەمریکا و ئێران، و گۆڕینی پەیوەندی و ستراتیژیی ئەمریکا لەگەڵ عێراق لە دۆسیەی سەربازییەوە بۆ ئابووری و بەرژەوەندیی هاوبەش هەروا ڕووداوی ڕەمەکی و بێبەرنامە نین. زۆر هەڵەیە ئەگەر ئێمە ئەم دۆخەی ئێستا وەک رووداوێکی کتوپڕ و لەناکاو ببینین و لەم گۆشەنیگایەشەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکەین؛ بەڵکو ئەم رووداوانە بە سەرەتای جێبەجێکردنی پلانی پڕۆژەی رۆژهەڵاتی نوێ دەبینم کە چەند ساڵ لەمەوپێش بانگەشەی بۆ دەکرا (بۆ کۆنترۆڵکردنی هیلالی شیعی)؛ رۆژهەڵاتێکی نوێ، دوور لە هەژموونی ئێران و میلیشیاکانی، دوور لە هەژموونی بازرگانیی چین و رووسیا، و پارێزراو بۆ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و کۆمپانیاکانی.

بۆ پاڵپشتیی ئەم بۆچوونەم؛ یەکێک لە کارە سەرەکییەکانی ئەم پلانە بریتییە لە کاراکردنەوەی هێڵی بۆریی نەوتی نێوان کەرکووک - بەنداوی بانیاسی سووری بە سەرپەرشتی و پاڵپشتیی خودی ئەمریکا. ئەم هێڵەی هەناردەکردنی نەوت، دەتوانم بڵێم بەڕێژەی زۆر دەبێتە جێگرەوەی هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە رێگەی گەرووی هورمزەوە. رێککەوتنی نوێی نێوان بەغدا و کۆمپانیای شیڤرۆنی ئەمریکی لە 17ـی تەممووزی 2026، بۆ پەرەپێدانی کێڵگەکانی (رۆژئاوای قوڕنە2 و ناسریە) و لێکۆڵینەوە لە هێڵێکی نوێی بۆریی نەوت کە بە گەرووی هورمزدا تێنەپەڕێت، بەڵگەیەکی روونی ئەم واقیعە نوێیەیە.

 بەم شێوەیە گرنگیی گەرووی هورمز و هەژموونی ئێران و تەنانەت تورکیاش لە سیاسەتی عێراقدا زۆر کەم دەبێتەوە. ئەمەش لە کاتێکدا دەبێت کە عێراق هەنگاو دەنێت بەرەو فیدراڵییەکی راستەقینە، دوور لە هەژموونی تایفەگەری و عەقڵییەتی شۆڤینی. هەڵبەت بۆڕیی نەوتی کەرکووک - بانیاس نەک تەنیا لە رووی ئابوورییەوە گرنگە، بەڵکو وەک گوشارێکی توند و کارتێکی ستراتیژی بۆ دوورخستنەوەی عێراق لە عەقڵییەتی تایفەگەری و هەژموونی ئێران پێویستە.

عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، بەرلەوەی سەردانی واشنتن بکات، بڕیاری چەککردنی میلیشیاکانی داوە و لە لایەکی دیکەشەوە دەستیکردووە بە راوەدوونانی گەندەڵی و گەندەڵکاران. 

ئەم سەرۆکوەزیرانە کە بازرگان و کارسازێکی بێپاشخانی سیاسی و حزبییە، دوابەدوای بڕیاری چەکداماڵینی میلیشیاکان و راوەدوونانی گەندەڵکاران، توانیویەتی پاڵپشتییەکی جەماوەری لە ناوخۆدا بەدەست بهێنێت، جگە لە پاڵپشتیی راستەوخۆ و ئاشکرای دۆناڵد ترەمپ؛ بۆیە ئەگەری هەیە بتوانێت بڕیاری داماڵینی چەکی میلیشیاکان جێبەجێ بکات، ئەگەر هەوڵی تیرۆرکردنی نەدرێت لە لایەن میلیشیا سەرەڕۆکان و دەوڵەتی قووڵەوە.

لەلایەکی دیکەشەوە؛ هێشتا زووە بۆ بڕیاردانی یەکلاکەرەوە لەسەر سەرکەوتنی عەلی زەیدی؛ چونکە لە دوای ساڵی دوو هەزار و سێوە دەوڵەتی قووڵی عێراق لە کایە دارایی، سەربازی و ئەمنییەکاندا زۆر بە قووڵی رەگی داکوتاوە، بۆیە ناکرێت بە بڕیارێکی خێرا یان لە ماوەی چەند مانگێکدا ئەم تۆڕە ئاڵۆزە هەڵبوەشێنرێتەوە.

بە نزیکبوونەوەی وادەی 30ـی ئەیلوول کە کۆتا رۆژی دەرچوونی هێزە هاوپەیمانەکانە لە عێراق، چیتر هیچ پاساوێک بۆ مانەوەی چەکی گرووپە نافەرمییەکان بە ناوی بەرگری یان هەر ناوێکی ترەوە نامێنێتەوە. دوای ئەم رێکەوتەش، هاوکارییەکانی ئەمریکا لە بواری سەربازییەوە دەگۆڕێن بۆ وەبەرهێنانی گەورە لە کایەکانی وزە، پیشەسازی و ئابووریدا. ئەوکات نەخشەڕێگای عێراقی فیدراڵ بە روونی گەڵاڵە دەبێت.

پێموایە سیناریۆی پەیوەندییەکانی ئەمریکا و عێراق دوای سیی ئەیلوولی داهاتوو، بریتی دەبێت لە جەنگی ئابووری لە نێوان هەژموونی کۆمپانیاکانی چین و رووسیا بە ڕێخۆشکردن و پاڵپشتیی ناڕاستەوخۆی ئێران لە بەرامبەر کۆمپانیاکانی ئەمریکادا.

یەکێک لە گرنگترین تەوەرەکانی ململانێی ئابووری لە عێراقی سەردەمی عەلی زەیدیدا، بریتی دەبێت لە کێبڕکێی ئابووری و مۆنۆپۆلکردنی کەرتی وەبەرهێنان. لە کاتێکدا سەرۆکوەزیرانی ئێستا دەیەوێت دەرگا بە ڕووی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی ئەمریکادا بکاتەوە بۆ ئاوەدانکردنەوەی ژێرخان و کەرتی وزە، بەڵام پێموایە لایەنگرانی هەژموونی ئێران لە ناو جومگەکانی حکوومەتی عێراقدا بێدەنگ نابن.

شایانی باسە تاران لە ئێستادا کە لە شەڕ و دانوستاندایە لەگەڵ ئەمریکا ناتوانێت بە تەواوی ڕێگری لەم پرۆسەیە بکات، بەڵکو دەیەوێت بە شێوازێکی دیکە ئەو یارییە بکات کە زیانی زیاتر بە بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی نەگات.

پێشبینی دەکرێت تاران لە ڕێگەی هاوپەیمان و لایەنگرەکانییەوە لە ناو دامەزراوەکانی بڕیاردانی بەغدادا، بە توندی دژایەتیی هاتنە ناوەوەی کۆمپانیا ئەمریکییەکان بکات. وەک بەدیلێکی ستراتیژی، ئەوان هەوڵ دەدەن کۆمپانیاکانی چین و ڕووسیا وەک کارتێکی فشار و رکابەری بهێننە پێشەوە. ئەم گەمە ئابوورییە ئامانج لێی قەتیسکردنی عێراقە لە ناو بازنەی هاوپەیمانییە دژبەرەکانی ئەمریکادا، تا رێگری بکەن لە دروستبوونی هەر جۆرە وابەستەییەکی ئابووریی درێژخایەن لە نێوان ئەمریکا و عێراقدا؛ بۆیە پێناچێت پرۆسەی لێکنزیکبوونەوەی قووڵی ئابووری و سیاسی لە نێوان ئەمریکا و عێراق بە ئاسانی تێپەڕێت.

لەلایەکی دیکەوە، سیناریۆیەکی ناخۆشیش لە ئارادایە؛ ئەگەر سەرۆکوەزیران بەردەوام بێت لە بەرنامەکەی داماڵینی چەکی میلیشیاکان، راوەدوونانی گەندەڵکاران، وەلانانی هەژموونی ئێران بەسەر عێراقدا و واڵاکردنی دەرگای عێراق بۆ کۆمپانیاکانی وەبەرهێنانی ئەمریکا، رەنگە نەیارانی ئەم پرۆسەیە پەنا بۆ کۆتا چەک ببەن کە ئەویش ئەنجامدانی پرۆسەی تیرۆرکردنی خودی سەرۆکوەزیرانە. ئەم هەنگاوە توندوتیژە ئامانج لێی پەکخستنی تەواوەتیی پرۆسەی لێکنزیکبوونەوەی ئابووری و گەڕاندنەوەی عێراقە بۆ دۆخی لێکترازان و ناسەقامگیریی هەمیشەیی.

لێرەدا دوو پرسیاری یەکلاکەرەوە دێنە ئاراوە:

یەکەم: ئایا سەرۆکوەزیران دەتوانێت لە نێوان هەڕەشەی چەکداری، جەنگی ئابووریی کۆمپانیاکان و مەترسیی تیرۆرکردندا دەوڵەتەکەی بپارێزێت و بگەیەنێتە کەناری ئارام؟.

دووەم: ئایا سەرۆکی داهاتووی ئەمرییکا (پاش دۆناڵد ترەمپ)؛ هەمان روانگە و ستراتیجیای دەبێت بەرامبەر عێراق؟.