هەوڵەکانی عێراق بۆ گەڕاندنەوەی رۆڵی جیۆپۆلەتیکی و بەهێزکردنی پێگەی هەرێمی لە سێبەری قەیرانە هەرێمییەکان دا

هەر وەک روون و ئاشکراییە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا شایەتی چەندین قەیرانی هەرێمی و گۆڕانکاریی جیۆپۆلەتیکی بووە، کە هاوسەنگی هێز و پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانی گۆڕیوە. لە زۆربەی ئەم قۆناخانەدا، عێراق هەوڵی داوە لە دەرفەتەکانی ئەو قەیرانانەدا سوود وەربگرێت بۆ بەهێزکردنی پێگەی هەرێمی و گەڕاندنەوەی رۆڵی جیۆپۆلەتیکی، بە تایبەتی لە بواری گواستنەوەی بازرگانی، وزە و پەیوەندییە لۆجستیکییەکان.

ئەم ئاراستەیە لە حکوومەتی ئێستای عێراقیشدا بە سەرۆکایەتی عەلی فالح زەیدی درێژەی هەیە، کە هەوڵ دەدات بە سوودوەرگرتن لە گۆڕانکاری و قەیرانە هەرێمییەکان، پێگەی جیۆپۆلەتیکی عێراق بەهێز بکات و رۆڵی وڵاتەکەی وەک ناوەندی سەرەکی ترانزیتی بازرگانی، وزە و لۆجستیک لەنێوان کەنداوی عەرەبی، تورکیا، سوریا و ئەردەن و ئەوروپا بگەڕێنێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، عێراق هەوڵ دەدات ببێتە ناوەندێکی سەرەکی بۆ گواستنەوەی نەوت، گاز، کارەبا و کاڵای بازرگانی لەنێوان وڵاتانی شام، کەنداو و ئەوروپادا، کە ئەم ئامانجەش بەردەوامییەکی مێژوویی هەیە و لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی نوێ لە سەردەمی پاشایەتی تاکو رووخانی رژێمی بەعس، بەشێک بووە لە بیرۆکەی بەهێزکردنی پێگەی جیۆپۆلەتیکی وڵاتەکە.

ئەم هەوڵە مێژووییەش سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ گرنگی و هەڵکەوتەی جیۆپۆلەتیکی عێراق، کە لە نێوان کەنداوی عەرەبی، تورکیا، وڵاتانی شام هەڵکەوتووە، و ئەمەش وای کردووە ئەم وڵاتە هەمیشە پێگەیەکی ستراتیژی لە هاوکێشە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکاندا هەبێت. هەرچەندە شەڕ، سزا ئابوورییەکان و ناسەقامگیریی ناوخۆیی لە ماوەی چەند دەیەی رابردوودا سنوورداری ئەم رۆڵەیان کردووە، بەڵام عێراق بەردەوام هەوڵی داوە لە گۆڕانکاری و قەیرانە هەرێمییەکان وەک دەرفەتێک بۆ گەڕاندنەوەی رۆڵ و کاریگەریی جیۆپۆلەتیکی خۆی سوود وەربگرێت.

بۆیە، ئەگەر حکوومەتی نوێی عێراق بتوانێت ئاسایشی ناوخۆیی جێگیر بکات، پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە و رۆژئاوایی باشتر بکات و سیاسەتێکی هاوسەنگ و بێلایەن لە بەرامبەر بەرە و هاوپەیمانییە هەرێمییەکان بگرێتەبەر، ئەوا دەرفەتی ئەوەی بۆ دەڕەخسێت کە وڵاتەکە وەک ناوەندێکی ستراتیژی بۆ ترانزیتی وزە، بازرگانی و لۆجستیک لە ناوچەکەدا بەکاربهێنێت و پێگەی خۆی بەهێز بکات.

ئەم دەرفەتە بە تایبەتی لە بارودۆخێکدا گرنگتر دەبێت کە وڵاتانی ناوچەکە و رۆژئاوایی بەدوای رێڕەوە جێگرەوە و سەقامگیرەکان بۆ گواستنەوەی وزە و بازرگانیدا دەگەڕێن، بە مەبەستی کەمکردنەوەی پشتبەستن بە گەرووی هورمز. هەرچەندە گەرووی هورمز یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوەکانی گواستنەوەی نەوت، گاز و بازرگانی جیهان، بەڵام ململانێ جیۆپۆلەتیکییەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا و هەڕەشەی داخستنی، مەترسییەکی بەردەوام بۆ دابینکردنی وزە و سەقامگیریی بازاڕی جیهانی دروست کردووە. لەبەر ئەمەش، عێراق دەتوانێت هەوڵ بدات وەک رێڕەوێکی جێگرەوە و ناوەندێکی ستراتیژی بۆ گواستنەوەی وزە و بازرگانی خۆی بناسێنێت.

لە هەمان چوارچێوەدا، ئەگەر عێراق بە هاوکاری سووریا، تورکیا، ئوردن و وڵاتانی کەنداو پڕۆژەی «رێگای گەشەپێدان» تەواو بکات، دەتوانێت رۆڵی خۆی وەک ناوەندێکی ستراتیژی بۆ گواستنەوەی کاڵا لەنێوان کەنداو و ئەوروپا بەهێز بکات.

هەرچەندە ئەم پڕۆژەیە ناتوانێت بە تەواوی جێگرەوەی گەرووی هورمز بێت، بەڵام دەتوانێت بەشێکی گرنگی تۆڕی گواستنەوە و لۆجستیکی ناوچەکە پێکبهێنێت، بە تایبەتی ئەگەر بە تۆڕی گواستنەوەی تورکیا و ئەوروپا پەیوەست بکرێت.

بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجانە، عێراق دەتوانێت سوود لە رێککەوتنە مێژوویی و هەرێمییەکانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، وەک سووریا، تورکیا، ئوردن و وڵاتانی کەنداو وەربگرێت. ئەمەش لە رێگای نوێکردنەوە و چالاککردنەوەی ئەو رێککەوتنانە لە بوارەکانی گواستنەوە، وزە، بازرگانی و وەبەرهێنانەوە کراون، کە دەتوانن پشتگیرییەکی گرنگ بێت بۆ هەوڵەکانی عێراق لە پێناو بەهێزکردنی پێگەی هەرێمی و گەڕاندنەوەی رۆڵی جیۆپۆلەتیکی وڵاتەکە دابین بکەن؛ بەڵام سەرکەوتنی ئەم هەوڵانە بە جێگیریی ئاسایشی ناوخۆیی، هاوسەنگی لە سیاسەتی دەرەوە، پەرەپێدانی ژێرخانەکان و توانای عێراق بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژە ستراتیژییەکانی گرێدراوە.

ئەمەش بەهۆی ئەوەیە کە عێراق خاوەنی چەندین ڕێڕەوی ستراتیژی جیۆپۆلەتیکیە، کە دەتوانێت لە ڕێگەیانەوە ڕۆڵێکی گرنگ لە ترانزیتی بازرگانی و دابینکردنی وزە بۆ وڵاتانی ناوچەکە و ئەوروپا هەبێت. لە گرنگترین ئەم رێڕەوانە هێڵی نەوتی کەرکووک -جیهان، پڕۆژەی بەسرە - عەقەبە و هەروەها هەلی دووبارە چالاککردنەوەی هێڵی کەرکووک - بانیاس، ئەگەر بارودۆخی سووریا جێگیر بێت. 

ئەم پڕۆژانە دەتوانن گرنگیی ستراتیژی عێراق زیاد بکەن، هەرچەندە ناتوانن تەواوی رۆڵی گەرووی هورمز بگرنەوە، بەڵام دەتوانن بەشێکی گرنگی گواستنەوەی نەوت، کاڵا و خزمەتگوزارییە لۆجستیکییەکان لەنێوان وڵاتانی کەنداو، ئاسیا، ئەوروپا و ئەفریقا بەخۆیان رابکێشن، پشتبەستن بە گەرووی هورمز کەم بکەن و دەرفەتی گەیشتن بە بازاڕە نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەتی ئەوروپا و ئەفریقا، فراوانتر بکەن.

سەبارەت بە رۆڵی هەرێمی کوردستان لەم ئاراستە نوێیەدا، دەتوانرێت سێ سیناریۆ بۆ داهاتوو شیکرێتەوە:

سیناریۆی یەکەم: هاوبەشبوونی هەرێم لە پڕۆژە جیۆپۆلەتیکی و ئابوورییەکانی حکوومەتی فیدراڵی عێراقە. 

سیناریۆی دووەم: بەهێزبوونی دەسەڵاتی ناوەندی و ناوەندیکردنی ڕێڕەو و ژێرخانە ستراتیژییەکانە. 

سیناریۆی سێیەمیش: دروستبوونی هاوسەنگییەکی نوێ لەنێوان بەغدا و هەرێمی کوردستانە، کە تێیدا هەردوو لایەن لە چوارچێوەی بەرژەوەندی هاوبەشدا رۆڵی خۆیان دەبینن. 

هەر کام لەم سیناریۆیانە بە بڕیارە سیاسییەکانی داهاتووی عێراق و گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکییەکانی ناوچەکە گرێدراون.

بەڵام ئەگەر لە روانگەی مێژووییەوە ئەم بابەتە شیبکرێتەوە، دەردەکەوێت کە عێراق لە زۆربەی قۆناخەکاندا، کاتێک لە پێگەیەکی هەرێمی بەهێزتردا بووە، هەوڵی داوە دەسەڵاتی ناوەندی بەهێز بکات و رۆڵی جیۆپۆلەتیکی هەرێمی کوردستان سنووردار بکات. لەبەر ئەوە، سیناریۆی ناوەندیکردن هێشتا ئەگەرێکی واقعییە، بەڵام جێبەجێبوونی بە هاوسەنگی هێزی ناوخۆیی، پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان و ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەی عێراق پەیوەستە.

لە لایەکی دیکەوە، زۆربەی هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان، وەک ئەمریکا، تورکیا، میسر و وڵاتانی کەنداوی عەرەبی، بەرژەوەندییان لە عێراقێکی جێگیر و سەقامگیردا دەبینن. بۆیە، ئەگەر هەرێمی کوردستان بتوانێت وەک هاوبەشێکی کاریگەر لە پڕۆژەکانی ترانزیت، وزە و ژێرخانە خۆی بسەپێنێت، دەتوانێت گرنگیی ستراتیژی خۆی بپارێزێت. بە پێچەوانەوە، ئەگەر بەغدا بتوانێت ئەم پڕۆژانە بە تەواوی لە ڕێگەی ژێرخانەکانی خۆی جێبەجێ بکات، گرنگیی رێژەیی هەرێم لە هەندێک بواردا کەم دەبێتەوە، بەڵام ئەمەشبە مانای لەناوبردنی قەوارەی فیدراڵی هەرێمی کوردستان نییە.

هەروەها، ئەگەر لە داهاتوودا بوونی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق و هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم ببێتەوە، ئەوا هاوسەنگیی جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە دەگۆڕێت و رەنگە دەرفەتی زیاتر بدات بە بەغدا بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتی ناوەندی، پێشبردنی پڕۆژە ستراتیژییەکان و زیادکردنی فشارە سیاسی، دارایی و دەستورییەکان لەسەر هەرێمی کوردستان. هەرچەندە، ئەمە بە مانای گۆڕینی بنەڕەتی سیستەمی فیدراڵی عێراق نییە، چونکە ئەوە پێویستی بە گۆڕانکاریی دەستووری و هاوڕێیی سیاسیی فراوان هەیە.

لە راستیدا، سیناریۆی واقعیتر ئەوەیە کە ئەگەر عێراق لەم پڕۆژە جیۆپۆلەتیکی و جیۆئابوورییەدا سەرکەوتوو بێت، کاریگەرییەکە زیاتر لە چوارچێوەی بەهێزبوونی دەسەڵاتی حکوومەتی فیدراڵ و سنووردارکردنی هەندێک دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان دەردەکەوێت، نەک لە لەناوبردنی قەوارەی فیدراڵی هەرێم یان گۆڕینی بنەڕەتی سیستەمی فیدراڵی عێراق. ئەم ئاراستەیەش زیاتر لە رێگەی یاسا، بڕیارە دادگایییەکان، سیاسەتەکانی دارایی، نەوت و پەرەپێدانی ژێرخانەکان جێبەجێ دەکرێت، نەک بە گۆڕانکاریی دەستووری.

هەروەها، بە پشتبەستن بە بارودۆخی ئێستا، بەڵگەیەکی بڕواپێکەر نییە کە ئەمریکا، تورکیا، میسر یان وڵاتانی کەنداو پشتیوانی لە لەناوبردنی قەوارەی فیدراڵی هەرێمی کوردستان یان گۆڕینی بنەڕەتی سیستەمی فیدراڵی عێراق بکەن، چونکە بەرژەوەندیی سەرەکییان لە جێگیری و ئارامی عێراق و ناوچەکەدایە. بۆیە، ئەگەر عێراق بتوانێت پێگەی جیۆپۆلەتیکی و جیۆئابووری خۆی بەهێز بکات، ئەگەری سنووردارکردنی هەندێک دەسەڵاتی فیدراڵی هەرێم زیاتر دەبێت، بەڵام لەناوبردنی قەوارەی فیدراڵی هەرێمی کوردستان هێشتا سیناریۆیەکی دوور لە ڕاستییە.

سەبارەت بە هەڵوێستی ئێران لەم سیاسەتە نوێیەدا، ئەگەر عێراق هەوڵ بدات دەسەڵاتی دەوڵەت بەهێز بکات، کاریگەری گروپە چەکدارە هاوپەیمانەکانی ئێران سنووردار بکات و سیاسەتێکی سەربەخۆتر لە پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان بگرێتەبەر، بە زۆرترین ئەگەر کاردانەوەی ئێران لە چوارچێوەی زیادکردنی فشارە سیاسی، ئابووری و دیپلۆماسییەکان و هەوڵدان بۆ پاراستنی هەژموونی ستراتیژیی خۆی دەربکەوێت، نەک لە دروستکردنی ناسەقامگیرییەکی بەرفراوان لە عێراق. چونکە لە روانگەی جیۆپۆلەتیکییەوە، ئێران بەرژەوەندیی لە عێراقێکی جێگیر دەبینێت، بەڵام ئەو جێگیرییەی کە هێشتا بتوانێت کاریگەری و هەژموونی ستراتیژیی خۆی لە ناو عێراقدا بپارێزێت و لە هاوسەنگیی هێزیهەرێمیدا بەرژەوەندییەکانی دابین بکات.

لە کۆتاییدا، شیکردنەوەکە پیشانی دەدات کە گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکی و جیۆئابوورییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەگەڵ هەڕەشەکانی سەر رێڕەوەکانی بازرگانی و دابینکردنی وزە، دەرفەتێکی نوێیان بۆ عێراق رەخساندووە بۆ ئەوەی پێگەی هەرێمی و رۆڵی جیۆپۆلەتیکی خۆی دووبارە بەهێز بکات. بەڵام، سەرکەوتنی ئەم ئاراستەیە بە جێگیریی ئاسایشی ناوخۆیی، هاوسەنگی لە سیاسەتی دەرەوە، پەرەپێدانی ژێرخانەکان، هاوکاریی هەرێمی و نێودەوڵەتی و توانای عێراق بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژە ستراتیژییەکانی گرێدراوە. 

هەروەها ئەگەر عێراق لەم پڕۆسەیەدا سەرکەوتوو بێت، ئەگەری بەهێزبوونی دەسەڵاتی حکوومەتی فیدراڵ و سنووردارکردنی هەندێک دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان زیاتر دەبێت، بەڵام ئەم ئاراستەیە بە مانای لەناوبردنی قەوارەی فیدراڵی هەرێمی کوردستان نییە، چونکە داهاتووی ئەو پەیوەستە بە هاوسەنگی هێزی ناوخۆیی، هەڵوێستی هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان و گۆڕانکارییەکانی سیستەمی هەرێمی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.