30 ئەیلوول دوا وادە نییە، کەواتە با شنگال پێوانەکردنی جددیەتی ئەم پرۆژەیە بێت

لەگەڵ نزیکبوونەوەی 30ی ئەیلوولی 2026، حکوومەتی عەلی زەیدی لەبەردەم پرسیارێکی بنەڕەتیدایە، ئایا حکوومەتی فیدراڵ دەتوانێت بەڵێنی کۆنترۆڵکردنی چەک بە دەستی دەوڵەت بگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی یاسایی و کاریگەر؟ زەیدی، لەم ماوەیەدا چەندین جار جەختی لەسەر کۆتاییهاتنی ئەرکی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی لە 30ـی ئەیلوول کردووەتەوە. بەڵام قاسم ئەعرەجی چەند رۆژێک لەمەوبەر لە روونکردنەوەیەکدا، ئەو رێکەوتەی بە کۆتایی بوونی هێزەکانی هاوپەیمانانی ناساندووە، نەک کۆتا وادە بۆ تەسلیمکردنی چەکی گرووپە چەکدارەکان. ئەم جیاوازییە گرنگە چونکە کۆتایی ئەرکی هاوپەیمانان و رێکخستنەوەی پەیوەندییە سەربازییەکان و کۆکردنەوەی چەکی دەرەوەی دەوڵەت، هەر یەکەیان بڕیار و ئامرازی جێبەجێکردنی خۆیان دەوێت.

بۆیە بەهای سیاسیی 30ـی ئەیلوول لەوەدایە ببێتە دەستپێکی پابەندییەکی پێوانەکراو. حکوومەت دەبێت روون بکاتەوە، چەک بە چ میکانیزمێک دەخرێتە ژێر فەرماندەیی یاسایی؟ کێ بەرپرسی جێبەجێکردنە؟ چۆن چاودێری دەکرێت؟ و چی روودەدات ئەگەر لایەنێک رەتی بکاتەوە؟ بەبێ ئەم وەڵامانە، مەترسیی ئەوە هەیە رێکەوتەکان بگۆڕدرێن و هاوکێشەی دەسەڵات هەر بە هەمان شێوە بمێنێتەوە.

کەواتە، با دەست پێ بکرێت و شنگالیش گونجاوترین شوێنە بۆ پێوانەکردنی جددیەتی ئەم پرۆژەیە. لە 9ـی تشرینی یەکەمی 2020، هەولێر و بەغدا رێککەوتنێکیان بۆ ئاساییکردنەوەی دۆخی شنگال واژۆ کرد، رێککەوتنێک کە بابەتەکانی کارگێڕی و ئاسایش و ئاوەدانکردنەوەی بەیەکەوە بەستووەتەوە. لە رەهەندی ئەمنیدا، بەرپرسیارێتیی ناو شنگال بە پۆلیسی ناوخۆ و دەزگاکانی ئاسایشی نیشتمانی و هەواڵگری سپێردراوە، هەروەها دامەزراندنی 2500 کەس لە هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ، دوورخستنەوەی چەکدارەکانی دیکە و کۆتاییهێنان بە بوونی پەکەکە و رۆڵی رێکخراوە پەیوەستەکانی لە ناوچەکەدا لەخۆ گرتووە.

هەماهەنگی لەگەڵ دەزگا ئەمنییەکانی هەرێمی کوردستانیش بەشێکە لە رێکخستنی ئەو پڕۆسەیە. بۆیە باسکردن لە رۆڵی هەرێم و پێشمەرگە دەبێت بە وردی و لە چوارچێوەی رێککەوتنەکەدا بێت. پێویستە سنووری ئەرک و فەرماندەیی و بەرپرسیارێتی روون بێت، تاوەکو هاوکاریی نێوان بەغدا و هەولێر ببێتە هۆکاری پڕکردنەوەی بۆشایی ئەمنی و دروستکردنی متمانە.

نزیکەی شەش ساڵ دوای واژۆکردنی رێککەوتنەکە، بەردەوامبوونی گرفتەکان پرسیارێکی قورس دەخاتە بەردەم هەموو لایەنەکان، ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت رێککەوتنێکی دیاریکراو لە ناوچەیەکی دیاریکراودا جێبەجێ بکات، چۆن متمانە بۆ پرۆژەیەکی سەرتاسەریی کۆنترۆڵی چەک دروست دەکات؟ شنگال دەتوانێت یەکەم بەڵگەی توانای حکوومەت بێت بەڵام بەردەوامبوونی هەمان دۆخ، بەڵێنە گەورەکانیش بێباوەڕ دەکات.

لە دەشتی نەینەواش، کۆچی مەسیحییەکان هەمان پرسیاری متمانە دەورووژێنێت. چەندین ساڵە ئێمە باس لە کاریگەریی هۆکارە ئەمنی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لەسەر کۆچ و لاوازبوونی بوونی ئەم پێکهاتەیە دەکەین. راپۆرت و لێکۆڵینەوەکانیش ئەم پەیوەندییەیان خستووەتەڕوو کە لە نێوان نەبوونی ئاسایش و ئابووری و کۆچدا هەیە. بۆیە چارەسەر دەبێت هەم پاراستنی هاووڵاتی و موڵکەکەی بگرێتەوە، هەم ژیانێکی شیاو لە رووی ئاسایش و ئابوورییەوە بۆ مانەوە.

مەترسیی گۆڕانی دیمۆگرافی لێرەدا پەیوەندیی راستەوخۆی بە مافی مرۆڤ و هاووڵاتیبوونەوە هەیە. کاتێک خێزانێک ناتوانێت بگەڕێتەوە بەهۆی هەڕەشە و دەستبەسەرداگرتنی موڵک یان نەبوونی هەلی ژیان، چارەنووسی ناوچەکە لە ژێر فشاردا دادەڕێژرێتەوە. هەر بانگەشەیەکی دیاریکراوی دەستدرێژی دەبێت بە بەڵگە لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت و لە رێگەی دادوەرییەوە چارەسەر بکرێت. هەمان بنەما دەبێت لە کەرکووک و خانەقینیش بپارێزرێت، هیچ ناکۆکییەکی سیاسی یان کارگێڕی نابێت بە فشاری چەک یەکلایی بکرێتەوە.

لەم روانگەیەوە، هاوبەشیی هەولێر و بەغدا پایەیەکی سەرەکیی چارەسەرە. دەستووری عێراق لە ماددەی 121، بەرپرسیارێتیی حکوومەتی هەرێم بۆ دامەزراندن و رێکخستنی هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆی هەرێم، لەوانەش پۆلیس و ئاسایش و پاسەوانی هەرێم، دیاری دەکات. بەم پێیە، پرۆژەی دەوڵەتسازی دەبێت لەسەر رێزگرتن لە فیدراڵیزم و دەسەڵاتە دەستوورییەکان بنیات بنرێت. لە هەمان کاتدا، بەهێزکردنی دامەزراوەیی بوون و لێپرسینەوە لە هەموو هێزە فەرمییەکان، متمانەی گشتی بەو پرۆژەیە زیاد دەکات.

حکوومەتی زەیدی پێویستی بە پشتیوانیی سیاسی هەیە، پشتیوانییەک کە بە ئەنجام و لێپرسینەوە ببەسترێتەوە. دەکرێت دەستپێکەکە بەرنامەیەکی جێبەجێکردنی بڵاوکراوە بۆ شنگال بێت، دیاریکردنی بەرپرسی هەر هەنگاوێک، تەواوکردنی رێکخستنی پۆلیسی ناوخۆ، دیاری کردنی فەرماندەیی ئەمنی، تەرخانکردنی بودجەی ئاوەدانکردنەوە و بڵاوکردنەوەی راپۆرتی بەردەوامی پێشکەوتن. رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش دەتوانن لە چاودێریی مافەکان و پشتیوانیی گەڕانەوە و ئاوەدانکردنەوەدا یارمەتیدەر بن.

پاراستنی وڵات لە شەڕ پێویستی بەوە هەیە کە بڕیاری شەڕ و ئاشتی لە دەستی دامەزراوە دەستووری و شەرعییەکاندا بێت، دامەزراوەیەک کە لەبەردەم خەڵک و نوێنەرەکانیان وەڵامدەرەوە بێت. بۆیە، 30ی ئەیلوول بە هەر شێوەیەک بگاتە کۆتایی، پرسیاری هەمووان لە عێراق هەر دەمێنێت، بەڵام دەتوانرێت وەڵامەکەی لە شنگال ببینرێت، لە دەرگای ماڵێک کە دووبارە دەکرێتەوە، لە منداڵێک کە بە ئارامی دەچێتە قوتابخانە، لە هاووڵاتییەک کە بۆ وەرگرتنەوەی مافەکەی پەنا بۆ دادگا دەبات.

سەروەری ئەو کاتە دەبێتە راستی کە دەوڵەت بتوانێت ئەم ژیانە بپارێزێت. شنگالیش پێوەرێکی روونە بۆ ئەوەی بزانین عێراق تا چەند لەو ئامانجە نزیک بووەتەوە.