مشتومڕی ئیسلام و کوردایەتیم

مشتومڕی ئیسلام و کوردایەتیم
مشتومڕی ئیسلام و کوردایەتیم

لە نەریتە جەماوەرییەکانی گەلانی دەوڵەتانی حوکمڕانی بەشەکانی کوردستاندا، چەمک و تێڕوانینگەلێک هەن، کە کاریگەرییان لەسەر کردەوە و هەڵوێستیان هەیە بەرامبەر بە داخوازییەکانی کورد و مافە مەدەنییەکان، هەروەها هەوڵەکانی کورد بۆ پاراستنی ناسنامەی خۆی لە رێگەی ژیانی رۆژانە و ئاڵوگۆڕی کولتوورییەوە. ئەم چەمکانە شایەنی بیرکردنەوەن لە پاساوەکانیان و کاریگەرییەکانیان و ئەگەری کەناڵکردنی ئەرێنییان بۆ سوودی هەمووان.

یەکێک لەو بابەتانە تایبەتە بە قوڵایی ئیسلامی کورد و پراکتیزەکردنی. ئیسلام ئایینی زۆرینەیە و قوتابخانەی بیرکردنەوەیان بە گشتی شافیعییە و کەمینەیەکی بەرچاوی شیعەی تێدایە، بەتایبەتی لە لوڕستان کە سنووری عێراق و ئێرانی تێدەپەڕێنێت. شیعیەت لە نێو کوردانی شەبەکیشدا باو بووە، هەرچەندە رێژەیەکی زۆریان سوننەن و پێش سەردەمی میلیشیاکان پۆستی سەرکردایەتییان هەبووە. سەدام حوسێن لەگەڵ کوردانی دیکە ئاوارەی کردن. هەروەها گرووپی بەرچاویش هەن کە پابەندن بە ئایینەکانی دیکەوە، وەک ئێزدی، جوو و مەسیحی.

پێویستە بگوترێ ئەم شەریکانە نکۆڵی لە کاریگەری قووڵی ئیسلام لەسەر کورد ناکەن، نە مێژووی دوور و درێژی شارەزاییان لە فیقهی ئیسلامی و دەرکردنی حوکمی ئایینی (فەتوا) لە سەرتاسەری کوردستاندا. جگە لەوەش، سەرکردەکانی بزووتنەوەکانی بووژانەوەی ئیسلامی و دەعوە (میسیۆنێر) و شۆڕشگێرەکان زۆرجار کورد بوون، وەک نموونەی کەسایەتییەکانی وەک شێخ سەعید نەورسی و شێخ سەعیدی پیران، بزووتنەوەی خۆڕاگری لە سوریا بە سەرۆکایەتی ئیبراهیم هەنانوی کورد، هەروەها لە باشووری کوردستانیش کە شێخ مەحمود حەفید بەرزنجی سەرکردایەتی بەرخۆدانی دژ بە داگیرکاریی بەریتانیا کرد. پێشەنگ بوو لە بەرەنگاربوونەوەی داگیرکەران، لە چەندین شەڕدا بەشدارییان کرد، تەنانەت تا ئەو رادەیەی کە ئینگلیزەکان چەکی کیمیایی لە دژی سلێمانی بەکارهێنا.

هەروەها کورد شانبەشانی براکانی لە مێژوو و جوگرافیای هاوبەشی خۆیدا لە بزووتنەوەکانی بەرخۆدان و رزگاریخوازانەدا بەشداری کرد. بۆ نموونە حوسنی بەرازی نوێنەرایەتی یەکێتی قوتابیانی عەرەبی کرد لە دیدارەکەی لەگەڵ مستەفا کەمال ئەتاتورک، کوردانی باشووری کوردستانیش لە ناوچەکانی خۆیان بەشدارییان لە راپەڕینی ساڵی 1920ی عێراق کرد، تەنانەت هەندێک لە شەڕڤانان گەشتیان بۆ باشووری عێراق کرد.

لەسەر ئاستی بنەڕەتی پێکەوەژیان و پەیوەندی کۆمەڵایەتی و پەیوەندی خزمایەتی بەبێ بەربەستی گەورە هەیە و بەردەوامە، جگە لە خەمی قووڵی کورد لە هەڕەشەکان بۆ سەر ناسنامەکەی، کە رەنگە پاڵی بنێت بۆ ئەوەی هێندەی تر توندتر بە پەیوەندییە نەتەوەییەکەیەوە بچەسپێت.

لە روانگەیەکی گشتی لە نێو کوردا، رێوڕەسمی ئایینی بەربڵاوە، مزگەوتەکانیان قەرەباڵخن. دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش لەسەر رێگا سەرەکییەکان بەدی دەکرێت: لە هەر شوێنێک شوێنی نوێژی دیاریکراو ببینیت، ئەگەری زۆرە لە خاکی کورددا بیت، لەگەڵ هەموو رێزگرتنێک بۆ ئەوانی دیکە.

بەهۆی ئەم پراکتیزە بەربڵاوەی رێوڕەسمی ئیسلامییەوە، کورد هەندێک جار رووبەڕووی گوتارێک دەبێتەوە کە لە شارستانییەتدا نییە، وەک: "نوێژی کورد داب و نەریتە نەک عیبادەت"، یان پرسیار لە کوردێک دەکرێت: "تۆ موسڵمانیت یان کورد؟"- پرسیارێک کە بە دەگمەن ئاراستەی غەیرە کوردەکان دەکرێت.

پرسیارەکە کاتێک لە رۆشنبیرێک یان موسڵمانێکەوە دێتە ئاراوە، زیاتر جێگەی نیگەرانی دەبێت. ئەمەش ئاڕاستەی سەلاحەدین بەهائەدین سەرۆکی یەکگرتووی ئیسلامی کرا لە چاوپێکەوتنێکدا لە کەناڵی جەزیرە.

 سەرچاوەی نیگەرانیەکە لەوەدایە: کورد بژاردەیەکی دووانەیی پێشکەش دەکرێت: یان کورد بین یان موسڵمان، لەبری ئەوەی هەردوو شوناسەکە بەشێوەیەکی ئەرێنی لە باوەش بگرن، پێچەوانەی داڕشتنی خودا لە دروستکردندا، چونکە ئەو ئێمەی وەک گەل و هۆز دروستکردووە بۆ ئەوەی یەکتر بناسین، نەک شەڕی یەکتری بکەین!

عەیبەکەی تر، گەورەتر و مەترسیدارتر ئەوەیە کە کورد ناچاربکات بچێتە ناو ناسنامەیەکی لاوەکییەوە کە هیچ پەیوەندییەکی بەخۆیەوە نییە، کە هیچ پاساو و زەمینەیەکی هاوبەشی لەگەڵدا نییە، لە هەمان کاتدا داواکارییەکانیان بۆ یەکسانی قەدەخە دەکات، و تەنانەت بە تاوانیش دەزانێت، وەک پێکهێنانی پارت یان رێکخراوی ناسیۆنالیستی بە سیمایەکی ئیتنیکی یان رزگاریخوازانە.

نموونەی ئەمەش بریتین لە بزووتنەوە و پارتە ناسیۆنالیستەکانی عەرەبی، تورکی، یان شیعە لە ئێران، کە زۆرجار کورد پاڵیان پێدەنرێت بۆ پەیوەستبوون بە حزب و بزووتنەوە نەتەوەییەکانەوە بۆ ئەوەی زیانیان پێ نەگات، یان بە ناچاری بۆ زامنکردنی ماف و سەلامەتی خۆیان ئەو کارە دەکەن.

با چەند نموونەیەکی کردەیی کە کورد لە دادپەروەری ئیسلام و یەکسانی هەموو موسڵمانان لە چوارچێوەی ئیسلامی راستەقینەدا بهێنمەوە.

لە باکوری تورکیا، رژێمی تورانی بە سەرۆکایەتی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن و مستەفا کەمال، جیاکارییە نەتەوەییەکانی هەڵوەشاندەوە و شوناسێکی تورکی سەپاند، تیۆری خۆی لەسەر بنەمای ئەو وتەیە جێبەجێ کرد: "تۆ تورکی، بۆیە دڵخۆشیت"- واتە هیچ خۆشبەختییەک بۆ ئەو کەسانە نییە کە تورک نین.

بەڕاستی ئەم دەسەڵاتە حوکمڕانی خۆی جێبەجێ کرد، هەموو مافە نەتەوەیی و نەتەوەییەکانی لە کورد زەوت کرد. دواتر ئاوارەبوونی زۆرەملێ و سڕینەوەی ناسنامەیان بەدوای خۆیدا هێنا. تەنانەت ئەوەی گه یشتووه تەوەی له به شه کانی باکووری کوردستاندا رێگریی له کورد نەکات خاوەنی موڵک و ماڵی کورد ببێتەوه، ئەنجامدانی ئاوارەیی زۆرەملێ و تورککردنی بەربڵاو، جگه له سەرکوتکردنی دڕندانه و بەربەریانەی هه موو بزووتنەوەکان.

سەبارەت بە باشووری کوردستانیش، سەرەڕای نەرمی و نەرمی سەرکردایەتی کورد لە داواکارییەکانیدا، دژایەتی چارەسەرێک نەبوو لەسەر بنەمای برایەتی ئیسلامی. کاتێک سەرکردایەتی عێراق، بە تۆنێکی سەرزەنشتانە، ئاماژەی بەوەدا کە ئێمە هەموومان موسڵمانین، ئیدریس بارزانی نەمر وەڵامی دایەوە کە ئەگەر دەوڵەتی ئیسلامی رابگەیەنن، یەکەم کەس دەبن کە پشتگیریان دەکەن.

پاشان کات تێپەڕی و دانووستان لەنێوان سەرکردایەتی کورد و سەرۆک عەبدولسەلام عارف لەژێر دروشمی "ئیماندار جێی متمانەیە" دەستی پێکرد. خوالێخۆشبوو عەبدولقادر سەید مەحمود بە هەماهەنگی لەگەڵ سەرکردایەتی کورد کرایە پارێزگاری پارێزگای سلێمانی، هەروەها بەهۆی ناجێگیری دۆخی ئەمنی بە هەلیکۆپتەر گواسترایەوە بۆ ئەوێ.

پێشکەوتنی باشی بە هەماهەنگی لەگەڵ بارزانی نەمردا بەدەستهێنا، بەڵام هەستی دەکرد رێککەوتنەکە بە شێوەیەکی تاکلایەنە جێبەجێ دەکرێت. چووه دیدارەوە له گه ڵ عەبدولسەلام عارف بۆ لێپرسینەوه سه بارەت به جێبەجێنەکردنی به ڵێنه کانی حکوومەت، سەرەڕای دڵسۆزی سه رکردایەتی کورد بۆ رێکەوتنەکە.

بەڵام وەڵامی عەبدولسەلام، لە جەوهەردا یەک وشە، "دوادەخات و لەبیری دەکات" بوو، ئەمەش سەید مەحمودی ناچارکرد دەست لەکار بکێشێتەوە بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی کە دەتوانێت رێز لە پابەندبوونەکانی لەگەڵ بارزانیدا بگرێت.

سەبارەت بە رۆژهەڵاتی کوردستانیش، نموونەی زۆر هەیە، لەوانە چیرۆکی عیزەلدین ئەلحسێنی، کە لەگەڵ خومەینی کۆبووەوە و هاوکاریی خۆی لە شۆڕشدا وەبیرهێنایەوە، بەمەرجی ئەوەی ئیسلام جێبەجێ بکرێت نەک تائیفەگەری یان خێڵەکی.

بە گوتەی ئەبو عومەر ئەلبلوشی، سەرکردەیەکی سوننە، خومەینی وەڵامی ئەلحوسێنی دایەوە و وتی کە قسەکانی لەو کاتەدا وەهمیی (تەقییە) بووە، ئەمەش وایکردووە ئەلحوسێنی رووبەڕووی ببێتەوە و دەڵێت "ئەوکات تۆ راستت نەکرد".

ئەلحوسێنی رەحمەتی خوای لێ بێت، بە ساڵانێک لە ژیانی لە پشت مێزی دادگا باجی ئەم لێدوانەی دا و دوای ماوەیەکی کەم لە ئازادکردنی کۆچی دوایی کرد، وەک ئەوەی باس کراوە.

رووداوێکی تر لە لایەن دکتۆر مەحموود عوسمان دەگێڕێتەوە کە دوابەدوای شۆڕشی خومەینی، رێبەرانی کورد لەگەڵ رێبەرانی ئینقلابی ئیسلامی کۆبوونەتەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە پلان و سیاسەتەکانیان. سەرکردایەتی حیزبی سۆسیالیست بە د. مەحموود عوسمانیشەوە پەیوەندییان پێوە کردبوو و داوای کۆبوونەوەیان کردبوو.

نووسینگەی خومەینی کەسێکی بە ناوی "مەلا مەهدی" نارد، کە سەرەتا بە قسەکردن بۆ سەرکردایەتی حزبی سۆسیالیست دەستی پێکرد و رایگەیاند کە سیاسەت لە ئێراندا گۆڕاوە و ئێستا موسڵمانن و هیچ جیاوازییەک لە نێوان موسڵماناندا نییە. داوای هاوکاری و هەنگاوی هاوبەشی کرد.

مەلا مەهدی کە لە نووسینگەی خومەینیەوە هاتبوو، لە وەڵامی لێکۆڵینەوەی سەرکردایەتیی حیزب سەبارەت بەوەی کە چۆن هاوکاری دەکەن، سەد تفەنگی پێشکەش کردن ئەگەر عیز الدین حوسێنی بکوژن، دوو سەد تفەنگیش ئەگەر قاسملو بکوژن.

رەنگە هەندێک بڵێن کە ئەم حکوومەتانە نوێنەرایەتی بنەما ئیسلامییەکانیان نەکردووە و جێبەجێیان نەکردووە و ئەمەش تا رادەیەک راستە. بەڵام ئەم سیاسەتانە بە قووڵی لەناو کۆمەڵگادا دەنگی دایەوە و نوخبەکان چالاکانە لەگەڵیاندا خەریک بوون، تا ئەو رادەیەی کە هێشتا هەندێک رەتی دەکەنەوە روودانی بەعەرەبکردن، تورککردن، یان فارسیکردن، یان ئەوەی کە حکوومەتەکان لە یاساکانیاندا جیاکارییان کردووە.

شایانی باسە لە هەندێک حاڵەتدا دۆخەکە بە رادەیەک خراپتر بوو کە ژنێکی عەرەب لە ناوچەگەلێک کە بۆ گۆڕینی ناسنامە کراونەتە ئامانج ئەگەر هاوسەرگیری لەگەڵ پیاوێکی کورد کردبێت، لە خاوەندارێتی موڵک و ماڵی بێبەش کرا. هاوکات پیاوێکی عەرەب کە ژنێکی کوردی هێناوە لەو کاتەدا بڕە پارەیەکی بەرچاوی وەرگرتووە. هەمان شت بۆ پیاوی کوردیش نەبوو؛ بەڵکو ژنێکی عەرەب لە هەندێک ناوچەدا، تەنانەت لە زێدی خۆیشیدا، ئەگەر لەگەڵ پیاوێکی کورد هاوسەرگیری بکات، لە خاوەندارێتی موڵک و ماڵی بێبەش دەکرا- جۆرێک لە سزا.

جگە لەوەش، ئێستاش، هەندێک ڕەتدەکەنەوە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە هەڵەبجە و نزیکەی پەنجا شوێنی دیکەی کوردستان، یان دەگەڕێننەوە بۆ ئێران، سەرەڕای دەرکەوتنی تۆمارەکانی سەرکردەکانی ڕێژیم و بڕیارێکی دادگا. هەمان ئینکاری سەبارەت بە گۆڕە بەکۆمەڵەکان بەردەوامە.

لێرەدا ئاواتەخوازم نائومێدیم بڵاو نەکردبێتەوە، بەڵکو ئاواتەخوازم هاوارێکی ئازار و بانگەوازێک بۆ بەئاگاهاتنەوەی ویژدان و هۆشیاری و دانپێدانان بە ناعەدالەتی و هۆشدارییەک لە لادان لە بنەما بنەڕەتییەکانی ئیسلام، کە ئەم تاکانە سەرەڕای جەختکردنەوەیان لەسەر دادپەروەری و یەکسانی و پیرۆزی ژیان و ماڵ و موڵک پێشێلیان کردووە.

ئەگەر ئەم پابەندبوون و پێویستییانە پشتگوێ بخرێن، هەمووان لەدەستی دەدەن و ئێمەش نەوەکانمان لە دەرفەتی پێکەوەژیان و نیعمەتی ئاسایش و توانای سود وەرگرتن لە سەرچاوەکانی میللەتەکەمان بۆ بنیاتنانی ژیانێکی ئازاد و شکۆمەند بێبەش بکەین، لەبری ئەوەی بەفیڕۆیان بدەین لە پرۆژەی ڕەگەزپەرستی و جێبەجێکردنی پاڵنەرەکانی حکومەتەکان بۆ کۆنترۆڵکردن و چەوساندنەوە و ستەمکاری.

جگە لەوەش، پەلەکردن بەرەو وەهمی حوکمڕانی زۆرینە هیچ نییە جگە لە سەرخۆشییەکی زوو تێپەڕ کە تەنیا کورتبینەکان لە باوەشی دەگرن و ئەو بناغەیە نییە کە گەلان لەسەری بنیات بنرێن.

ئەم تاکانە لەبیریان دەچێتەوە کە جەوهەری حوکمڕانی زۆرینە لە پابەندبووندایە بە لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندیی کەمینە و تێکەڵکردنیان لەگەڵ میللەتدا لەسەر بنەمای پاراستنی ماف و دادپەروەری لە ئەرکەکاندا، بۆ ئەوەی یەکڕیزی و کردەوەی هاوبەش بەدی بهێنرێت.