کەشناسیی هەرێم: رێژەی بارانبارینی ئەمساڵ لە سەرووی تێکڕای ئاسایی خۆی دەبێت

بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کەشناسی و بوومەلەرزەزانیی هەرێمی کوردستان، هۆکارەکانی پشت چڕبوونەوەی لێدانی هەورەبرووسکەی لەم وەرزەدا خستەڕوو و زنجیرەیەک رێنماییی گرنگی بۆ پاراستنی گیانی هاووڵاتییان و جووتیاران لە رێگەی کوردستان24ـەوە بڵاو کردەوە، هاوکات مژدەی ئەوەی راگەیاند، کە بە پێی پێشبینییە وەرزییەکان، رێژەی بارانبارینی ئەمساڵ لە سەرووی تێکڕای ئاسایی خۆی دەبێت.

هەینی، 2ـی تشرینی یەکەمی 2026، فازڵ ئیبراهیم، بەڕێوەبەری گشتیی کەشناسی و بوومەلەرزەزانی هەرێمی کوردستان، لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ ماڵپەڕی کوردستان24،  سەرەتا پرسە و سەرەخۆشیی خۆی ئاراستەی کەسوکاری قوربانییەکانی ئەمڕۆ کرد، کە بەهۆی هەورەبروسکەوە گیانیان لە دەستداوە. 

هۆکاری زانستیی چڕیی هەورەبروسکەکان لەم کاتەی ساڵدا

بەڕێوەبەری گشتیی کەشناسیی هەرێم روونی کردەوە، لە سەرەتای وەرزی پایزدا، بەیەکگەیشتنی بارستە هەوایەکی سارد لە چینە بەرزەکانی بەرگەهەوادا لەگەڵ گەرمی و شێی سەر زەوی، دەبێتە هۆی دروستبوونی تەوژمی سەردەکەوتووی زۆر بەهێز (Updrafts) ئەم دیاردەیە دەبێتە هۆی دروستبوونی هەوری ستوونیی زۆر قەبە بە ناوی (Cumulonimbus) هەروەها بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوای جیهانییەوە (Climate Change)، لە ساڵانی رابردوودا شەپۆلەکانی ناسەقامگیری توندتر بوونەتەوە و رێژەی شێ زیادی کردووە، ئەمەش وزەیەکی یەکجار زۆر بە هەورەکان دەبەخشێت و برووسکەی بەهێزتر و چڕتر بەرهەم دەهێنێت.

هۆشداریی پێشوەختە و سنوورداریی تەکنەلۆجیا

کەشناسی ئاماژەی بەوە کرد، کە کەشسوهەوای ناسەقامگیری ئەم دوایییە پێشبینیکراو بووە و پێشوەختە لە رێگەی کەناڵەکانی راگەیاندنەوە هۆشداریی فەرمی لە بارەی چالاکبوونی هەوری بروسکەدار درابوو. بەڵام لە رووی زانستییەوە، هەورەبرووسکە دیاردەیەکی کتوپڕ و داینامیکییە؛ بۆیە پێشبینیکردنی وردی چرکەسات و شوێنی لێدانی چەخماخەکان لەسەر رووی زەوی تەنانەت لە توانای بەرزترین تەکنەلۆجیاکانی کەشناسیی جیهانیشدا نییە.

هۆکاری جوگرافی بۆ بەئامانجگرتنی هەندێک ناوچە لە لایەن هەورەبرووسکەوە

لەبەر ئەوەی بارگەی کارەباییی برووسکە هەمیشە بە دوای کورتترین و ئاسانترین رێگادا دەگەڕێت بۆ گەیشتن بە زەوی، مەترسییەکان بەپێی تۆپۆگرافیای ناوچەکان دەگۆڕێن:

ناوچە شاخاوییەکان: لوتکەی چیاکان لە هەورەکانەوە نزیکترن، بۆیە دەبنە ئامانجی یەکەم؛ هەروەها بەرزی و نزمیی چیاکان وەک هاندەرێک (Orographic Lifting) کار دەکات بۆ ئاراستەکردنی بە پەلەی هەوای گەرم بۆ سەرەوە.

ناوچە کراوەکان (دەشتایی): ئەگەر مرۆڤ لە دەشتایییەکی کراوەدا بە پێوە بوەستێت، خۆی دەبێتە بەرزترین خاڵی چواردەورەکەی و وەک راکێشەری برووسکە (Lightning Rod) کار دەکات.

ناو شارەکان: سەلامەتترن، چونکە باڵەخانە بەرزەکان، ستوونی کارەبا و سیستەمی دژەبرووسکەی بیناکان بارگە کارەبایییەکە هەڵدەمژن و بە سەلامەتی دەیگەیەننە ناخی زەوی.

 بەردەوامیی شەپۆلەکە و مەترسیی لافاو

کەشناسیی هەرێم پێشبینی دەکات ئەم ناسەقامگیرییی کەشوهەوا تاوەکوو پێشنیوەڕۆ و دوانیوەڕۆی سبەی بە پچڕپچڕی بەردەوام بێت. چڕیی مەترسییەکە زیاتر لەسەر ناوچە شاخاوییەکانی پارێزگای دهۆک، هەولێر و ئیدارە سەربەخۆکانی سۆران و راپەڕین، هەروەها رۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستان دەبێت. لە هەمان کاتدا، بەهۆی لاوازبوونی کاریگەریی شەپۆلەکە، مەترسیی روودانی لافاو، تەرزە و کارەساتی نەخوازراو لە ئارادا نییە.

رێنماییی سەرەکی بۆ هاووڵاتییان و رێسای (30-30)

کەشناسی داوا لە هاووڵاتییان، جووتیاران و شوانکاران دەکات پەیڕەوی لە رێسای (30-30) بکەن؛ بەو پێیەی ئەگەر ماوەی نێوان بینینی برووسکە و بیستنی دەنگی هەورەگرمەکە کەمتر بوو لە 30 چرکە، ئەوا مەترسییەکە راستەوخۆ و لەسەر سەری مرۆڤەکەیە. لەم دۆخەدا راستەوخۆ بچنە ناو ئۆتۆمبێل یان باڵەخانەیەکی داپۆشراو.

ئەگەر لە دەشت یان شاخ بوون و هیچ پەناگەیەک نەبوو، بە هیچ شێوەیەک بە پێوە مەوەستن و پاڵیش مەکەون! بەڵکوو پێویستە خۆتان کورت بپێچنەوە (دانیشتن لەسەر چۆک)، سەرتان بخەنە نێوان ئەژنۆکانتان و تەنیا نووکی پێیەکانتان لەسەر زەوی بێت تا رووبەری بەرکەوتنتان لەگەڵ زەوی کەمترین بێت.

راستییە زانستییەکان لەسەر درەخت، ئامێری ئاسنین، مۆبایل و ئۆتۆمبێل

وەستان لەژێر درەخت: گەورەترین و کوشندەترین هەڵەیە؛ کاتێک برووسکە لە درەختێکی بەرز دەدات، تەزووی کارەبای سەر زەوی (Ground Current) لە چواردەوری درەختەکەدا بڵاو دەبێتەوە و دەستبەجێ زیان بەو کەسانە دەگەیەنێت کە لە ژێریدا وەستاون.

ئامێرە ئاسنینەکان (چەتر، تراکتۆر، بێڵ): ئاسن و کانزا لە بنەڕەتدا برووسکە راناکێشن، بەڵام ئەگەر برووسکە لە مرۆڤەکە بدات، کانزاکان گەیەنەرێکی زۆر بەهێزن و دەبنە هۆی سووتانی قورسی جەستە؛ هەروەها بەرزکردنەوەی چەتری ئاسنین باڵا بەرزتر دەکاتەوە و ئەگەری پێکان زیاد دەکات.

مۆبایل: شەپۆلی مۆبایل و ئینتەرنێت بە پێچەوانەی تێگەیشتنی باوی خەڵکەوە برووسکە راناکێشن، بەڵام بەکارهێنانی لە شوێنی کراوەدا سەرنجی مرۆڤەکە دەشێوێنێت لە ئاگاداربوون لە مەترسییەکانی دەوروبەری.

ئۆتۆمبێل: یەکێکە لە سەلامەتترین شوێنەکان لە کاتی هەورەبرووسکەدا، چونکە لە رووی فیزیایییەوە وەک قەفەسی فارادای (Faraday Cage) کار دەکات؛ پەیکەری کانزاییی ئۆتۆمبێلەکە تەزووە کارەبایییەکە لە دەرەوە دەگوێزێتەوە بۆ زەوی بێ ئەوەی بچێتە ژوورەوە (بە مەرجێک پەنجەرەکان داخرابن).

 تەکنەلۆجیای کەشناسی و پێشبینیی بارانبارینی ئەمساڵ

کەشناسیی هەرێم ئاشکرای کرد، لە رێگەی وێنەی مانگە دەستکردەکان (Satellite Imagery) و مۆدێلە ژمارەیییە پێشکەوتووەکانەوە پێشبینیی کەشوهەوای ناوچەکان بە رێژەی سەرووی 80% دیاری دەکات و هەوڵەکان بەردەوامن بۆ دامەزراندنی سیستەمی نیشتمانیی هۆشداریی خێرا لە داهاتوودا.

سەبارەت بە دۆخی کەشوهەوای پایز و زستانی ئەمساڵ، کەشناسیی هەرێم مژدەی دایە هاووڵاتییان و جووتیاران کە بەپێی داتاو مۆدێلە وەرزییەکان، پێشبینی دەکرێت رێژەی بارانبارینی ئەمساڵ لە هەرێمی کوردستان لە سەرووی تێکڕای ئاسایی خۆیەوە بێت.