د. محەمەد شاکر مەترسیی تێکەڵبوونی نیشانەکانی پەتای وەرزی و کۆرۆنا دەخاتەڕوو
لەگەڵ هاتنی وەرزی سارددا، کێشەی تەندروستیی پەیوەندیدار بە کۆئەندامی هەناسەدان و پەتای وەرزی روو لە زیادبوون دەکات. دکتۆر محەمەد شاكر حەممودی، پزیشکی پسپۆڕی منداڵان، رێنمایی و وردەکاریی گرنگ لەبارەی نیشانەکان، جیاکردنەوەیان لە ڤایرۆسەکانی دیکە، و رێکارەکانی خۆپاراستنی بۆ کوردستان24 خستەڕوو.
دکتۆر محەمەد شاكر حەممودی ئاماژە بەوە دەکات کە نیشانە سەرەکییەکانی پەتای وەرزیی ئەمساڵ بریتین لە:
- تا و لەرزێکی لەناکاو.
- ماندوێتی توند، سەرئێشە و ئازاری ماسولکەکان.
- کۆکەی وشک، بەردەوام و قورگ ئێشە.
- ئاوی لووت یان گیرانی لووت.
- ناوبەناو رشانەوە یان سکچوون، بەتایبەت لە منداڵاندا.
ئەم پزیشکەی پسپۆڕی منداڵان روونی کردەوە کە ئەمساڵ هیچ بەڵگەیەکی پشتڕاستکراوە نییە لەسەر شێوازێکی نوێ و جیاوازی نیشانەکان؛ بەڵام نیشانەکان لەگەڵ ڤایرۆسی کۆڤید-19 و ڤایرۆسی RSV تێکەڵ دەبن، بۆیە رەنگە پشکنین پێویست بێت.
چۆنیەتی جیاکردنەوەی پەتای هەناسەدان
دکتۆر محەمەد شاكر حەممودی باسی لەوە کرد کە نەخۆشی هەناسەدانی ئێستا لەوانەیە بەهۆی ئەنفلۆنزای وەرزی، جۆرەکانی COVID-19، RSV، یان ڤایرۆسی دیکەی هەناسەدانەوە بێت. تەنیا نیشانەکان ناتوانن بە شێوەیەکی متمانەپێکراو جیایان بکەنەوە، و هیچ بنەمایەک نییە بۆ گەڕاندنەوەی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە بۆ جۆرێکی نوێی ڤایرۆسی کۆرۆنا بەبێ داتای چاودێری.
دەشڵێت، نیشانەکان بەم شێوەیە جیا دەکرێنەوە:
- ئەنفلۆنزا: تا لەناکاو و ئازاری توندی ماسولکەکان و سەرئێشە و ماندوێتی.
- کۆڤید-19: تا، کۆکە، قورگ ئێشە، ماندوێتی؛ هەندێک جار لەدەستدانی بۆن یان تام.
- RSV: ئاوی لووت و کۆکە؛ لە کۆرپەدا، هەناسەبڕکێ و کێشەی هەناسەدان نیشانەیەکی گرنگن.
دکتۆر محەمەد جەخت دەکاتەوە کە باشترین رێگە بۆ جیاکردنەوەیان لە رێگەی تاقیکردنەوەی گونجاوەوەیە و پێویستە رێنمایی تەندروستی ناوخۆیی پەیڕەو بکرێت، هەروەها بەدوای چاودێری بەپەلەدا بگەڕێن لە کاتی هەبوونی کێشەی هەناسەدان یان ئازاری سنگدا.
رێوشوێنی سەرەکی بۆ خۆپاراستن لە ئەنفلۆنزا
دکتۆر محەمەد شاكڕ حەممودی چەند رێنماییەک بۆ خۆپاراستن و بەهێزکردنی بەرگری جەستە دەخاتە روو وەک:
- کوتان: ساڵانە کوتانی ئەنفلۆنزای وەرزی وەربگرە. لە مانگی تشرینی یەکەمدا، کوتان بەگشتی لە کاتی خۆیدا پێش لوتکەی چالاکیی ئەنفلۆنزای زستانە دێت و پاراستن نزیکەی دوو هەفتەی دەوێت تا گەشە دەکات.
- پاکوخاوێنی دەستەکان: بە بەردەوامی دەستەکانت بشۆ و دوور بکەوەرەوە لە دەستلێدانی دەموچاوت.
- هەواگۆڕکێ: باشترکردنی رۆیشتنی هەوای ناوماڵ و دوورکەوتنەوە لە شوێنی قەرەباڵخ و هەواگۆڕکێی خراپ.
- شێوازی ژیانی تەندروست: خۆراکی هاوسەنگ بخۆ، 7 بۆ 9 کاتژمێر بخەوە، و چالاکیی جەستەیی رێکوپێک بپارێزە.
- کەمکردنەوەی گواستنەوە: کۆکە داپۆشە، لەکاتی نەخۆشکەوتن لە ماڵەوە بمێنەرەوە، و لە شوێنی قەرەباڵخدا دەمامک بەکاربهێنە کاتێک ڤایرۆسی هەناسەدان دەسوڕێتەوە.
پاراستنی منداڵانی قوتابخانە
دکتۆر محەمەد شاكر رێنمایی تایبەت پێشکەشی خێزانەکان دەکات بۆ پاراستنی منداڵانی قوتابخانە:
1- منداڵان فێری دەستشۆردن بکەن بە بەردەوامی بە ئاو و سابوون.
2- بیریان بخەرەوە کە کۆکە و پژمین بە شانەیەک یان ئەژنۆیان داپۆشن.
3- دوور بکەوەرەوە لە هاوبەشکردنی بتڵی ئاو، خواردن، یان شتومەکی کەسی.
4- دڵنیابوون لە هەواگۆڕکێی باشی پۆل.
5- هاندانی کوتانی ساڵانەی ئەنفلۆنزا، بەپێی پێشنیارەکانی ناوخۆیی.
6- دابینکردنی نانی بەیانی تەندروست، خەوی گونجاو، و ئاوی خاوێن.
ناوبراو جەخت دەکاتەوە: "ئەگەر منداڵ تای هەبوو یان هەستی بە ناخۆشییەکی بەرچاو کرد، لە ماڵەوە بیهێڵەرەوە تا چاک دەبێتەوە و لانیکەم 24 کاتژمێر بێ تا و بێ دەرمانی کەمکردنەوەی تا بێت."
مەترسیدارترین هەڵەکان لە کاتی چارەسەرکردندا
دکتۆر محەمەد شاكر حەممودی هۆشداری دەدات لە چەند هەڵەیەکی باو لە ماڵەوە لە کاتی چارەسەرکردنی ئەنفلۆنزادا کە سیارترینیان بریتین لە:
خواردنی دژە زیندەیی بەبێ ئامۆژگاری پزیشکی: دژە زیندەییەکان(Antibiotics) چارەسەری هەوکردنی ڤایرۆسی ناکەن و لەوانەیە ببەنە هۆی کاریگەریی لاوەکی و بەرگری دژە زیندەیی.
پشتگوێخستنی نیشانەکانی مەترسی: سەختی هەناسەدان، ئازاری سنگ، سەرلێشێواوی، وشکبوونەوەی توند، یان خراپتربوونی دوای باشتربوونی سەرەتایی پێویستی بە هەڵسەنگاندنی پزیشکی بەپەلە هەیە.
خواردنی ژەمە دەرمانی نادروست: بەتایبەتی پاراسیتامۆڵ، یان تێکەڵکردنی چەندین دەرمانی سەرمابوونی باو کە هەمان پێکهاتەیان تێدایە.
بەکارهێنانی ئەسپرین: لە منداڵان کە گومانی ئەنفلۆنزایان هەیە بەهۆی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی Reye’s syndrome.