ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان و شکۆمەندی لە شکستدا

ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستانی 25ـی ئەیلوولی 2017 یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی هاوچەرخی کورد بوو. ئەگەرچی لە ڕووی ئەنجامی ڕاستەوخۆوە ئامانجەکانی نەگەیاند، بەڵام لە ڕووی واتا و مانا و کاریگەری درێژخایەنەوە، شکۆمەندترین هەنگاوی گەلی کورد بوو لە مێژووی هاوچەرخدا.

ئەم ڕووداوە، نەک تەنها ڕووداوێکی سیاسی بوو، بەڵکوو ئاوازێکی گەورە بوو لە سەمفۆنیای مێژووی خەباتی گەلی کورد. ئەو خواستە بۆ سەربەخۆیی کە لە قووڵترین نایەکانی مێژوو و کەلتوور و ناسنامەی کوردەوە سەرچاوە دەگرێت، لەم ڕۆژەدا بە شێوەیەکی ڕوون و بەرچاو خۆی نیشان دا.

بەشی یەکەم: شکۆمەندی ڕاستەقینە - فەلسەفەی خەبات

ماهیەتی پیرۆزی ئامانج

هەندێک ئامانج ئەوەندە پیرۆزن کە شکستیش لە پێناویاندا هەر شکۆمەندیە . ئەم دەستەواژە قووڵایی فەلسەفیەکی گەورەی لەخۆ گرتووە کە بناغەی خەباتی مرۆڤ بۆ ئازادی و کەرامەتی پێ دەناسێنێت. کاتێک باس لە پیرۆزیی ئامانج دەکەین، مەبەستمان ئەو بەهایانەیە کە لە ناخی گەلان و نەتەوەکاندا ڕەگیان داکوتاوە و بەشێک لە ناسنامە و بوونیان پێک دەهێنن، نەک بڵێین شکست خۆی شتێکی باشە.

سەربەخۆیی بۆ گەلی کورد نەک تەنها خواستێکی سیاسی، بەڵکو پێداویستیەکی ڕۆحی و نەتەوایەتیە. ئەم خواستە لە قووڵترین نایەکانی مێژوو و کەلتوور و ناسنامەی کوردەوە سەرچاوە دەگرێت. بۆیە تەنانەت ئەگەر ڕێگای گەیشتن پێی سەخت و پڕ لە ئاستەنگ بێت، هەر شکۆمەندیە کە مرۆڤ هەنگاوی بۆ هەڵدات.

شکۆمەندی لە خەبات نەک لە ئەنجام

یەکێک لە گرنگترین وانەکانی مێژوو ئەوەیە کە شکۆمەندی ڕاستەقینە لە خۆی خەباتدایە، نەک تەنها لە ئەنجامەکاندا. کاتێک گەلێک بۆ ئازادی و کەرامەتی خۆی خەبات دەکات، ئەوا ئەو خەباتە خۆی شکۆمەندیە، بێجگە لەوەی چی ئەنجامێک لێ دەرچێت.

ڕیفراندۆمی کوردستان وەک سیمبۆلێک، پەیامی ڕوونی ناردە هەموو جیهان کە گەلی کورد ویستی زیندووی سەربەخۆیی هەیە. ئەم پەیامە زیاتر لە هەر ئەنجامێکی ڕاستەوخۆ، کاریگەری درێژخایەنی لەسەر هۆشیاریی نیشتیمانی و نەتەوایەتیی گەل هەبووە.

دەستکەوتە مەعنەوییەکان

ڕیفراندۆمی کوردستان دەستکەوتی مەعنەوی و سیمبۆلیکی گەورەی هەبوو:

بەڵگەی مێژووی: 92% ڕەزامەندی بۆ سەربەخۆیی، بەڵگەیەکی نەخشێنراوە لە ویستی گەلەکەمان، کە لە مێژوودا دەمێنێتەوە.
یەکگرتوویی نیشتیمانی: سەرەڕای هەموو جیاوازی سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان، گەلەکەمان بە  یەکگرتوویی دەنگی دا.
بەرزبوونەوەی هۆشیاری: مانگەکانی پێش ڕیفراندۆم بووە قۆناغی بەرزبوونەوەی هۆشیاریی نیشتیمانی لە هەر چوار پارچەی کوردستان و لە نێو هەموو کوردانی جیهاندا .
پیشاندانی بڕوا: گەلەکەمان  پیشانی دا کە بڕوای بە داهاتووی خۆی هەیە و هیچ هێزێک ناتوانێت ڕێگە لە خەباتی بگرێت.
بەشی دووەم: کێشە ڕیشەکان – نایەکسانی سیستەماتیک

بنچینەی کێشە لەگەڵ عێراق

حکوومەتی عێراق وەک هاوڵاتیانی خۆی سەیری فەرمانبەران و هاوڵاتیانی کوردستان ناکات. ئەم دەستەواژە و تێگەشتنە مێژوویە بە ڕوونی ناوی لەسەر یەکێک لە بنەڕەتیترین کێشەکانی پەیوەندی عێراق-کوردستان دەبێت. ئەم دۆخە نەک تەنها هەست و سۆزێکی سیاسیە، بەڵکو ڕاستییەکە  بە بەڵگەی مێژووی و یاسایی و ڕۆژانەیە بۆتە بەشیک لە کەلتور و تێگەشتنی گشتیش لە ناو عەرەبی عێراقی.

لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٤-٢٠١٧، هەرێمی کوردستان تەنها نزیکەی ٤٠٪ی بەشی خۆی لە بودجەی گشتی وەرگرت، لەگەڵ بەردەوام هەوڵدان بۆ کۆنترۆڵکردنی داهاتی نەوتی هەرێم و سنووردارکردنی مامەڵە بانکییەکان و گواستنەوەی پارە.

"خودای گەورە ئێمەی جیاواز دروست کردووە"

گەلی کورد لە چەندین ڕووەوە جیاوازی بنەڕەتی لەگەڵ زۆربەی پێکهاتەکانی عێراق هەیە. ئەم جیاوازیانە نەک تەنها شتێکی سەرەکین، بەڵکو بنچینەی ناسنامە و کەلتوور و دنیابینی ئەم گەلە پێک دەهێنن.

جیاوازی جوگرافی و سروشتی

کوردستان لە ڕووی جوگرافیەوە ناوچەیەکی چیایی و سەوزایی و دڵرفێنە کە بە تەواوی جیاوازە لە زۆربەی ناوچەکانی عێراق. ئەم جیاوازیە کاریگەری قووڵی لەسەر شێوەی ژیان و بیرکردنەوە و کەلتووری خەڵکی ئەم خاکە هەبووە و هەیە.

جیاوازی زمان - ناسنامەی نەتەوایەتی

زمانی کوردی نەک تەنها ئامرازێکی پەیوەندیە، بەڵکو ناسنامەی نەتەوایەتی و ڕۆحی گەلی کوردە. ئەم زمانە سەر بە خێزانی زمانە هیندووئەورووپیەکانە، مێژووی درێژی هەیە و بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، زاراوە و وشە تایبەتی خۆی هەیە، لە کاتێکدا زمانی عەرەبی لە خێزانی زمانە سامییەکانە.

لە ڕووی کەلتوورییەوە، زمانی کوردی گەنجینەی دەوڵەمەندی ئەدەبی و فۆلکلۆری، گۆرانی و هۆنراوەی نیشتیمانی، چیرۆک و ئەفسانەی نەتەوایەتی لەخۆ دەگرێت.

جیاوازی کەلتووری - بەهاکان و نەریتەکان

کەلتووری کوردی لەسەر کۆمەڵێک بەهای تایبەت دامەزراوە. کە زۆر جیاوازن لە کەلتور و بەها نەریتیەکانی ناوەراست و باشوری عێراق.

نەریت و ڕەسمەکان:

نەورۆز وەک جەژنی نەتەوایەتی.
جل و بەرگی کوردی وەک نیشانەی ناسنامە.
میوزیک و سەمای کوردی.
خواردنی تایبەتی کوردی.
جیاوازی دنیابینی - فەلسەفەی ژیان

دنیابینی کوردی لەسەر بنچینەی ئەزموونی مێژووی و جوگرافی تایبەت شێوەی گرتووە. ئازادی وەک بەهایەکی نەگۆڕ، ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە زۆرداریەک، باوەڕ بە مافی خۆبڕیاردان، بایەخدان بە یەکیەتی و هاوبەشی، ڕێزگرتن لە جیاوازی و کەمایەتی، و باوەڕ بە دیموکراسی و دەنگدان.

بەشی سێیەم: ستراتیجیی کۆنترۆڵکردن - هەوڵەکانی عێراق بۆ لاوازکردنی هەرێمی کوردستان

میکانیزمی کۆنترۆڵ

عێراق لە مێژوو دا دوای ئەوەی لە ڕێی جینۆساید، ئەنفال و کۆمەڵکوژیەکان نەیتوانی گەلی کوردستان لە ناو ببات دواتریش لەڕێی برسیکردن و برینی مووچە و بوجەی کورستان لاوازمان بکات و ناچار بە تەسلیمبوونمان بکات، بەڵام نەک هەر نەیان توانی بەڵکو کوردستان زیاتر ئاوادان و پيشکەوتوو تر بوو وە ویستی سەربەخۆیی لەناو کوردان زیاتر گەشەی کرد. دواتر لە ڕێی تەوتین، هەوڵی دا لە ڕێی بە مووچەخۆرکردنی گەلەکەمان کۆنترۆڵی کۆمەڵگەکەمان بکات. ئەم دەستەواژە ڕوونکەرەوەی ستراتیجییەکی مەترسیدار و درێژخایەنە کە حکومەتی عێراق بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەرێمی کوردستان بەکاری هێناوە. ئەم ستراتیژیە لەسەر یەک پرنسیپی سادە دامەزراوە: ئەگەر بتوانی کۆنترۆڵی دارایی و ئابووری کۆمەڵگەیەک بکەیت، ئەوا دەتوانیت کۆنترۆڵی سیاسی و کۆمەڵایەتیشی بکەیت. 

میکانیزمەکانی جێبەجێکردن

کۆنترۆڵی بودجە:

دواخستنی مووچەی فەرمانبەران .
کەمکردنەوەی بودجەی تەرخانکراو بۆ هەرێم.
ڕاگرتنی پارەی پڕۆژەکانی گەشەسەندن.
کۆنترۆڵکردنی فرۆشتنی نەوت.
ئامانجە ستراتیجییەکان

کورتخایەن:

دروستکردنی ویستی پشتبەستنی خەڵکی کوردستان بە بەغدا.
لاوازکردنی ئیرادەی سیاسی.
نائومێد کردنی خالک بەرامبەر توانای سەرکردایەتیی سیاسیەکانی کورستان بە تایبەت سەرۆک و سەرکردەکانی ناو دامەزراوەی نەتەوەیی بارزانی.
درێژخایەن:

لەناوبردنی ویستی سەربەخۆیی لەناو هزر و بیرکردنەوەی تاکی کورد .
گەڕاندنەوەی دۆخ بۆ پێش ٢٠٠٣.
دووبارە بەهێزکردنەوە دەسەڵاتدارکردنی حکومەتی ناوەندی بڕیار بەدەستی وەکیلەکانی ولاتێکی هەرێمی .
کاریگەری لەسەر کۆمەڵگە

ئەم ستراتیجییە کاریگەری فراوانی لەسەر هەموو بەشەکانی کۆمەڵگەی کوردستان هەبووە. لەسەر خێزانەکان کەمبوونەوەی داهات و ئاستی ژیان، زیادبوونی نائومێدی و دڵەڕاوکێ، گۆڕانی ئەولەویاتەکان لە داوا سیاسی و نەتەوەییەکانەوە بۆ داوای مووچە.

بەشی چوارەم: ڕۆڵی ڕابەرایەتی دانایانە

سیاسەتی پتەو و ئاشتیخوازی

دامەزراوەی نەتەوەیی بارزانی و ڕابەرایەتی کوردستان لە ماوەی ئەم دۆخە قەیراناویەدا، ستراتیژیەکی دانایانە و درێژخایەنەیان گرتەبەرچاو. لە جیاتی ئەوەی بچنە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ فشارەکان، هەوڵیان دا بە ڕێگەی دیپلۆماسی و گفتوگۆ کێشەکان چارەسەر بکەن.

تایبەتمەندیەکانی ئەم ستراتیجییە: پاراستنی سەقامگیری هەرێم، خۆپارێزی لە ململانێی نەگونجاو، بایەخدان بە پارێزگاری لە گیانی کوردستانیان، بەردەوامی لە خزمەتگوزاری بێوێنە لە کورستان کە نمونەیان بۆ دەیان ساڵی تریش لە ناوەراست و باشوری عێراق نابێت.

ڕۆڵی سەرۆک مەسعود بارزانی

وەک ڕابەری نەتەوەی کورد ، بارزانی لە بڕیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆم ئەرکێکی مێژوویی جێبەجێ کرد. ئەم بڕیارە نەک لە خواست و بڕیاری هەموو و هێز و لایەنەکان بوو، بەڵکو لە بەرپرسیارێتی مێژووی و نیشتیمانییەوە سەرچاوەی گرتبوو. پاڵپشتیکردنی بڕیاری گەل بۆ ڕیفراندۆم، ڕاماڵینی هەوڵە سیاسیە نەزۆکەکان بۆ ڕێگری لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم ، بەرگەگرتنی هەرەشەکان و بەرپرسیارەتی هەڵگرتنی سەرۆک بارزانی ئاماژەن بۆ ئایندەی ڕۆشنی گەلەکەمان.

ڕۆڵی مەسرور بارزانی و کابینەی نۆیەم

مەسرور بارزانی و کابینەی نۆیەم لە دۆخێکی زۆر قورس و نا هاوسەنگ دا کارەکانیان دەست پێ کرد. دوای ڕیفراندۆم، هەرێم ڕووبەڕووی فشارێکی بێوێنە بووەوە لە هەموو ڕووەکانەوە: فشاری ئابووری و داراییی بێوێنە، هەرەشەی سەربازی و ئەمنی لەوانە موشەکبارانکردنی ناوە ناوەی هەولێر وەک سەنتەری بڕیاری سیاسی و ئابوری کورد..

ستراتیجیی بەڕێوەبردنی قەیران

کابینەی نۆیەم ستراتیجییەکی هوشیارانە و بەرگریانەی گرتەبەر:

پاراستنی سەقامگیریی ناوخۆیی: بەردەوامی لە خزمەتگوزاری سەرەتایی، پاراستنی یەکڕیزی نیشتیمانی، بەهێزکردنی هاوکاری نێوان لایەنەکان، پاراستنی ئاشتی کۆمەڵایەتی.

بەرگری لە هەرێم: پاراستنی یەکپارچەیی خاکی هەرێم، بەهێزکردنی هێزی پێشمەرگە، پەرەپێدانی ئاسایش و سەلامەتی شارەکان و هاولاتیان و پاراستنی سنوورەکان.

دیپلۆماسیی چالاک: کردنەوەی کەناڵەکانی گفتوگۆ، بنیاتنانەوەی پەیوەندی لەگەڵ بەغدا، پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ڕوونکردنەوەی هەڵوێستی هەرێم.

بەرنامەی ئابووری: جێبەجێکردنی چاکسازی ئابووری، گەشەکردنی وەبەرهێنان،  ناردنەدەروەی بەرهەمە کوشتوکالیەکان، بە بانکی کردنی موچە وجێگیرکردنی شەفافیەت، هەوڵدان بۆ جێگیرکردنی سەلامەتیی ئابووری.

بەشی پێنجەم: پێداویستیەکانی ئێستا و داهاتوو

"هۆشیاری گەل پێویستیەتی یەکگرتوویی گەلەکەمان"

بۆ بەردەوامی لە ڕێڕەوی سەربەخۆیی و بەدیهێنانی ئامانجەکانی گەلی کورد، چەندین پێداویستی گرنگ هەیە

بەرزکردنەوەی هۆشیاریی نیشتیمانی

هۆشیاریی نیشتیمانی: بناغەی هەموو خەباتێکی سەرکەوتووە. بۆ گەلی کورد، ئەم هۆشیاریە زیاتر لە هەر کاتێکی تر گرنگە.

لە بواری پەروەردە: پەرەپێدانی خوێندن بە زمانی کوردی، نوێکردنەوەی پرۆگرامەکانی خوێندن، بایەخدان بە مێژوو و کەلتووری کوردی، بەهێزکردنی توێژینەوەی ئەکادیمی گرنگیدان بە تەکنەلۆجیا و هەڵنانی هەنگاوی گەورە لە زیرەکی دەستکردا. 

لە بواری ڕاگەیاندن: پەرەپێدانی میدیای کوردی، بەرزکردنەوەی کوالێتی ناوەڕۆک، بەرگری لە ڕاستی و راستگۆیی، خەباتی دژە پڕۆپاگەندا.

یەکگرتوویی سیاسی و کۆمەڵایەتی

یەکگرتوویی سیاسی و کۆمەڵایەتی یەکێکە لە گرنگترین پێداویستیەکانە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانمان، کە هەموومان چاوەڕوانیمان لە دامەزراوەی بارزانی هەیە بۆ دەستەبەرکردنی ئەم یەکگرتوییە..