خوێندنەوەیەکی فەلسەفی بۆ راپەڕینی گەلی کوردستان لە ئاداری 1991

"کاتێ گەل ترس تێکدەشکێنێت، دەسەڵاتی سەرکوتگەر لە ناوەوە دەڕووخێت."

لە مێژووی گەلان هەندێك ساتەوەخت هەن تەنیا رووداوێك نین، بەڵکو وەرچەرخانێکن لە هۆشیاریی مرۆڤ. ئەو ساتەوەختانە کاتێك بەرجەستە دەبن، کە گەل سنووری ترس تێدەپەڕێنێت و بڕیار دەدات، چارەنووسی خۆی بەدەستی خۆی دیاری بکات. راپەڕینی ئاداری ساڵی 1991 لە باشووری کوردستان یەکێك بوو لەو ساتەوەختانەی مێژوو؛ گەلی كوردستان دوای دەیان ساڵ ستەم و سەرکوتکردن، بڕیاریدا دەنگی خۆی هەڵبڕێت و بەرەو ئازادی هەنگاو بنێت.

راپەرینی ئاداری ساڵی 1991 لە باشووری کوردستان یەکێکە لە گرنگترین رووداوەکانی مێژووی هاوچەرخی گەلی کورد. ئەم رووداوە تەنیا بزاڤێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو ساتەوەختێکی وجودی بوو لە ژیانی گەلی كوردستان، کە بۆ ماوەیەکی درێژ لە نێوان مان و نەمان، ئازادی و ژێردەستی، ناسنامە و سڕینەوەی ناسنامە دەژیا. بەم مانایە، راپەرین دەربڕینی ئەو کاتەیە، گەلێك بڕیار دەدات باری خۆی لە دۆخی «بابەتی مێژوو» بگوازێتەوە بۆ دۆخی «کرداری مێژوو».

مێژوونووسان زۆرجار راپەرینی 1991 بە گۆڕانی هاوسەنگی هێز لە عێراقدا دەگرێننەوە، بە تایبەت دوای شەڕی کەنداو و لاوازبوونی دەسەڵاتی رژێمی بەعس. بەڵام خوێندنەوەیەکی فەلسەفی رێگە دەدات بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر، چونکە راپەرین تەنیا ئەنجامی گۆڕانی هێزی سیاسی نییە، بەڵکو دەربڕینی ویستی مرۆڤە بۆ ئازادی و شکۆمەندی.

فەیلەسوفی فەرەنسی ئەلبێرت کامۆ دەڵێت: "مرۆڤی راپەڕیو ئەو کەسەیە کە لە کاتێکدا نەخێر بە ستەم دەڵێت، بەڵام لە هەمان کاتدا بەڵێ بە شکۆمەندی مرۆڤ دەڵێت." بەم پێیە، راپەرین تەنیا رەتکردنەوەی دەسەڵات نییە، بەڵکو داواکارییەکی ئەخلاقییە بۆ جیهانێك، کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت وەکوو بوونەوەرێکی ئازاد بژیت.

لە فەلسەفەی بوونگەرایی جان پۆل سارتەر مرۆڤ بە بوونەوەرێکی ئازاد دەناسێنرێت، بەڵام ئەم ئازادییە هەمیشە لەگەڵ بەرپرسیارێتی دێت. کاتێ کۆمەڵگەیەك بڕیار دەدات دژ بە ستەم راپەڕێت، ئەو کۆمەڵگەیە بە شێوەیەکی هاوبەش بەرپرسیارێتی مێژووی خۆی لەئەستۆدەگرێت. لەم چوارچێوەیەدا راپەرینی 1991 ئەو ساتەوەختە بوو، کە گەلی کورد بەرپرسیارێتی چارەنووسی لەئەستۆگرت. 

لە فەلسەفەی مێژوودا هێگل مێژوو بە پڕۆسەیەکی گەشەی هۆشیاری ئازادی دادەنێت. بەپێی ئەم تێڕوانینە، گەلان لە رێگەی کێشە و تێکچوونی ستراکچەرەکان دەگەنە ئاستێکی بەرزتری هۆشیاری سەبارەت بە ئازادی. راپەرینی کوردستان دەتوانرێت وەکوو خاڵێکی وەرچەرخان لە گەشەی هۆشیاری سیاسی و نەتەوەیی گەلی کورد لێکبدرێتەوە.

دەووترێت، کاتێ جەماوەر هۆشیاریان بەرز دەبێتەوە، مێژوو ئاراستەی نوێ دەگرێتە بەر. 

لە لایەکی ترەوە، فەیلەسوفی پۆستکۆلۆنیالیستی فرانتس فانۆن باس لەوە دەکات، گەلانی ژێردەست لە رێگەی بەرگری و راپەرینەوە ناسنامە و شکۆمەندی خۆیان دەگەڕێننەوە. هەروەها میشێل فۆکۆ دەڵێت، لە هەر شوێنێکدا دەسەڵات هەبێت، بەرگریش هەیە. بەم پێیە، راپەرین دەربڕینی ئەو بەرگرییەیە کە لە ناو کۆمەڵگەدا هەڵدەقوڵێت و دەسەڵاتی سەرکوتگەر بەرەو لاوازی دەبات.

فەیلەسوفی ئیتاڵی ئەنتۆنیۆ گرامشی باس لەوە دەکات، کە دەسەڵات تەنیا بە هێزی سەربازی خۆی ناسەپێنێت، بەڵکو لە رێگەی هەژموونی هزری و کولتووری خۆی دەسەپێنێت. بەڵام کاتێ جەماوەر هۆشیارییەکی نوێ درووست دەکات، ئەو هەژموونە لەناودەچێت. 

لە هەمان کاتدا مێژوو ئەوەی پشتڕاستکردۆتەوە، کە لەگەڵ بەرەوپێشچوونی جەماوەر، رۆڵی سەرکردایەتی سیاسییش گرنگ دەبێت. 

لە خەبات و شۆڕشی نەتەوەیی گەلی کورد لە باشووری کوردستان سەرکردەیەکی وەکوو سەرۆك مەسعود بارزانی بە درێژایی خەباتی پێشمەرگایەتی رۆڵێکی گرنگی گێڕاوە لە پاراستنی بەردەوامی ئەو خەباتەی، کە دواتر بە سەرهەڵدانی راپەرینی جەماوەری گەیشت.

راپەرینی 1991 لە کاتێکدا روویدا، کە گەلی کورد بەدەست سیاسەتی ستەمگەری رژێمی بەعسەوە دەیناڵاند. ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال، وێرانکردنی هەزاران گوند و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دژ بە دانیشتوانی هەڵەبجەی شەهید هەموویان هەوڵدان بوون بۆ لەناوبردنی ناسنامەی کورد. لەو دۆخەدا راپەرین لە رانیە دەستی پێکرد و بە خێرایی بۆ زۆربەی شارەکانی کوردستان بڵاو بووەوە، تا وای لێ هات زیاتر لە 90%ی خاکی باشووری کوردستان ئازاد بوو.

ئەنجامی راپەرین سەرەتای قۆناخێکی نوێ بوو، قۆناغی خۆبەرێوەبردن و دامەزراندنی دامەزراوە سیاسییەکان کە دواتر بوو بە بنەمای درووستبوونی هەرێمی کوردستان.

لە کۆتاییدا، راپەرینی ئاداری 1991 تەنیا رووداوێکی سیاسی نەبوو، بەڵکو دەربڕینی ویستی گەلێك بوو بۆ ژیانێکی ئازادانە. ئەم راپەرینە نیشانی جیهانی دا، کاتێ گەلێک ترس تێکدەشکێنێت، مێژوو دەگۆڕێت. بژی کورد، بژی کوردستان.