مردنی دیموكراسی لە وەهمی نیزامی لیبڕالیییەوە بۆ جیهانێكی بێ ئیرادەی گەلان

هەندێك جار وەها دێتە بەرچاوم ئەو جیهانەی تێدا دەژین تەنها قەیرانی نیزامە سیاسییەكان نییە، بەڵكو قەیرانی بێ بڕواییە بە دیموكراسییەتی راستەقینە. دوای سیی ساڵ لە هەرەسی یەكێتی سۆڤییەت، هێشتا بەدوای وەڵامی پرسیاری ، دیموكراسییەت چۆن سەردەكەوێ؟ دەگەڕێیین، هەروەها دەپرسیین، بۆچی گەلان بڕوایان بە دیموكراسیەت لاواز بووە سەرباری پەیمانە بڕواپێهێنەرەکانی نیزامی لیبرالی جیهانی؟

لەو كاتانەی، وەك رۆژنامەنووسێك و شڕۆڤەكارێكی سیاسی، هەر لەسەرەتای هەزارەی دووەمەوە، چاودێری گۆڕانكارییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەم ، دیار بوو نیزامی نێودەولەتی نوێ لەنێوخۆییدا، دادەخوڕێ. ئەو شەڕانەی ناوچەكەی گرتۆتەوە، هەر لە عێراق ، سوریا و لیبیا و وڵاتانی دیكەش، بگرە ئەو شەڕەی ئەمریكا و ئیسرائیلیش لەبەرانبەر ئێران، پیشانییدا، ئەو شەڕانە تەنها ململانێییەكی نێوخۆیی وڵاتەكان و رووبەڕووبوونەوەی جیوسیاسیی نییە، بەڵكو وەرچەرخانێكە ، خەریكە لاوازی گوتاری جیهانی لەبارەی ئازادی و مافی مرۆڤ و دیموكراسییەت پیشان دەدات.

ماوەیەكی درێژ گەلانی ناوچەكە هان دەدران كە دیموكراسیەت تاكە رێگای گەیشتنە بەماف و سەرقامگیری و پاراستنی شۆكۆمەندییەكان، بەڵام ئەوەی رووییدا بەتەواوەتی پێچەوانەی بانگێشەكان دەردەكەوێ، یەک دوو  دەوڵەت لە باری لێک هەڵوەشانەوەن، كۆمەڵگەكان تووشی شەڕی نێوخۆیی بوون، شوناسە لۆكاڵییەكانی تایفەگەری ‌و ئایینی و نەتەوەیی لەناكاو سەریان هەڵدا، ئابوورییەكان داتەپین، لەو كاتەدا، هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان خەریكی ئیدارەدانی ململانێكانیان بوون بەلۆژیکی هەژموون و بەرژەوەندیی نەك هاوکاری گەلان بن بۆ بڕیاردان لە چارەنووسی خۆیان. 

رەنگە ئەو وەچەرخانە كاریگەرترین بێ لەسەر هۆشیاری نەوەیەكی تەواو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆیان دەركەوت دیموكراسییەت وەك بانگیشەی نیزامی جیهانی، بەهایەكی جێگیر نییە،  بەڵكو چەمكێكە بە پێی دوالیزمی بەرژەوەندی و پاراستنی هاوسەنگی كاری لەسەر دەكرێت. ئەو دەوڵەتە گەورانەی بانگێشەی ئازادییان دەدا،  بەپێی بەرژەوەندییەكانیان، لەزۆر كاتدا پاڵپشتییان لە رژێمە دیكتاتۆرەكان یان شەڕە وێرانكارییەكانیان كرد، بۆیە زۆرێك لە خەڵك چیتر بڕوایان بەوە نەما . دیموكراسیەت پڕۆژەیەكی ئازادیخوازییە، بەڵكو بۆیان ئاشكرا بوو، دیموكراسییەت گوتارێكی سیاسییە بۆ سەرلەنوو داڕشتنەوەی هەژموون و خۆسەپاندن بەكاردێت.

بەدیدی من، ئەوەی دەمرێ هەر دیموكراسییەتی سندوقەكانی هەڵبژاردن بەشێوە رۆژئاواییەكەی نییە، بەڵكو وەهمی دوای شەڕی ساردە كە دەیگۆت بازاڕی ئازاد ‌و جیهانگیری لیبرالی دەتوانن جێهانێكی دادوەرتر و مرۆیی تر بونیات بنێنن. چارەكی سەدەی بیست و یەكەم سەلماندی كە سەرمایەداری بەجیهانیكراو دەتوانێت سامانێكی گەورە دەست بخات وەلێ زۆر لەوە لاوازترە بتوانێت دادپەروەری ، سەقامگیری كۆمەڵایەتی ‌و خۆشگوزەرانی بۆ مرۆڤەكان دەستەبەر بكات. 

زیگمۆنت باومان هۆشدارییدەدا جیهان بەرەو"مۆدێرنتەی شلۆق" دەگۆڕێت ،تێیدا مرۆڤ هەستی بەسەقامگری، ئاسایش و شوناسیی یەكگرتووی لەدەستدا.ئەمڕۆ ئەو دۆخە بەروونی دەبینیین، مرۆڤ لەژێر كاریگەری تەقینەوەی گەوەری زانیاری و تەكنۆلۆژیادا دەژی ، بەڵام هەست بە دڵەڕاوكێی ‌و دابڕاندنی خۆی لەسیاسەت و بێ بەها بوونی ماناكان دەژی.

بگرە لە دیموكراسییە رۆژئاواییەكانیشدا، دامەزراوە تەقلیدییەكان توانای مەهار(احتواء) تۆڕەیی كۆمەڵایەتییەكانی نەماوە. سەركەوتنی راستڕەوی پۆپۆلیسیتی لە ئەوڕوپا، لێكترازانی نێوخۆیی كۆمەڵایەتی و بەرتەسكبوونەوەی ئازادی لە ئەمریكا، پاشەكشێی متمانە بە حزب ‌و میدیاكان، رەنگدانەوەی قەیرانێكی قووڵی نموونەی لیبرالییە بەناوسەركەوتووەكەیە. سیاسەت لەزۆر بارییدا دەستەمۆی هاوپەیمانی دارایی زەبەلاح و راگەیاندن و تەكنولۆژیایە، لەكاتێكدا كاریگەری مرۆڤی ئاسایی لەسەر دروستكردنی بڕیار لەپاشەكشێدایە.  

لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا، تابلۆی گۆڕەپانەكە سەخترە، دەوڵەتی نیشتمانی! تووشی قەیرانی بونیادی(قەیرانی دەوڵەت) هات، زۆرێك لە دەوڵەتەكان بوونە گۆڕەپانی ململانێی هەرێمایەتیی و نێودەوڵەتی، ئیران ، توركیا ، ئیسرائیل و وڵاتانی زلهێز، شەڕ لەسەر داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی دەكەن، لەو كاتەدا گەلانی ناوچەكە باجی لەدەستدانی سەقامگیری و خەونەكانیان بەمافی ژیانێكی ئاسایی دەدەن.

لە ئەزموونی سیاسی و رۆژنامەنووسی خۆمەوە لە هەرێمی كوردستاندا، وای دەبیینم یەكێك لە گەورەترین تەنگژەی ناوەچەكەمان، بریتییە لە غیابی پڕۆژەیەكی دیموكراسی راستەقینە بەتایبەتمەندی گەلانی ناوچەكەیە بتوانێت ئازادی ، دادپەروەری كۆمەڵایەتیی و سەروەری نیشتمانی لەخۆ بگرێت، نەك دیموكراسییەت تەنها لە هەڵبژاردن و دابەشكردنی دەسەڵاتدا قەتیس بكرێت، لەوكاتەی سەروەت ‌و سامان و بونیادی ئابووری ، قۆرخكاری و هەژموونی حزبی لە دامەزراوەکانی دەوڵەت بەهێزترن.

دیموكراسییەتی هەڵبژاردن هاووڵاتیی ئازاد دروست ناكات، ماف ‌و هەلی یەكسانی كاركردن و فێربوون و تەندروستی و دادپەروەری ناپارێزێت، بەڵكو ئەم شێوە دیموكراسییە بەتێپەڕینی رۆژگار دەبێتە تەقسێكی سیاسی ناو بەتاڵ. چونكە مرۆڤ هەست بە ئازادی خۆی ناكات كاتێك بەترس، هەژاری ، دواكەوتوویی سیاسی و بێ ئاسۆیی، دەور درابێت.

ئەنتۆنیۆ گرامشی ، لەوبارەیەوە دەڵێ قەیرانی راستەقینە لەوە دەست پێ دەكات " كاتێك كۆن دەمرێت و نوێش ناتوانێ لەدایكببێ" ، ئەم دەستەواژەیە دەربڕی جیهانی ئێستاییە، لە قۆناخێك دەژین سیستمی جیهانی كۆن لە پاشەكشێیە ، جێگرەوەكەشی هێشتا دروست نەبووە، یان لەقۆناخی فۆرمەڵەبووندایە. ئاژاوە زیادی كردییە، هەستی نەوتەوەپەرستی تووندڕەوانە پەرەی سەندوە،جوگرافیای سیاسی و شەڕەكان بوونەتە كڕۆكی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان.

شەڕی ئۆكرانیا، بەردەوامی نەهامەتیی فەلەستینییەكان، چارەسەرنەكردنی ئاشتییانەی كێشەی رەوای گەلی كوردستان لەپارچە جیاجیاكانییدا،ململانێی خۆسەپاندن و گۆڕینی نەخشەی هەژموونی سیاسی لەرۆژهەڵات بەگشتی،هەموو ئەوانە پیشاندەری ئەو راستییەن كە جیهان پێ دەنێتە قۆناخێكی نوێ كە سیاسەت زیاتر بە لۆژیكی هێز لە لۆژیكی یاسای نێودەوڵەتی بەڕێوە دەبرێت.  لەم رەوشەدا گەلان وا هەست دەكەن كە نیزامیی جیهانی رەوایەتی ئەخلاقی لە دەست دەدا.

لەگەڵ ئەوەشدا، بڕوام بەوە هەیە هێشتا مرۆڤ پێویستی بە ئازادی و دادپەروەرییە، ئەوەی دادەڕمێ دیموكراسییەتی پەیڕەوە نیولیبرالییەكەیەتی، نەك بیرۆكە مرۆییەكەی خودی دیموكراسی. گەلان بەردەوام بەدوای پاراستنی شكۆی خۆیان ، مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆیان، بەدوای نموونەی دەوڵەتێك شکۆی مرۆڤ ببپارێزێت نەك بەرژەوەندی دەستەبژێرێكی سیاسی و سەرمایەداری كەمیینە.

دیموكراسی راستەقیینە، تەنها سندوقەكانی دەنگدان و دەستاو دەستكردنی دەسەڵات نییە، بەڵكو هێزدانە بەمرۆڤ خۆی بدۆزێتەوە، بەبێ ترس بژی، هەست بكات نیشتمانەكەی موڵكی هەمووانە نەك هی حزبێك و تایفەییەك، یاخود بە بڕیاری دەرەكی بەڕێوە دەبرێت، ئەو كاتە دیموكراسییەتی راستەقینە دەست پێ دەكا هاووڵاتی دڵنیا بێ دەنگی بۆ كرێن و فرۆشتن نییە، قسەكردن لەسەر پاراستنی شكۆمەندییەكەی بابەتێكی لاوەكی نییە لە نێو گەمەی بەرژەوەندییە گەورەكاندا.

جیهانی نوێ پێویستی بە سەرلەنوو پێناسەكردنەوەی سیاسەت هەیە، نەك ململانێیەكی بەردەوام لەسەر دەسەڵات، بەڵكو مەرجی بونیاتنانی ژیانێكی شایستەی مرۆڤەكان ‌و دادپەروەرانەترە، رەنگە ئەو چەمكانە شەڕی هزری سەدەی بیست و یەك بێ، واتە چۆن مرۆڤ رزگاری دەبێ لەو جیهانەی بەخێراییەكی زۆر دەگۆڕێت بۆ بازاڕێكی كراوەی شەڕ و ترس و بەكارهێن؟

لەوەڵامی ناونیشانیی سەروەدا، رەنگە دیموكراسییەت بەتەواوی نەمردبێت، بەڵكو بەدیاریكراویی وێنە كۆنەكەی بەبەرچاومان لێك هەڵدەوەشێتەوە، ئەوەی ئاییندەی جیهان دیاریدەكات تەنها ئەوانە نین خاوەنی هێزی سەربازی یان ئابوریین،بەڵكو ئەو هێزە فكرییە جەماوەرییە جیهانییەیە كە دەتوانێ مانایەكی نوێی مرۆیی بە ئازادی ، دادپەروەری و سیاسەت ببەخشێ.