پەیوەندیی هەولێر و بەغدا بەرەو هاوبەشییەكیی دەستووریی سەقامگیر

لە 2003ـەوە، پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا هەر كێشەیەكیی ئیداری یان دارایی كاتی نەبووە، بەڵكو هەوڵێكە بۆ پاشگەزبوونەوە لە فیدرالییەت، یەكێك بووە لە گرێ بونیادییەكانی سروشتی (دەوڵەت)ی عێراقی نوێ و ئاستی نیزامە فیدرالییەكەی. لەماوەی زیاتر لە دوو دەیەی رابردوودا، پەیوەندیی نێوانیان خۆی لە هێوركردنەوەی كاتی و بەرزكردنەوەی گوشاری سیاسییدا دەردەكەوێ، بێ ئەوەی حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی بەغدا هەوڵی بونیادنانی چوارچێوەكی بەردەوام لەسەر بنەمای شەراكەتی دەستووری و متمانەی سیاسی هاوبەش بدەن.

لەگەڵ دەستبەكاربوونی بەڕێز عەلی زەیدی، وەك سەرۆك وەزیرانی نوێی عێراق، وڵات لەبەردەم هەلێكی نوێدایە بۆ رێكخستنەوەی پەیوەندی حكومەتی ئیتحادی و حكومەتی هەرێمی كوردستان بەپێی كارنامەییەكی واقیعی، دوور لە ئیدارەدانێكی رۆژانەی تەنگژەكان ‌و لۆژیكی سەركەوتنی سیاسی كاتی، كە بنەماكانی دەوڵەتی عێراقی لەرزۆك و دامەزراوەكانی لاواز كردییە.

سەردانە دبلۆماسیی ‌و سیاسییەكەی بەرێز مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدا و دیداری لەگەڵ لایەن و هێزە سیاسییە شیعیی و سووننەكان، رەنگدانەوەی پێزانینێكی بەرزە بۆ بەلاوەنانی هەڵسووكەوتەكانی رابردوو، بەو مانایەی ئەم قۆناخە پێویستی بە كەمكردنەوەی بارگرژییە نێوخۆیی و كردنەوەی كەناڵی لێكگەیشتنێكی سەقامگیر و درێژخایەنتر لەنێوان بەغدا و كوردستان هەیە. بەتایبەتی لە رەوشی گۆڕانكارییە هەرێمایەتییە پێكناكۆكەكان و ئالنگارییە ئابووریی ‌و سیاسییەكانی عێراق.

خوێندنەوەی واقیعی بۆ تابلۆی رەوشی سیاسی عێراق بۆ ئەوە دەچێت، بەردەوام بوونی كێشە لەنێوان هەولێر و بەغدا ، بەتەنێ هەڕەشە نییە بۆ سەر سەقامگیری هەرێمی كوردستان، بەڵكو بە مانەوەی كێشەكانی ئاسایش ، سیاسی ‌و ئابوورییەكان، رەنگدانەوەی راستەوخۆی بۆ سەرتەواوی دۆخی عێراق دەبێت. لەو دەمەی عێراق هەوڵی گەڕاندنەوەی رۆڵی هەرێمایەتی و هاوسەنگی ناوخۆیی دەدات، ناتوانێت بە لۆژیكی ئیدارەدانی دەوڵەت لەرێگای هێشتنەوەی قەیرانەكان بەكراوەیی و بەكارهێنانی دامەزراوە دەستوورییەكان وەك میكانزمی گوشاری سیاسی بۆ سەر هەرێمی كوردستان سەركەوتوو بێت.

لە ماوەی ساڵانی رابردوودا، دۆسییەكانی نەوت و گاز ، بوودجە و موچەی فەرمانبەرانی هەرێم ، ماددەی 140 ی دەستووری ، كراوتە گۆڕەپانی رووبەڕووبوونەوەی بەردەوام و سەپاندنی ئیرادەی سیاسی ،لەكاتێكدا چانسی چارەسەرێكی دەستووری و سیاسی بەهۆی غیابی ئیرادەیەكی سیاسی لەلایەن بەغداوە پەكخراوە. دەستوەردانی بەردەوامی دادگەی ئیتحادی و ئەنجوومەنی باڵای دادوەری لەو دۆسییانەی سروشتی سیاسی ‌و خاڵی پێكناكۆكی نێوان بەغدا و هەولێری هەیە، گومانێكی زۆری لە نێوخۆی كوردستان و لایەنە سیاسیەكانیی دروست كردییە، بڕوایەكی چاندووە ئەو دوو دامەزراوەیە دۆسییەكان بەسیاسی دەكەن و وەك كارتی گوشار بۆسەر ئەزموونی هەرێمی فیدراڵی بەكار دەهێنرێت، لەبری ئەوەی دادگەی ئیتحادی و ئەنجوومەنی قەزا پێویستە رۆڵی دەستەبەری هاوسەنگی دەستووری لە نێوان دەسەڵات و پێكهاتەكان بگێڕن.

بەم خوێندنەوەیە بێ، هەر هەوڵێك بۆ بونیادنانی پەیوەندییەكی سەقامگیری نێوان هەردوولادا، لە رێزگرتنی ناوەڕۆكی دەستووری هەمیشەیی عێراقەوە سەرچاوە دەگرێت، بەو پێیەی دەستوور مەرجەعێكی سیاسی و یاسایی باڵایە بۆ رێكخستنی پەیوەندی نێوان حكومەتی ئیتحادی و هەرێمی كوردستان. فیدرالییەت لە عێراقدا، كردەییەكیی كاتی یان چارەسەرێكی قۆناخ تێپەڕ نییە، بەڵكو گرێبەستێكی سیاسی هەمیشەییە و لەدوای 2003ـەوە عێراقی نوێی لەسەر بونیادنراوەتە، هەر دەستكارییەك لەو گرێبەستە بەبێ رەزامەندی هەموو هاوبەشەكان، قەیرانێكی قووڵ لە بونیادی خودی دەوڵەتی عێراق دورست دەكات.

هەروەها پێویستە مامەڵە لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كورستان لەو بابەتەوە سەرچاوە بگرێت كە دامەزراوەییەكی دەستووری هەڵبژێردراوە و شەریكێكی سیاسیی سەرەكییە لە ئیدارەدانی دەوڵەتدا، دۆسییەك نییە بۆ گفتوگۆ وەك بابەتێكی دانووستاندن و ناچاری گوشاری سیاسی و ویستە حزبییەكان. لێرەوە پێویستە بەغدا ، تێپەڕی سیاسەتی بەكارهێنانی دۆسییەكانی دارایی و كێشە دەستوورییەكان وەك كارتی گوشار بۆ سەر هەرێم بكات ، وەك مەرجێكی بنەڕەتی بۆ گێرانەوی متمانە لەنێوان هەردوولادا.

هاوكات، هێزە كوردستانییەكان دەزانن ئەو قۆناخە پێویستی بە گوتارێكی عەقلانی و واقیعیتر بەرانبەر بەغدا هەیە، لەسەر بنەمای پاراستنی مافە دەستوورییەكانی هەرێم لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراقێكی نوێخوازدا، ئەوەش بە لێكدابڕانی سیاسیی ناكرێت. هەروەها هەوڵدان بۆ هێنانەدی یەكڕیزی كوردستان لە دۆسییە سەروەرییەكاندا بۆتە فاكتەرێكی سەرەكی بۆ هەر دانووستاندنێكی جیدی لەگەڵ حكومەتی ئیتحادی، بەتایبەتی لەو كاتەی هەندێك لایەنی دەرەكی و نێوخۆیی هەوڵ دەدەن سوودی خراپ لە كێشە هەنووكەییەكانی نێوخۆیی كوردستان ببینن.  

ئەو بزاوتە دبلۆماسی و سیاسییەی بەڕێز مەسرور بارزانی دابڕاو نییە لەو پاڵپشتییە بەهێزەی كە لە سەرۆك مەسعود بارزانی وەك تاكە مەرجەعی سیاسی كوردستان پێی دەدرێت، ئەوەش قورساییەكی گەورەی سیاسی دەداتە سەردانەكە و پاڵپشتیی لە هەر گفتوگۆییەكی ستراتیژی لەبارەی داهاتووی پەیوەندی لەگەڵ بەغدا دەكات، بۆ رێكخستنەوەی هاوسەنگی نێوخۆیی عێراق.

قۆناخی داهاتوو پێویستی بە دروستكردنی میكانزمەكانی هەماهەنگی هەمیشەیی و دامەزراوەیی هەیە لەنێوان هەردوو حكومەتدا، تێپەڕی چارەسەرە كاتی و رێككەوتنە وەرزییەكان بكات. چونكە دۆسییەكانی نەوت و گاز ، بودجە ، شایستەی سەربازی پێشمەرگە ، جێبەجێكردنی ماددەی 140 و رێكخستنی دەسەڵاتە دارایی و كارگێڕییەكان، نابێت بارمتەی بارگرژییە سیاسی و ملمملانێ حزبیی ‌و تایفیی و نەتەوەییەكان بێ.

لە ئەگەری گۆڕانكارییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكاندا، عێراق  لەهەمووكات زیاتر پێویستی بە بونیادنانی شەراكەتێكی راستەقیینەی نێوان هەولێر و بەغدا هەیە، سەقامگیری عێراق بە لاوازكردنی كوردستان مسۆگەر ناكرێت، هەروەك سەقامگیری كوردستانیش بە ناسەقامگیری عێراق مسۆگەر نییە. بۆیە سەركەوتنی حكومەتی ئیتحادی نوێ بەوە پێوانە دەكرێ كاتێك دەتوانێت سیاسەتی ئیدارەدانی كێشەكان بگۆڕێت بە سیاسەتی لێكگەیشتنی هەمیشەیی لەچوارچێوەی دەستوور‌و شەراكەتی نیشتمانییدا.

ئەمڕۆ عێراق لە هەموو كات زیاتر پێویستی بە حكومەتێكە توانای ئیدارەدانی جۆراوجۆری پێكهاتە نەوتەوەیی و سیاسییەكانی بكات، بەعەقلیەتی هاوسەنگی و تەوافووق، نەك بەعەقلییەتی هەژموون و سەپاندنی ئیڕادە، پەیوەندیی سەقامگیری هەولێر و بەغدا دەستكەوت نییە  بەتەنها بۆ كوردستان یان بەتەنێ دەستكەوت بێ بۆ بەغدا، بەڵكو هەنگاوێكی زۆر پێویستە بۆ مسۆگەر كردنی ئایندەییەكی سەقامگیر بۆ عێراق، رێگریش دەبێت لەوەی عێراق بكەوێتە داوی قەیرانگەلێكی نێوخۆی بێ ئاسۆ.