عێراق بەبێ یاسای وزە.. قەیرانی حوکمڕانی نەوت دەستوەردانی ئەمریکا دەکاتە پێویستییەک

 پوختەی جێبەجێکار

لەکاتێكدا حوکمڕانی پێویستی بە دامەزراوەی یاسایی و زانستی سەردەمە، لە عێراق هێشتا یاسایەک بۆ نەوت و گاز نییە. ئەمە تەنها وردەکارییەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو بەردی بناخەی حوکمڕانی ئابووری و سیاسی دەوڵەتی عێراقە.

دەرکردنی یاسایەک بۆ بەرێوەبردنی وزە بە واتای چارەسەرکردنی ناکۆکی درێژخایەنی نێوان حکوومەتی ناوەندی و هەرێمەکان سەبارەت بە دەسەڵات و داهاتەکان، دانانی رێسای ڕوون بۆ بەڕێوەبردنی سامانی نیشتمانی، دەربازبوون لە رێککەوتنە سیاسییە کاتییەکان. هەروەها ئەم یاسایە چوارچێوەیەکی سەقامگیر بۆ وەبەرهێنان لە کەرتی وزەدا دابین دەکات، توانای عێراق بۆ پلاندانانی ئابووری درێژخایەن بەرز دەکاتەوە، ئەو ململانێ یاسایی و سیاسیانە کەمدەکاتەوە کە ساڵانێکە ئەم سێکتەرەیان گرتۆتەوە. ئەی بۆچی دوای دوو دەیە لە نووسینەوەی دەستوور، ئەم دەوڵەتە یاسایەکی بۆ بەرێوەبردنی سەرچاوەکانی وزە و بەرهەمهێنان دەرنەچواندوە؟ لێکەوتە ئابورییەکانی نەبوونی یاسایەکی وەها لەسەر عێراق چی و چۆن بوە؟ ئایا نیزیکە لەوەی ئیدارەی ئەمریکا رەشنوسی پرۆژە یاسایەکی لەو جۆرە پێشکەش بە عێراق بکات؟

1.  لە قاڵبدانی کێشە سەرەکییەکانی وزە لە عێراق

بوونی یاسایەک بۆ بەڕێوەبردن و بەرهەمهێنانی "وزە" لە عێراقدا، نوێنەرایەتی گۆڕانکارییەکی ریشەیی دەکات لە بەڕێوەبردنی نەوت، کە زۆرجار قەیرانی ئابوریی و ژینگەیی و سیاسیی قووڵی درووستکردوە، عێراق وەک دەوڵەتێک وا لێدەکات کە دامەزراوە و رێسای روون و ئاشکرای هەبێت.

بەربەستەکانی ئابوریی-  نەوتیی لە عێراقدا جۆراوجۆرن، بەڵام چوار دانەیان زۆر بە ئازارن:

یەکەم: هەر لە بنچینەدا، عێراق کێشەی هەمەچەشن نەکردنی سەرچاوەکانی داهاتی هەیە، ناکرێت وڵاتێک (%90) ی سەرچاوەی داهاتەکەی تەنها پشت بە یەک سێکتەر ببەستێت. زیاتر لەوەش، تیمی حوکمڕانیی عێراق دەکرێت وردتر تەماشای ئاسایشی وزە بکەن؛ وزە هەر نەوت و گاز نییە. لەناو نەوتیشدا تا ئەمدواییە حکوومەتی عێراق هەر نەوتی خاوی بەرهەمهێناوەو فرۆشتویەتی، لە (2025-2004) ساڵانە سەروو (4) ملیار دۆلار بۆ هاوردەکردنی پێکهاتە نەوتییەکان خەرجکراوە، لەوانە؛ بەنزین و بەنزینی فڕۆکەو هەندێ پێکهاتەی دیکە؛ ئەمە بە فیڕۆدانێکی بێمانای سەرمایەو دارایی گشتی دەوڵەتە.  

دووەم: بە پێی ڕاپۆرتی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، ساڵانە عێراق یان دوەمە، یان سێهەم و چوارەم لە پیسکردنی ژینگەو بەهەدەردانی گاز، لەکاتێکدا ئەو گازەی لە نەوتەکە جیا دەبێتەوە سەروەتی نیشتیمانییە. ناکرێت تۆ گازی خۆت بسوتێنیت و ژینگە پیس بکەیت، بەڵام گاز لە ئێران یان تورکمانستانەوە هاوردە بکەیت بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا [لای خوارەوە قەیرانەکە وردتر ڕوونکراوەتەوە]. 

سێیەم: عێراق وابەستە بووە بە کێشە جیۆپۆڵەتیکییەکانی ناوچەکە؛ لێرەدا سەروەری خۆی لەدەستداوە و بەرژوەندییە باڵاکانی خۆی نە-ناسیوە، یان زانیویەتی و نەیتوانیوە بڕیار بدات. بۆ نموونە فرە-چەشن نە-کردنی کەناڵەکانی هەناردەکردنی نەوت یەکێکە لەو کارەساتانە. عێراق دوو هێڵی هەیە بەرەو مێدیتریانە (دەریای سپی ناوەڕاست) یەکەمیان بۆ بەندەری جەیهان، دوەمیان بۆ بانیاس؛ ئەگەر لە ماوەی سێ مانگی جەنگی ئێران- ئیسرائیل- ئەمریکادا عێراق لەناوەوە خاوەنی ژێرخانی هێڵی بۆڕیی تۆکمە بوایە و، چەند رێگەیەکی بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی هەبوایە جگە لە گەرووی هورمز، ئەوا سەروو (18) ملیار دۆلار زیانی نەدەکرد. لەکاتێکدا عێراق دەتوانێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ سعودییە ئاسایی بێت و نەوت بباتە "یەنبوع"، یان لە رێگەی ئوردونەوە بگاتە بەندەری عەقەبە. 

"هەمەچەشن کردنی کەناڵەکانی هەناردەکردن دەبێتە هۆی گەشەی ئابوریی و کرانەوەی بازاڕ و دەستگەیشتن بە سەرمایەی جۆراوجۆری دیکە، هەروەها دەبێتە هۆی کرانەوەی عێراق بەڕووی بازاڕی ئابوریی جیهانی و ناوچەیی و، دیبلۆماسییش پێش دەخات."

چوارەم: ئینجا لە بابەتی گواستنەوەی نەوتی خاو و بەرهەمە پاڵێوراوەکانیشدا، دیسان بەهەمان شێوە ساڵانە ملیارەها دۆلاری عێراق بە هەدەر دەچێت. کۆمپانیای تانکەری نەوتی عێراقی (IOTC) کە لە ساڵی 1972 ەوە دامەزراوە، لە (2024) دا خاوەنی تەنها شەش تانکەری بەرهەمی نەوتە کە توانای کۆی گشتی 117هەزار تەنە،  چوار لەو تانکەرانە تەمەنیان لە سەرووی 15 ساڵەوەیە، واتە تەمەنی تەواویان هەیە، کە دەبێت هەر 5 ساڵ جارێک نۆژەن بکرێنەوە. لە (2026) ەدا کە عێراق بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە تاڕادەیەکی تەواو پەکیدەکەوێت، کۆمپانیا حکومییەکانی نەوتی عێراق خاوەنی هیچ تانکەرێکی تایبەتمەند نین لە گواستنەوەی نەوتی خاو، ئەگەرچی لە ساڵی 1983دا خاوەنی 25 تانکەر بوون بە توانای یەک ملیۆن و 485 هەزار تۆن، کە نەوتی خاوی عێراقیان لە بەندەرەکانی نەوتی عێراقەوە بۆ بەندەرەکانی وڵاتانی دیکە یان لە نێوان بەندەرەکانی جیهاندا دەگواستەوە. لەکاتێکدا کوەیت خاوەنی 32 تانکەری گواستنەوەیە لەبواری نەوتی خاو و گاز و بەرهەمە نەوتییەکانە کە توانای چوار ملیۆن و 640هەزار تۆنیان هەیە، بەڵام عێراق هیچی نییە!

2.  تۆخکردنەوەی کێشەکە بەرجەستەبوونی چارەسەرییەکە خێراتر دەکات

ئاڵەنگارییەکانی سەرەوە، دەرخەریی نەبوونی دامەزراوەی یاسایی و بەڕێوەبردنی تووندوتۆڵن لە کەرتی وزە بە گشتی. چوونکە هەر بەڕاستی نەبوونی یاسایەکی گشتگیری لەم جۆرە نا-دڵنیایی یاسایی و ئیداریی دروست دەکات، ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی دوادەخات، دەبێتە هۆی بەردەوامبوونی بەفیڕۆدانی گازی هاوەڵ-Associated Gas لە پرۆسەکانی دەرهێنانی نەوت دا. ماوەی پانزە ساڵە ئێمە تەماشای ماڵپەڕی فەرمی وەزارەتی نەوتی عێراق دەکەین و بەدواداچوون بۆ گفتوگۆکانی حکومەت لەسەر ئەم بابەتە دەکەین؛ هەر دەڵێن چارەسەرەکە بەڕێوەیە،،، دەستمان پێکردوە،،،ئەگەر بمانەوێ بە هەفتەیەک فوڵانە هێڵی نەوتیی چاک دەکەین..! هەروەک دواکەوتنی دەرکردنی "یاسای نەوت و گاز"ی فیدراڵی لە عێراقیش یەکێکی دیکەیە لەو بەڵێنانە کە بۆ چەندین ساڵ دەگەڕێتەوە بۆ ململانێی سیاسی ئاڵۆز لەسەر دەسەڵاتەکان. 

بە بڕوای من لە رووی زانستییەوە، ئەوە ناوێكی وردو گونجاو نییە کە بڵیین "یاسای نەوت و گاز"، تەنانەت هەر ناوی وەزارەتەکە (وەزارەتی نەوت) هەر بۆخۆی هەڵەیەکی گەورەیە، ڕەنگە هەر ئەوەش هۆکار بێت عێراق تەنها پشت بە نەوت ببەستێت و، بیر لە هیچی دیکە نەکەنەوەو، سەدان هەزار فەرمانبەری بندیوار و بێ ئیشی هەبێت. لەکاتێکدا جیهانی پێشکەوتوو داهێنانە یەکلەدوای یەکەکان دەکەنە هەوێنی پاکڕاگرتنی ژینگەو، ئیش لەسەر کارایی وزە-Energy Efficiency دەکەن، سەرچاوەکانی وزە و ئابورییەکانیان هەمەچەشنتر دەکەن، ژێرخانەکان بەهێزتر دەکەن، توانا مرۆیی و تەکنەلۆجییەکانیان بەرزتر دەکەنەوە. 

لەڕاستییدا، دەکرێت چوار هۆکاری زەق لە پشت نەبوونی یاسایەک بە ناونیشانی "یاسای بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی وزەو بەرهەمهێنانیان"، دەستنیشان بکەین: 

ناکۆکی لەسەر بەڕێوەبردنی کێڵگەکان: حکوومەتی فیدراڵی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە بەڕێوەبردنی سامانی نەوت بژاردەی تایبەتیی وەزارەتی نەوتە، لەکاتێکدا حکوومەتی هەرێمی کوردستان و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکانی نەوت داوای دەسەڵاتی فراوانتر دەکەن لە پێدانی گرێبەست و گەڕان.

قەیرانی دەستەڵاتە دەستوورییەکان: لێکدانەوەکانی مادەکانی دەستووری عێراق سەبارەت بە داهاتی سامانە سروشتییەکان دژ-بە-یەکن؛ ئایا دەبێت تەنها لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە بەڕێوەببرێن، یان بە هاوبەشی لەگەڵ ئەو هەرێم و پارێزگانەی کە لە هەرێمێکدا ڕێکخراو نین؟ سووڕانەوە لەناو بازنەی بۆشی ئەم بازنە دەستورییەدا کێشەکە چارەسەر ناکات، بەڵکو تاکە چارەسەر ئەوەیە عێراق یاسایەکی گونجاو بۆ بەڕێوەبردنی "سەرچاوەکانی وزە" دەربکات. ئەگەرنا ئەم کێشانەی بەرۆکی وڵاتەکەی گرتوە تا هەتایە بە چارەسەرنەکراوی دەمێنێتەوە. مادەکانی دەستووری 110 و 111 و 112 بنەمای ناکۆکی یاسایی پێکدەهێنن، بەو پێیەی هەر لایەنێک بۆ خزمەتکردنی دیدگای خۆی لێکی دەداتەوە. لە مادەی 115 دەستووری کۆماری عێراقدا دەسەڵات و دەسەڵاتی ئەو هەرێمی کوردستان و پارێزگایانەی کە نەوتیان لێوە بەرهەم دەهێندرێت و هێشتا هەرێمێکدا ڕێکنەخراون دیاری کردووە، لەوێدا ئەولەویەت دەدات بە یاسای هەرێم لە ئەگەری دروستبوونی ناکۆکی یان ناکۆکی لەگەڵ یاسا فیدراڵیەکان سەبارەت بە دەستەڵاتە هاوبەشەکان.

گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکان: بۆچوونی جیاواز هەیە سەبارەت بە چوارچێوەی یاسایی گرێبەستە نەوتییەکانی واژۆکراو لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکان، میکانیزمی پێدانی باجەکانیان و ئەو لایەنانەی کە دەسەڵاتیان پێدراوە بۆ پەسەندکردنیان.

دابەشکردنی داهاتی نەوت: رێکنەکەوتن لەسەر پێوەرە ڕوونەکان بۆ دەستەبەرکردنی دابەشکردنی دادپەروەرانە و دادپەروەرانەی سامانی نەوت و گاز بەسەر هەموو پارێزگاکانی عێراقدا بەبێ جیاوازی.

سەرەڕای هەموو ئەوانەی سەرەوە، ئێمە سێ هۆکاری دیکە دەستنیشان دەکەین، کە کێشەکە ئەوەندە تۆخ دەکاتەوە، تا ئەوەی ئەگەر حکومەت و پەرلەمانی عێراق نەتوانن یاسایەک بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی وزە دەربچوێنن، ئەوا ڕەنگە ئیدارەی ئەمریکا ڕەشنووسێک ئامادە بکات بۆ ئەم یاسایە:

2 .1.  تەکنەلۆژییای دیجیتاڵ و زیرەکی دەستکرد بەڕێوەبردنی وزەو بەرهەمهێنانەکان دادەرێژێتەوە

تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی و زیرەکی دەستکرد ئامادەن بۆ دووبارە داڕشتنەوە بۆ بەرهەمهێنان و بەڕێوەبردنی وزە لە رێگەی چالاککردنی تۆڕەکانی کارەبای زیرەکتر، باشکردنی یەکخستنی وزەی نوێبووەوە، باشترکردنی کارایی وزە، پێشبینیکردنی شکستی ئامێرەکان پێش ئەوەی ڕووبدەن، و ئۆتۆماتیکیکردنی پرۆسەی پیشەسازی ئاڵۆز. زیرەکی دەستکرد-AI دەتوانێت بڕێکی زۆر لە داتاکانی کاتی ڕاستەقینە لە وێستگەکانی کارەبا و تۆڕەکانی گواستنەوە و بەکارهێنەرانەوە شیبکاتەوە بۆ کەمکردنەوەی بەفیڕۆدان و کەمکردنەوەی تێچوونەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی متمانەپێکردن بە سیستمەکە، هەروەها ژیری دەستکرد ئیش لەسەر چالاککردنی گەڕان و بەرهەمهێنان، بازرگانی وزە، هەڵگرتنی وزە، بەڕێوەبردنی بازاڕ دەکات. بەهەمان شێوە ئامرازە دیجیتاڵییەکانی وەک هەستەوەرەکان، دوانە دیجیتاڵییەکان و شیکارییە پێشکەوتووەکان دەتوانن سیستەمی وزە نەرمتر و خۆڕاگرتر بکەن. 

خەریکە ژیری دەستکرد دەبێتە سیستەمی دەماری ناوەندی بۆ پیشەسازی وزەی جیهانی. بۆیە، لەگەڵ گەشەکردنی خواستی جیهانی بۆ وزەی پاک و پارێزراو و گونجاو، پێویستە وڵاتان ئەم پێشهاتانە بە جددی وەربگرن بە وەبەرهێنان لە ژێرخانی دیجیتاڵی، توێژینەوەی زیاتر لە ژیری دەستکرد، لێهاتوویی هێزی کار، ئاسایشی ئەلیکترۆنی و ڕێساکانی پشتیوانی، دڵنیابوون لەوەی کە داهێنانی تەکنەلۆژی ئاسایشی وزە بەهێز دەکات، گواستنەوە لە وزە نەریتییەکانەوە بۆ سەرچاوەی وزەی کەم کاربۆن خێراتر دەکات، و توانای کێبڕکێی ئابووری درێژخایەن بەرز دەکاتەوە. تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی و زیرەکی دەستکرد سەروسیمای ئەم جیهانەیان گۆڕیوە، پێویستە عێراقیش دامەزراوەکانی خۆی نۆژەن بکاتەوە. دامەزراوە بە بوونی یاسایەکی گونجاو و هاوچەرخ دەتوانێت چێ بکرێت، کە عێراق لە بواری وزەدا نییەتی!

2.2 زیادبوونی پێداویستی جیهان بۆ گازی سروشتی و نەوت  

وەک لە شیکاری پێشووترمدا بڵاوبۆتەوە، جەنگی ئیسرائیل و ئەمریکا لەگەڵ ئێران ئەو دەمامکەی بە تەواوی لابرد؛ کە سەرەڕای پێشکەوتنە تەکنەلۆژیی و داهێنانە زۆرەکان لەجیهاندا، هێشتا تا دێت پێداویستییەکانی مرۆڤایەتی بە نەوت و گاز زیاد دەکات، لەگەڵیدا هەندێکجار کانە خەڵوزییەکانیش دەگەشێنەوە:

ساڵی (1980) تێکڕای بەکارهێنانی رۆژانەی نەوت لە جیهاندا 63 ملیۆن بەرمیل بوە،  لە (2025) دا تێکڕای بەکارهێنانی ڕۆژانەی جیهان گەیشتوە بە (105) ملیۆن بەرمیل بوە.  ئۆپیک و زۆر دامەزراوەی دی پێشبینی دەکەن ئەم پێداویستییە لە (2040) دا بگاتە (114 ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانە. هەڵکشانی ئاستی پێداویستییەکە بە سووتەمەنی بەردینی زۆر زیاتر بوە،   لە ساڵی (1980) دا جیهان (53) تریلیۆن پێ سێجا-tcf   گازی سرووشتی بەکارهێناوە. لە (2010) ەدا ئەم ئاستی پێداویستییەکە هەڵکشاوە بۆ (113) تریلیۆن پێ سێجا. لە (2025) دا جیهان (150) سەتو پەنجا تریلیۆن پێ سێجا گازی بەکارهێناوە!

ئەمە پارادۆکسێکە لە نێوان وزە نوێبوەوەکان و وزە نەریتییەکاندا بە ئاشکرا جیهان ئەزموونی دەکات؛ تاوەکو پێشکەوتنە خێراکان لەبوای وزە نوێبوەوەکان (بەتایبەت سۆلار و با و هایدرۆجینی سەوزو پاترییە کارەباییەکانی ئۆتۆمبیل) ڕوودەدەن و بایەخدانی جیهانیی بۆیان تەشەنە دەکات، بەهەمان بڕو ئاڕاستە پێداویستیی جیهان بۆ وزە نەرییتییەکانی وەک گازی سروشتی و نەوت زیاتر دەکات! هەریەکە لە زلهێزەکانی وەک ئیدارەی ئەمریکا، چین و رووسیا باش لەمە تێگەیشتوون و ئەزموونیان کردوە، بۆیە کێبڕکێکە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست راستەوخۆ پەیوەستەو پەیوەست دەبێت بە کۆنترۆڵکردنی نەوت و گازەوە.

2. 3. مەترسیی داڕمانی دەوڵەتی عێراق 

حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا دەترسێت یاسایەک دەربکات کە مافی زیاتر بدات بە پارێزگاکانی کە نەوت و گازی لێوە بەرهەمدەهێندرێت (وەکو بەسرە و ئەنبار و مووسڵ)، بەوەش دواتر ئەو پارێزگایانە هاوشێوەی هەرێمی کوردستان، ئەوانیش داوای درووستکردنی هەرێمێک لە چوارچێوەی ئەو فیدراڵییەتەی عێراق هەیەتی بکەن، ئەمەش ئەو خواستی ناوەندێتیەی لەبەغدا هەیە، دەکوژێت. 

لەلایەکی دیکەوە ئەگەر یاساکە دەرنەچێت ئەوا دەستوەردانی دەرەکیی لە عێراقدا زیاتر دەکات، بەتایبەتی هەژموون و دەستوەردانی تورکیا لە کەرکوک و مووسڵ تا دێت زیاتر دەبێت. هەروەک لە ئایاری 2023ـەوە ئارامکۆی سعوودیی و کۆمپانیا ئەمریکییەکان بە دیار ئەو یەدەگە بەرچاوەی گازی سرووشتییەوە دانیشتوون کە لە کێڵگەی عوکاز لە ئەنبار دۆزراوەتەوە: بڕی پەسەندکراو تیایدا  5,6 تریلیۆن پێ سێجا گازە.

چەندین کێڵگەی دیکە لە قۆناخی پەرەپێداندان. سەیرە؛ وڵاتێک بانگەشەی ئەوە دەکات 145 ملیار بەرمیل نەوت و 137 تریلیۆن پێ سێجا گازی یەدەگی هەیە کەچی هێشتا یاسایەکی بۆ بەڕێوەبردنی ئەم سامانە سرووشتییە نییە!؟ 

2. 4. بۆچی عێراق کارەبای نییە؟!

هەرێمی کوردستان نیزیکە لەوەی بۆ چوار پارێزگاکەی ژێردەستەڵاتی خۆی کارەبای 24 کاتژمێری دابین بکات. بەڵام له‌ (14) پارێزگاکەى دیکەی عێراقدا هەندێک کات هیچ جۆره‌ كاره‌بایه‌كیان له‌ گه‌رماى هاویندا نییه‌!  

لە 2005 تاوەکو 2025 زیاتر لە سەت ملیار دۆلاری ئەمریکی لە پرۆژەکانی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی کارەبادا خەرجکراوە، هێشتا قەیرانەکە بەردەوامە لە ئازاردانی عێراقییەکان! لەوەش کارەساتبارتر، بەهەدەرچوونی سامانی عێراقییەکانە؛ وەک پەیمانگەی واشنتۆن بۆ سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیک ئاماژەی پێداوە، کە سووتان و بەهەدەرچوونی ئەو گازەی لە کاتی بەرهەمهێنانی نەوتدا ڕوودەدات، بەو مانایەیە عێراق ساڵانە دوو ملیار و 500 ملیۆن دۆلار بەفیڕۆ دەدات، عێراق دە هێندەی ئەو غازەی هاوردەی دەکات دەیسوتێنێت. لە کاتێکدا %85ی وێستگەکانی کارەبای وڵات پشت بە غازی سروشتی دەبەستن.

سەیرێکی ئەم داتایە بکەن: لەساڵی 2023 دا عێراق 33 هەزار مێگاوات کارەبای پێویست بوە، ئێستا لە (2026) دا عێراق پێویستییەکەی بەشێوەیەکی نائاسایی هەڵکشاوەو گەیشتووە بە (62) هەزار مێگاوات کارەبا! وەزارەتی کارەبا دەڵێت؛ نیزیکەی %40 بۆ %50 ئەو کارەبایەی لەناوخۆدا بەرهەم دێت بە فیڕۆ دەچێت (وامانزانی هەر گازەکە بە فیڕۆ دەچێت!)، ئەم بەفیڕۆچوونەش لەکاتی گواستنەوەی کارەباکە ڕوودەدات، ئەوەش بەهۆی کۆنی هێڵەکانی گواستنەوەی کارەباوە. بەمجۆرە لەناوەڕاستی 2026 دا عێراق %60 کورتهێنانی کارەبای هەیە!

3. ئەگەر عێراق یاساکەی هەر- دەرنەکرد؛ ئەمریکا ڕەشنووسێک دەنووسێتەوە!؟

ئێدوارد سەعید لە کتێبی ڕۆژهەڵاتناسیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە زۆرێک لە زانایان و داڕێژەرانی سیاسەتی ڕۆژئاوا "ڕۆژهەڵات" (لەوانەش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) وەک ناعەقڵانی و پاسیڤ و بێتوانا لە گەشەسەندنی سیاسی مۆدێرن نیشان دەدەن. بە گوتەی سەعید، ئەم جۆرە وێناکردنانە یارمەتیدەر بوون بۆ ڕەوایەتیدان بە هەژموون و دەستێوەردان.

لە کۆتایی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، بەشێک لە بیرمەندانی نیوکۆنسێرڤاتیڤی ئەمریکی وەکو پاوڵ وۆڵفۆڤیتز- Paul Wolfowitz، ڕۆبێرت کاگان- Robert Kagan، ڕیچارد پێرل - Richard Perle دەیانگوت پێویستە دەسەڵاتە پاوانخوازەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگۆڕدرێن و بەمجۆرە دەتوانرێت دیموکراسی لە رێگەی فشاری دەرەکی یان لە هەندێک حاڵەتدا دەستێوەردانی سەربازی بەرەوپێش بچێت. ئەم بیرۆکانە کاریگەرییان لەسەر مشتومڕەکانی دەوروبەری شەڕی عێراق هەبوو، هەرچەندە تەنانەت لەنێو لایەنگرانیشدا ناکۆکی هەبوو لەسەر ئەوەی کە ئایا هێز دەتوانێت بە سەرکەوتوویی دیموکراسی دروست بکات یان نا.

ئەگەر مێژووی دەوڵەتی عێراق بخوێنیتەوە، دوو شت دەبینیت؛ یەکەم؛ کودەتاو پشێویی، دوەم؛ دەستوەردانی دەرەکیی. مێژوو پێمان دەڵێت؛ هەر سیاسەت کاریگەریی لەسەر عێراق نەبوە، بەڵکو یاساکانیش لە عێراقدا لەژێر کاریگەریی دەرەکیدا نووسراون، ئەمەیان مەترسیدارترە، چوونکە کاریگەریی سیاسیی کاتییە، بەڵام یاساکان بۆ ماوەیەکی زۆر دەمێننەوە؛ یاسا هەیە لە ساڵی 1926 دا بۆ عێراقیان داناوە، ئێستاش جێبەجێدەکرێت (نافذ)ە. لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوو ئینگلیزەکان یاسایان بۆ عێراق داناوە. عەبدولسەلام عارف ساڵی 1963 سێ جار دەستورو یاساکان دەگۆڕێت، بۆ ئەوەی بگونجێت لەگەڵ دەستوور و یاسای میسریدا، چوونکە ئەو سەرسام بوە بە جەمال عەبدولناسر. لە 2003 یاسای بریمەر (پۆل بریمەر) حاکمی مەدەنی عێراق بوو داینا. لە 2005 دا بۆ نوسینەوەی دەستوری عێراق شارەزا ئەمریکییەکان ڕۆڵێکی بەرچاویان گێڕا بۆ ئەوەی دەستوورێکی وابنووسنەوە کە چیتر پێکهاتەیەک پێکهاتەیەکی تر نەچەوسێنێتەوە. 

دوای 2005 یش، یاسای ئێرانییانە لە عێراق دەرچوون، وەکو یاسای جەعفەریی، یاسای هەموارکردنەوەی باری کەسیی، دانان و زیادکردنی ڕۆژەکانی پشوو.. تەنانەت نەک هەر یاسا بەڵکو بەرنامەی کاری پەرلەمانی و دانیشتنی پەرلەمانیی بۆ پرسە ئێرانییەکان ڕێکخراوە، بۆ نموونە؛ کوشتنی حەسەن نەسروڵا خرایە بەرنامەی کاری پەرلەمانەوە، بەڵام هێرش کردنە سەر کێڵگە نەوتیی و گازییەکانی عێراق نەخرایە بەرنامەی کاری پەرلەمانەوە!

ئێستا لە 2026 دا بۆ پێمان سەیر بێت کە نێردەی تایبەتی ترەمپ بۆ کاروباری عێراق و سوریا "تۆم باراک" یاسایەک بۆ نەوت و گازی عێراق بنووسێتەوە، یان ڕەشنووسێک بداتە حکوومەتی عێراق؟ هەر خۆی دیاریکردنی کەسێتیەکی وەک تۆم باراک مانای بەچەق وەرگرتنی ئابورییە. ​لە بەیاننامە هاوبەشەکەی 16ی حوزەیرانی  2026 کە لە نێوان سەرۆک وەزیرانی عێراق و نێردراوی تایبەتی سەرۆکی ئەمریکا، جەخت لەسەر پێدانی دڵنیایی ئەمنی بە کۆمپانیا ئەمریکییەکانی وەک هێچ کەی ئێن- HKN، وێسترن زاگرۆس- WesternZagros، و هەنت- Hunt کراوەتەوە، ئەمە نیشانەی گۆڕانکارییەکی ستراتیژی تەواوە لە پرسی وزە  لە نێوان واشنگتۆن- بەغدا- هەولێر دا. لەمەش کاریگەرتر وەرچەرخانێکی جیۆپۆلەتیکیی تەواو لە پرسی وزە لە عێراقدا ڕوودەدات: " عێراق دەبێتە ڕیگای ئاوریشمێکی نوێ بەرەو دەریای سپی ناوەڕاست"، هەمان ئەو کۆمپانیا ئەمریکییانەی لە هەرێمی کوردستان کاردەکەن، دەستیان بەکارکردن لە باکوری خۆرهەڵاتی سوریا (رۆژئاوای کوردستان) یش کردوە. 

کۆتایی:

وزە لە ئەدەبیاتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا "زەمینەی هاوبەشی نێوان گەلانی دونیایە". عێراق لەدوای جەنگی ئێران دەبێتە گۆڕەپانێکی سەرەکیی بۆ مانۆڕ و شووت وەشاندنەکەکانی ئەمریکا لەناوچەکەدا. وزە پێویستی بەوەیە دامەزراوە لە پشتییەوە ڕابوەستێت. بۆیە عێراق پێویستی تەواوەتی بە یاسایەکی ڕێکوپێکە بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی وزە، لە نێویاندا نەوت و گازی سرووشتی، ئەم پرسەش دەبێت لە لیژنەی نەوت و گازی پەرلەمانی عێراقەوە بجوڵێندرێت، جووڵاندێک کە هەموو ئەو ناکارامەیی و ناڕێکییانەی لەم نووسینەدا هاتوون بە هەند وەربگیرێت. زیاتر لەوە، ئەوە تەنها هێڵەکانی گواستنەوەی کارەبا نین کە ژەنگ لێی داون و سەرچاوەکان بە فیڕۆ دەدەن، بەڵکو دامەزراوەکانی عێراق سەراپا پێویستیان بەوەیە تەریب بە زانستی سەردەم نۆژەن بکرێنەوە. ئەگەر ئەمە روونەدات، بێگومان دەستوەردانی ئەمریکیی روون بۆ دەرچواندنی یاسایەک بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی وزە دەبینین.