بنیاتنانی ژێرخانی بەرهەمە نەوتییەکانی عێراق: لە پشتبەستن بە هاوردەکردنەوە بۆ ئاسایشی وزە

ناساندن

عێراق بەدەست کەمیی نەوتی خاوەوە ناناڵێنێت؛ بەدەست لاوازیی سیستەمی پاڵاوتنی قووڵەوە، یەکنەخستنی پترۆکیمیاویاتەکان، دۆخی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی و ناکارامەیی لە تێکەڵکردنی سووتەمەنییەوە دەناڵێنێت. کەرتی وزەی عێراق رووبەڕووی پارادۆکسێکی ئاڵۆز دەبێتەوە: سەرەڕای خاوەندارێتیی پێنجەم گەورەترین یەدەگی نەوتی سەلمێنراو لە جیهاندا و پێگەی دووەم لە ئۆپێکدا، بەڵام وڵاتەکە لەگەڵ کەمییەکی توند و بەردەوامی قەیرانی بەرهەمە نەوتییە پاڵاوتەکان و گاز و پێکهاتە کیمیاوییەکاندا دەجەنگێت.

ئەم قەیرانە لەلایەک بەهۆی خراپیی بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت و گاز و نەبوونی دیدگایەکی روون دروستبووە، لەلایەکیش بەهۆی گرژییە سەربازییە ناوچەییەکان کە رووبەڕووی عێراق بوونەتەوە، وەک ئەوەی لە 2026دا بەهۆی پەککەوتنی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز بە شێوەیەکی بەرچاو ئەم قەیرانە توندتر بووە. نەبوونی ژێرخانێکی پتەو و خۆڕاگری پیشەسازییە نەوتییەکان لە دۆخی ئاساییدا بووەتە هۆی دابەزینی هەناردەکردنی نەوت و رۆیشتنی پارەی عێراق بۆ دەرەوە، لە دۆخی جەنگیشدا چونکە پشت بە دەرەوەی خۆی دەبەستێت، بووەتە هۆی ئەوەی هاوردەکردنی پێویست بۆ دابینکردنی خواستی ناوخۆ بکەوێتە مەترسییەوە.

بیرخستنەوەیەک بۆ دیدگایەکی رۆشنتر و ستراتیژێکی گشتگیرتر 

لە تەممووزی 2026دا، لە میانەی سەردانەکەی سەرۆکوەزیرانی عێراق "عەلی زەیدی" و شاندی هاوەڵی بۆ واشنتۆن سێ راسپاردەی گەورە بۆ چارەسەری کێشە هەڵپەسێردراوەکانی وزە لە عێراقدا پێشکەشی لایەنی عێراقی کراوە: 
یەکەمیان، زیادکردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت، ئەمەیان بۆ زیادکردنی داهات لە ناوخۆ و رێگریکردنە لە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا. 

دووەمیان، راگرتنی بەهەدەردانی گاز، بەپێی راپۆرتەکانی سندووقی دراوی جیهانی و نەتەوە یەکگرتووەکان عێراق ساڵانە پلەی سێیەم یان چوارەمی هەیە لە پیسکردنی ژینگە، دەبێت ئەم سووتانی گازە و بەفیڕۆدانی رابگرێت و لەبری ئەوە کۆمپانیا ئەمریکییەکان هاوکار بن لە بەرهەمهێنانی کارەبادا.  

سێیەمیان، هەمەچەشنکردنی کەناڵەکانی هەناردەکردنی نەوت، تاوەکوو چیتر بەتەنیا پشتبەستن بە گەرووی هورمز کۆتایی بێت. بەگشتی راکێشانی لوولەی نەوت لە بەسرەوە بۆ عەقەبە، لە کەرکووکەوە بۆ بانیاس، پێناسەکردنەوەی هێڵی کەرکووک-جەیهان، تەنانەت هەناردەکردن لە رێگەی "یەنبووع"ەوە بە خاکی سعوودییەدا، ئەمانە بەتەنیا هێڵەکانی وزە و ئابووری هەمەچەشن ناکەن، بەڵکوو جووڵەی سیاسی و دیپلۆماسی و کرانەوەی زیاتری بازاڕ و دیالۆگی زیاتر لە ئاستی جیاجیادا دەهێننە رۆژەڤەوە. 

بەئامانجگرتنی ئەو سێ خاڵەی سەرەوە، راستەوخۆ دەستبردنە بۆ برینە شێرپەنجەییەکانی عێراق، سەرەتایەکی گونجاوە بۆ چوونە سەر سکەی چارەسەرێکی ریشەیی. بەڵام عێراق و ئەمریکا خاڵی چوارەمیان بیرچووە کە سەرچاوەی بەهەدەردانی دارایی و هۆکاری راستەقینەی پەکخستنی تواناکانی دەوڵەتەکەیە، ئەویش پێشخستنی پیشەسازیی پترۆکیمیاویات و فرەچەشنکردنە لە خودی بەرهەمە نەوتییەکاندا، ئێمە کلیک لەسەر ئەمەیان دەکەین.  

قەیرانی ژێرخان و پێکهاتە نەوتییەکان

عێراق نەوتی خاوی هەیە و هەناردەی دەکات، بەڵام ساڵانە سەروو 4 ملیار دۆلاری بۆ هاوردەکردنی پێکهاتە نەوتی و کیمیاوییەکانی کە لە رێگەی نەوتی خاوەوە بەرهەم دێن خەرج کردووە! لە رووی زانستییەوە لە پرۆسەکەدا سەرەتا نەوتی خاوت هەیە، لە رێگەی پاڵاوتنەوە، پێکهاتە نەوتییەکان بەرهەم دێن، بەرەنجامی ئەمە "پترۆکیمیاویات"مان دەبێت، لەمەشەوە دەگەین بە بەرهەمە پیشەسازییەکان، بەمە دەگوترێت ژێرخانی نەوت، بەم جۆرە دەستەبەرکردن و بەرزڕاگرتنی پیشەسازییە هایدرۆکاربۆنییەکان دەتوانێت تواناکانی دەوڵەت لە دەیان بواردا بەرز بکاتەوە. 

ئەگەرچی لە نۆڤەمبەری 2025دا، وەزارەتی نەوتی عێراق رایگەیاند کە هاوردەکردنی نەوتی سپی (کیرۆسین)، بەنزین و دیزڵ (گاز) لە دەرەوە رادەگرن و توانای دابینکردن لە ناوخۆدا گەیشتووەتە ئاستی پێویست، کەچی هێشتا لە ئابی 2026دا کۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی ئەبوزەبی (ADNOC) بەنزین بۆ عێراق دابین دەکات، عێراق لیتری بە (1500) دینار دەکڕێت و بە نرخی (450) دینار دەیدات بە هاووڵاتییان، هەروەک چۆن هەمان کۆمپانیای ئیماراتی لە (2024)ەوە نەوتەکانی عێراق خۆی لە بەندەرە نزیکەکان بە نرخی داشکێندراوی سۆمۆ دەکڕێت و دواتر دەیکاتە بەنزین و بە عێراق خۆی دەفرۆشێتەوە! 

هەرچەندە لە بنچینەدا پێویستە فرەچەشنکردنەکە لە بازنە گەورەکەی "وزە"دا رووبدات، بەڵام با وای دابنەین وزە هەر بەتەنیا بریتییە لە فۆسیل فیوڵەکان/ سووتەمەنییە بەردینەکان (نەوتی خاو، گازی سروشتی و خەڵووز؛ ئەوانەی رێژەی کاربۆن تێیاندا بەرزە): لە رێگەی نەوتی خاوەوە ئەم بەرهەمە سەرەکییانە بەرجەستە دەبن: دیزڵ، نەفتا، بەنزین، کیرۆسین، جێت فیوڵ، قیر، رۆنە چەورکەرەکان (زيوت التشحيم) بۆ چەورکردنی ئامێرەکان و چەورکەرە سەرەتاییەکانی تر. لە راستیدا عێراق و هەرێمی کوردستان تەنیا لە بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی قیر (Bitumen)دا بەرەوپێش چوون کە بەتەواوی ژینگە پیس دەکات، ئەوەش سێ جۆری سەرەکی هەیە (جامبۆباگ، قیری گەرم، بەرمیل یان قیری پەنجا-شەست). تەنانەت بۆ نەوتی سپی (کیرۆسین) عێراق پشت بە دەرەوە دەبەستێت و هاوردەی کردووە!

گریمان لە ئەمڕۆوە پاڵاوگەکانی کەربەلا، عەمارە، زیقار، شوعەیبە، بێجی، دۆرە، کار، لاناز و سەدان پاڵاوگەی بچووکی دیکە کە هەن، دەتوانن بەنزینی پێویست دابین بکەن، بەڵام هێشتا عێراق بۆ بەرهەمهێنانی بەنزین و بەرهەمە نەوتییەکانی دیکە پێویستی بە ماددەی چاککەر هەیە کە لە دەرەوە هاوردەی بکات، ئەوەش بۆ تێکەڵکردنی ئۆکتانە کە بۆ بەرزکردنەوەی کوالێتی و رێژەی ئۆکتان، ماددەی کیمیاویی باشکەر دەکرێتە ناو نەفتاوە تاوەکوو دەبێتە بەنزینی ئۆتۆمبێل. وەک چۆن بۆ دروستکردنی ماست پێویستە هەوێن (هامێن) بۆ شیرەکە هەبێت، کاتێک "هەوێن"ەکە دەست نەکەوێت، ماستەکە گران دەبێت. کاتێک کۆمەڵگەی پترۆکیمیاوییەکانی ئێران خاپوور کرا کە ئەم "هەوێن"ەی دابین دەکرد بۆ ناوچەکە، نرخی بەنزین لە عێراق و ئێرانیش دەستی بە بەرزبوونەوە کرد. 

ئەو واقیعە قبووڵ دەکەین کە لە عێراق وەزارەتی نەوت هەیە نەک وەزارەتی کاروباری وزە. فرەچەشنکردن نابێت تەنیا لە ئابوورییەکەدا رووبدات، بەڵکوو دەبێت لە ناو خودی سێکتەرە جیاوازەکانی کە سەرچاوەی داهاتن رووبدات، بۆ نموونە لە ناو کەرتی کشتوکاڵ خۆیدا دەبێت رووبدات؛ تەماتە و خەیار تەنیا بۆ زەڵاتە نین، دەکرێت بە تێکەڵکردنی خەیار و کبریت و هەندێک ماددەی دیکە دەیان کارگەی سابوون و کرێمی دەموچاو و جوانکاری بنیاد بنرێت و هەناردە بکرێت. فرەچەشنکردن لە سەرچاوەکانی وزەشدا دەبێت (نەوت، گاز، خەڵووز، سۆلار، وزەی با، پەینی کیمیاویی، بەرهەمهێنانی کارەبا لە رێگەی ریسایکلینی پاشماوەکانەوە، لە رێگەی کارۆئاویی و رێگەکانی دیکەوە..)، ئینجا لە ناو نەوت و گازدا دەیان پێکهاتە و جۆر و پرۆسەی تێکەڵکردنی دیکە هەیە کە دەبێت رووبدات.

بەپێی راگەیەنراوی سۆمۆ، عێراق لە (2025)دا زیاتر لە دوو ملیۆن و 100 هەزار تۆن بەرهەمە نەوتییەکانی لە دەرەوە هاوردە کردووە، کە زیاتر لە یەک ملیۆن و 1523 تۆنی گازۆلین بووە، بڕەکانی دیکەش بەگشتی دیزڵ بووە. سۆمۆ لە ئابی 2026 بە (28) دۆلار خوار بازاڕ (-28) نەوتی خاو دەفرۆشێت، بەنزین و پێکهاتە چاککەرەکانی دیکەش بە نرخی گرانتر دەکڕێتەوە و هاوردەی دەکات! لە 2022دا ئەمە پێنج ملیار و 299 ملیۆن و 817 هەزار دۆلار لەسەر عێراق کەوتووە، لە 2023دا بەپێی (UN Comtrade) لە رێگەی بنکەدراوەی WITSـی بانکی جیهانییەوە، داتاکان دەریدەخەن کە تەنیا هاوردەکردنی بەرهەمە نەوتییە ناخامەکان چوار ملیار و 332 ملیۆن دۆلار لەسەر عێراق کەوتووە. ئیتر بەم جۆرە عێراق لە دوای 2003ەوە هێناویەتی.

وزە هەر سیاسەتی جیهانی و ناوچەیی ناگۆڕێت، بەڵکوو خۆی لە خۆیدا لە رووی پێکهاتەییەوە بریتییە لە زنجیرەیەکی گۆڕانکاریی خێرا و زۆر و زەبەند. دەسەڵاتدارانی عێراق پێش ئەوەی بیر لە هەناردەکردنی خێرای نەوتەکەیان بۆ دەریای ناوەڕاست، کەنداوی عەرەبی و دەریای سوور بکەنەوە، دەبێت لە خۆیان بپرسن چۆن گازی سروشتی دەگۆڕێت بۆ پەینی کیمیاویی (Fertilizer) و زەوییە لەکارکەوتووەکان زیندوو دەکاتەوە و ئاسایشی خۆراک بەهێز دەکات، چۆن ئامۆنیا و یۆریا بەرهەم بهێنین لەم رێگەیەوە؟

هیچ دەوڵەتێک ناتوانێت هیچ توانایەکی کێبڕکێی هەبێت ئەگەر پیشەسازییەکانی خۆی سەرپێ نەخستبێت؛ ئەمە نەنگییە کە دەوڵەت نەوتی رەش دەفرۆشێت و نەوتی سپی (کیرۆسین) لە دەرەوەی خۆی دەکڕێت.. دەبێت پێش هەموو شت بەرپرسانی نەوت بپرسن چۆن نەفتا بگۆڕین بۆ بەنزین؟ بێگومان ژمارەی ئۆکتانی نەفتا زۆر کەمە (زۆرجار لە نێوان 40 بۆ 60)، واتە خراپە بۆ بزوێنەری ئۆتۆمبێل، کەواتە دەبێت پێکهاتەی هایدرۆکاربۆنی پاک و خاوێنی تێکەڵ بکرێت، کە وەک گوتمان عێراق ئەمەشی نییە و هاوردەی دەکات، بۆیە تووشی قەیرانی کەمیی بەنزین و بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی بووەتەوە. بۆ نموونە، ئیتانۆل کە سووتەمەنییەکی بایۆلۆجییە و بە رێژەیەکی تایبەت زیاد دەکرێت (وەک E10) بۆ بەرزکردنەوەی ئۆکتان و کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی. ئۆکتانی کیمیاویی زیادکەری دیکە وەکوو پێکهاتەکانی وەک مێتانۆل یان MTBE (هەرچەندە ئەم دووەمیان کەمتر بەکاردەهێنرێت بەهۆی هۆکاری ژینگەییەوە).

غازی خۆی دەسووتێنێت و غازی دەرەوە دەکڕێت! 

کێشەی عێراق کەمیی وزە نییە؛ پێچەوانەکەی ئەوەیە: عێراق نەوت و غازی هەیە، بەڵام بە شێوەیەکی کارا سەرچاوەکانی ناگۆڕێت بۆ وزەی بەکارهێنراو. وڵاتەکە غازی خۆی بەهەدەر دەدات و غاز لە دەرەوەی وڵات هاوردە دەکات. نەوت هەناردە دەکات و پارەکەی دەدات بەو کارەبایەی دەیکڕێت، هێشتا بەدەست کەمیی کارەباوە دەناڵێنێت. بەم شێوەیە وڵاتەکە بەهای ئابووریی غاز و نەوتەکەی لەدەست دەدات. ئەمە هۆشدارییەکی سەرپێی نییە کە ساڵانە بانکی نێودەوڵەتی، IEA، IMF، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق و S&P Global و ئێمەومانان هۆشداری دەدەین بەم عێراقە کە بە بەهای بازاڕ ساڵانە ئەو غازەی عێراق بە هەدەری دەدات زیانەکەی لە نێوان 5 بۆ 8 ملیار دۆلاردایە، لەپاڵ ئەوەشەوە ساڵانە بە بەهای چوار ملیار دۆلار گازی بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا لە ئێران کڕیوە. 

ئینجا و هێشتاش؛ دەرەنجامەکان تا دێت خراپتر بووە، لە مانگی تەممووزی 2026دا وەزیری کارەبا بە ئەنجوومەنی نوێنەرانی راگەیاندووە کە بەرهەمی تۆڕەکانی کارەبای عێراق لە نزیکەی 27 هەزار مێگاواتەوە دابەزیوە بۆ 22 هەزار مێگاوات، لە کاتێکدا عێراق پێویستی بە 60 هەزار مێگاوات هەیە، ئەمەش واتە 38 هەزار مێگاوات کارەبا کورتهێنان هەیە لە عێراقدا (واتە 37٪ـی کارەبا لە ناوخۆدا بەرهەم دێت).

بارگرانی لەسەر بودجەی عێراق

گرژییە جیۆپۆلەتیکییەکان هەموو کاتێک کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر ئاسایشی وزەی جیهانی و ناوچەیی و ناوخۆیی هەیە. لە نێوان 28ـی شوبات بۆ ئابی 2026 عێراق بەهۆی جەنگ و داخرانی هورمزەوە 75٪ـی هەناردەکردنی نەوتەکەی لەدەست دا. 
عێراق 80%ـی نەوتە بەرهەمهێنراوەکەی هەناردە دەکات و 20%ـی لە ناوخۆدا بەکاردەبات. رێژەی پشتبەستنی ئابووریی عێراق بە نەوت نزیکەی (95%)ـە، قورساییەکی گەورە و بێمانا لەسەر کەرتی گشتییەکەیەتی، چوار ملیۆن و 450 هەزار فەرمانبەری هەیە، دە ملیۆن کەس بە ناوی جیاجیاوە مووچە لە عێراق وەردەگرن، بە دەیان هەزار کەس دوو مووچە و سەرووتریان هەبووە، بە جۆرێک لە ناو سەرۆکایەتییەکان و دامەزراوە پلە یەکەکانی عێراقدا هەزارەها کەس هەن مووچە وەردەگرن بەبێ ئەوەی هیچ دەوام یان هیچ ئەرکێک جێبەجێ بکەن و بە لیستی جیاجیا دامەزراون. فەرمانبەر هەیە بێ ئەوەی لە زانکۆکانی عێراق دەوامی کردبێت بڕوانامەی بەدەستهێناوە و لە وڵاتەکەشدا ناژی و مووچە وەردەگرێت! کۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەرانی کەرتی حکوومی مانگانە هەشت تریلیۆن دیناری عێراقییە (یەکسانە بە پێنج ملیار دۆلار). 

ئەگەر تەماشای بکەیت، داهاتی فرۆشتنی نەوتی عێراق لە 2023دا لە نێوان (87.6 – 97.5 ملیار دۆلاردا بووە)، لە 2024 داهاتەکەی بە نزیکەی 94 ملیار دۆلار بووە، لە 2025دا داهاتی نەوت 69.41 ملیار بووە. لە 2026دا ئەم بڕە لە کوێ بهێنێت!؟ چارەسەرە بنچینەییەکە ستراتیژییەتێکی گشتگیر و هەمەلایەنەیە بۆ سەرپێخستنی بەرهەمە پیشەسازیی و ژێرخانی پترۆکیمیاویاتەکان لە عێراقدا، بەم جۆرە لە نەوتی خاوەوە حکوومەت هەنگاو دەنێت بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی وزە و خۆڕاگریی ئابووری.

کۆتایی 

دەوڵەتداری و حوکمڕانی هونەرە، زانستە، کارامەییە. ستراتیژییەتی خێرا بۆ هەمەچەشنکردنی کەناڵەکانی هەناردەکردنی نەوتی عێراق بەس نییە، بەڵکوو خاڵە جەوهەرییەکە ئەمەیە؛ عێراق بەدەست کەمیی نەوتی خاوەوە ناناڵێنێت؛ بەدەست لاوازیی سیستەمی پاڵاوتنی قووڵەوە، یەکنەخستنی پترۆکیمیاویاتەکان و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی و ناکارامەیی لە تێکەڵکردنی سووتەمەنییەوە دەناڵێنێت. چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە بە هەماهەنگیی نێوان لێژنە تایبەتمەندەکانی پەرلەمانی عێراق، حکوومەت، ناوەندەکانی توێژینەوە دەکرێت. پاکسازی و پێداچوونەوەیەکی گشتی بە رێژەی راستەقینەی فەرمانبەران و کارمەندانی حکوومەت کە بەتەواوی دیارە و لە ئەرکی راستەقینەدان لەگەڵ ئەوانەی هەر بەتەنیا بەناو ئامادەییان هەیە لە لیستەکانی مووچەدا، بەبێ ئەوەی لە ئەرکێکدا بن. بەپێچەوانەوە، نەبوونی سیستەمێک بۆ پاکسازی و نەبوونی ژێرخانێکی تۆکمە و فرەچەشنکراو بۆ وزە، بەردەوامیی ناسەقامگیرییە ناوچەییەکان دەبنە هۆی دەرەتانێکی گەورەی ئابووری، ئەمنی، کۆمەڵایەتی بۆ عێراق.