بەرجەستەکردنی شوناسی کوردی.. چۆن رەشماری شۆڕش دەبێتە کایەی فەرهەنگیی دەوڵەت؟

کاتێک دەوڵەتان پڕۆژەی نیشتمانیی مەزن رادەگەیەنن کە رەهەندە فیکریی و کەلتوورییەکانییان لەسنووری بیناسازیی باو تێدەپەڕێت، بەشێوەیەکی گشتی لەپانتایی کایە گشتییەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، گوتارێکی کاتیی و سۆزداریی نەرێنی سەرهەڵدەدات کە لەسەرچاوەی توانج، گومان، یان تەشەفیی و تۆمەتبارکردنەوە خۆراک دەخوات، ئەمە پێش ئەوەی تێڕوانینە گشتگیرەکەو ئامانجە شارستانییەکانی پڕۆژەکە بۆ ڕای گشتی روون ببنەوە.

لەم دواییانەدا، شایەتی نموونەگەلێک بووین لەم جۆرە گوتارە سەرپێییانە، لەدووای راگەیاندنی پڕۆژەی "مزگەوتی گەورەی بارزانی"، کە تێیدا هەندێک لەسەرنجەکان بەجۆرێک لەسادەیی یان لادانی فیکرییەوە، لەچوارچێوەی پرسیارگەلێکی وەک "(رەشماڵ و مزگەوت؟!)" خۆی نواند، یان پڕۆژە نیشتیمانییەکانی حکومەت بەپاشکۆیەتیی و کۆپیکردنی تەلارسازیی بێگانە تۆمەتبار دەکەن و لەناو تۆمەتگەلێکدا قەتیس بوون بەوەی کە پڕۆژەکان بەلاساییکردنەوەی تەلارسازیی بێگانەو کۆپیکردنی ئەزموونی دەرەکی دەبینن. 

ئەم جۆرە تێڕوانینانە، نەک هەر نیشانەی نەزانینێکی ڕەهایە بەفەلسەفەی بیناسازیی هاوچەرخ، بەڵکو گوزارشتە لەنامۆبوونێکی قووڵ و دابڕانێکی سەخت بەرامبەر بەمێژووی سیاسیی و رەمزی فەرهەنگیی گەلی کوردستان. ئەو دەنگە لادەرو کورتبینانەی کە دژایەتیی و توانج لەم داهێنانە ئەندازیارییە دەدەن، تەنیا نامۆبوونی خۆیان بەکەلتوورو مێژووی نیشتیمانەکەیان دەسەلمێنن. بەڵام حەقیقەت ئەوەیە کە ئەم جۆرە خوێندنەوانە، چەمکی بیناسازیی تەنیا لە رووی شێوەو ڕووکارەوە کورت دەکەنەوەو ئەو راستییە پشتگوێ دەخەن کە تەلارسازیی لەفیکریی هاوچەرخدا، تەنیا نەخشەیەکی ئەندازیاریی نییە، بەڵکو گوتارێکی کەلتووریی و زمانێکی سیاسییە کە یادەوەریی، بەهاو شوناسی نەتەوەکان بەرجەستە دەکات. لەم روانگەیەوە، ئیلهام وەرگرتن لە رەشماری کوردی لەدیزاینی پڕۆژەیەکی نیشتیمانیدا، ناتوانرێت تەنیا وەک بژاردەیەکی ئیستاتیکی سەیر بکرێت، بەڵکو کردارێکی کەلتووریی قووڵە کە یادەوەریی نیشتیمانیی لەناو فۆڕمی بیناسازیی هەمیشەییدا سەرلەنوێ بەرهەم دەهێنێتەوە.

رەشماڵی کوردی.. لەفەزای شۆڕشەوە بۆ هێمای دەوڵەت، لەسێبەری پێشمەرگەوە بۆ میحڕابی شارستانییەت 

رەشماڵ لەئەزموونی مێژوویی و گوتاری فیکریی ئێمەدا، تەنیا پەناگەیەکی کاتی، چادرێکی سادەی کوێستان و گەرمیان، یان رەنگدانەوەی ژیانی کۆچەریی رابردوو نەبووە، بەڵکو لوتکەی رەمزی بەرگریی، رەسەنایەتیی و شۆڕشگێڕیی بووە. رەشماڵ ئەو فەزایە شکۆدارە بوو کە رێبەری نەتەوەیی مەلا مستەفا بارزانیی و پێشمەرگە قارەمانەکان لەسەختترین قۆناغەکانی خەباتدا، وەک بارەگای فەرمی شۆڕش و ناوەندی بڕیارە مێژوویی و چارەنووسسازەکان بەکاریان دەهێنا. لەژێر سێبەری ئەو رەشماڵەدا، پلانی پاراستنی ناسنامەی ئەم خاکەو بەرپەرچدانەوەی هەوڵەکانی سڕینەوەو راگواستن دەکێشراو دەنەخشێنرا.

لەبەر ئەمەش، رەشماڵ بەدرێژایی کات بەهایەکی رەمزیی وای بەدەستهێنا کە لە ئەرکە سەرەتایی و وەزیفییەکەی خۆی تێپەڕی، تا ببێتە کایەیەک بۆ گوزارشت کردن لە ئازادیی، سەربەخۆیی، خۆڕاگریی و کەڕامەتی نیشتیمانی. ئەمانە نوێنەرایەتیی ئەو یادەوەرییە دامەزرێنەرە دەکات کە فۆڕمی قەوارەو دەوڵەتی پێش دامەزراندنی دامەزراوە فەرمییەکانی نەخشاندووەو بەرجەستەکردنی ئەو پەیوەندییە شێلگیر و ئۆرگانیبە لێکدانەبڕاوەیە کە لە نێوان خاک، مرۆڤ و خەباتدا هەیە.

کاتێک حکومەتی هەرێمی کوردستان و سەرۆک وەزیران لەپڕۆژەی "مزگەوتی گەورەی بارزانی"دا، هێلە ئەندازیارییەکانی رەشماری کوردی دەکەنە بنەمای دیزاین و فۆڕمی تەلارسازیی، رێک لەناو جەرگەی فەلسەفەی سیاسەتی کەلتووریی دەوڵەتدا کار دەکەن. ئەم کردەیە، جۆرێکە لەگۆڕینی هێماناسی، واتە توانای دەستەڵاتی سیاسی لەگۆڕینی هێما مێژوویی و فۆلکلۆرییەکان بۆ فۆڕمی ماددیی و شاکاری بیناسازیی هەمیشەیی. کاتێک ئەم هێماگەرییە لەپڕۆژەیەکی تەلارسازیی هاوچەرخدا رەنگڕێژ دەکرێتەوە، لەفەزایەکی کاتی شاخ و شۆڕش و سەنگەرەوە دەگوازرێتەوە بۆ فەزایەکی هەمیشەیی دەوڵەت و لەبیرئانین و یادەوەری زارەکی دەبێتە یادەوەری بیناسازیی، بۆ ئەوەی ببێتە بەشێک لەدیمەنی شارستانی کە سەرلەنوێ پێشکەشی نەوەکانی داهاتووی دەکاتەوە بە مۆرک و ناسنامەیەکی نیشتیمانیی شکۆدارو درەوشاوە..

تەلارسازیی وەک سیاسەتێکی کەلتووریی لەئەدەبیاتی فەلسەفەی دەوڵەتدا

لەئەدەبیاتی فەلسەفەی دەوڵەتدا، سیاسەتی کەلتووریی تەنیا بەژمارەی فیستیڤاڵەکان یان پرۆگرامە میدیاییەکان ناپێورێت، بەڵکو بەتوانای دەوڵەت دەپێورێت لەگۆڕینی هێما مێژووییەکانی بۆ دامەزراوە، شوێنەوارو شاکاری ماددی کە لەپانتایی گشتیدا بەزیندوویی بژین. بینایە مەزنەکان تەنیا کوتلەیەک لەچیمەنتۆو کۆمەڵە بەردێک نین، بەڵکو ڕستەگەلێکی کەلتوورین کە بەزمانی ئەندازیاریی دەنووسرێن.

له‌و گۆشەنیگایەوە، جێگیرکردنی فەلسەفەی رەشماری کوردی لەپڕۆژەی مزگەوتی گەورەی بارزانیدا، لەچوارچێوەی پرۆسەی سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی شوناسی نیشتیمانیی لەفەزای بیناسازیدا پۆلێن دەکرێت، بەجۆرێک کە تەلارسازیی ببێتە ناوبژیوانی نێوان مێژوو و ئێستا، لەنێوان یادەوەریی بەکۆمەڵ و دەوڵەتی مۆدێرندا. ئەو دەوڵەتانەی کە توانیویانە شوناسە شارستانییەکانی خۆیان بپارێزن و بچەسپێنن، ئەم پیشەیان تەنیا لە رێگەی گوتاری سیاسییەوە بەدەستنەهێناوە، بەڵکو لە رێگەی تەلارسازییەکەوە بووە کە مۆرکە کەلتوورییەکەی خۆی هەڵگرتووەو شاری کردووە بەپەرتووکێکی کراوە، کە گەشتیار و هاووڵاتی مێژووی نەتەوەکەی و هێماکانی تێدا دەخوێننەوە.

تایبەتمەندیی تەلارسازیی و کارلێکی شارستانیی

سەبارەت بەو تێڕوانینە باوانەی کە دەڵێن ئیلهام وەرگرتن لەم دیزاینە نوێنەرایەتیی لاساییکردنەوەی مۆدێلی دەرەکی دەکات (وەک مۆرکی تورکی یان بیانی)، ئەوە لە رووی ئەکادیمییەوە پێچەوانەی حەقیقەتەو بەڵگەیەکی زانستی لەپشت نییە کە لێکۆڵینەوەکانی مێژووی تەلارسازیی پشتگیریی لێبکەن. تەلارسازیی ئایینی، هاوشێوەی هونەرەکانی دیکە، لە رووی مێژووییەوە لە رێگەی کارلێکی نێوان شارستانییەتەکانەوە گەشەی کردووەو هیچ کاتێک بەرهەمی دابڕانێکی کەلتووری نەبووە...

مزگەوتەکانی ئەندەلوس تایبەتمەندیی خۆیان لەژینگەی ئەندەلوسەوە وەرگرتووە، بەهەمان شێوە تەلارسازیی شام، میسرو مەغریب بەپێی تایبەتمەندییە لۆکاڵییەکانییان پێکهاتوون. تەنانەت ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیش مۆدێلێکی تەلارسازیی تایبەت بەخۆی پەرەپێدا کە کاریگەریی کەنیسەی "آیا صوفیا" و میراتە شارستانییەکانی دیکەی لەسەر بوو، پاشان سەرلەنوێ لەچوارچێوەی دید و روئیای ئیستاتیکی جوانگەرایی خۆی داڕشتەوە.. کەواتە، ئیلهام وەرگرتن لەڕەشماری کوردی لەدیزاینی پڕۆژەیەکی نیشتیمانیدا، ناتوانرێت تەنیا وەک بژاردەیەکی ئیستاتیکی سەیر بکرێت، بەڵکو وەک کردارێکی کەلتووریی دێت کە یادەوەریی نیشتیمانیی لەناو فۆڕمێکی بیناسازیی هەمیشەییدا سەرلەنوێ بەرهەم دەهێنێتەوە. کە ئەویش گونجاندنی فەزای ئایینییە لەگەڵ تایبەتمەندییە کەلتوورییەکانی ئەو کۆمەڵگەیەی کە پێوەی بەستراوەتەوە. ئەم بەرچاوڕوونییەی سەرکردایەتی سیاسی لەدیزاینکردنی ئەم شاکارانەدا، گەورەترین بەڵگەیە لەسەر بوونی گەڵاڵەیەکی کەلتووریی تۆکمە کە دەیەوێت مێژووی رزگاریخوازیی ئێمە لەناو دڵی پڕۆژە هاوچەرخەکاندا بەزیندوویی بهێڵێتەوە.

تەلارسازیی و یادەوەریی بەکۆمەڵ

توێژینەوەکانی یادەوەریی کەلتووریی جەخت لەوە دەکەنەوە کە نەتەوەکان مێژووی خۆیان لە رێگەی سێ رێڕەوی تەواوکار دەپارێزن: گێڕانەوە، هێماکان و تەلارسازیی. کاتێک هێما نیشتیمانییەکان دەگۆڕێن بۆ شوێنەواری تەلارسازیی، دەبنە بەشێک لەهۆشیاریی رۆژانەی کۆمەڵگەو لەسنووری کتێب و وتارەکان تێدەپەڕن بۆ ئامادەییەکی هەمیشەیی لەژیانی گشتیدا.

لێرەوە، گۆڕینی رەشماڵی کوردی بۆ توخمێکی تەلارسازی تەنیا چارەسەرێکی ئەندازیاریی داهێنەرانە نییە، بەڵکو دامەزراندنی یادەوەرییەکی بینراوی نوێیە، کە مێژووی رزگاریخوازی نیشتیمانیی و رێڕەوی خەباتی ئازادیخوازی نەتەوەیی لەناو دڵی شاری هاوچەرخدا زیندوو دەکاتەوە، بەجۆرێک کە تەلارسازیی ببێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی شوناس، رێک بەو شێوەیەی کە ئامرازێکە بۆ خزمەتکردنی ئەرکە ئایینییەکە.

لەنێوان رەخنەو کاردانەوەی سۆزداریدا

رەخنەی بابەتییانە بۆ هەر پڕۆژەیەکی نیشتیمانیی مافێکی رەوایە، بەڵکو یەکێکە لەنیشانەکانی زیندوویەتی فیکریی لەکۆمەڵگە دیموکراتیکەکاندا، بەڵام رەخنە جیاوازە لەپێشوەختە توانجگرتن یان دەرکردنی بڕیار بەبێ خوێندنەوەی فەلسەفەی پڕۆژەکەو چوارچێوە مێژوویی و کەلتوورییەکەی.

ئەو دەنگە لادەرو کورتبینانەی کە دژایەتی ئەم داهێنانە بیناسازییە ئەندازیارییە دەکەن، تەنیا نامۆبوونی خۆیان بەکەلتوورو مێژووی نیشتیمانەکەیان دەسەلمێنن. هەڵسەنگاندنی هەر کارێکی تەلارسازیی پێویستە لەسۆنگەی لێکۆڵینەوەی سەرچاوە فیکرییەکانی، ئەرکە ڕەمزییەکەی و گونجانی لەگەڵ ئەو ژینگە کەلتوورییەی کە پێوەی بەستراوەتەوە دەست پێبکات، نەک لە رێگەی بەراوردکاری سەرپێیانە یان دەرەنجامی خێرا کە تەنیا پشت بەلێکچوونی روواڵەتیی و بینراو دەبەستن.

ئاسۆی داهاتوو

بایەخی پڕۆژە مەزنەکان تەنیا بەقەبارەی بیناسازییەکەیان ناپێورێت، بەڵکو بەو کاریگەرییەوە دەپێورێت کە لەدروستکردنی یادەوەریی نیشتیمانیی و نەخشاندنی شوناسی شارستانیدا بەجێی دەهێڵن. پڕۆژە مەزنەکان دەمێننەوەو دەبنە ناسنامەی شارستانیی هەولێرو کوردستان، فەوزای فیکریی ناحەزان و مشتومڕە کاتییەکانیش لەبەردەم لۆجیکی ئایندەسازیی دەوڵەتدا دەبێتە بڵقێکی سەرئاو، دەنگە دژەبەرەکان کز و خەفە و خامۆش دەبن، چونکە ئەوەی کە دەمێنێتەوە ئەوەیە کە نەتەوەکان لەبیناسازیی خۆیاندا لەماناو هێماکان نەخشیدەکەن.

ئەگەر پڕۆژەی مزگەوتی گەورەی بارزانی سەرکەوتوو بێت لەبەرجەستەکردنی رەشماڵی کوردی وەک هێمایەک بۆ خەبات، ئازادیی و کەڕامەت، ئەوە توانیویەتی یەکێک لەگرنگترین ئایکۆنەکانی مێژووی کوردی لەفەزای کاتی شۆڕشەوە بگوازێتەوە بۆ فەزای هەمیشەیی دەوڵەت و لەیادەوەریی شاخەکانەوە بۆ یادەوەریی شارەکان. مێژوو هەمیشە بەوە کۆتایی دێت کە جەنگە کاتییەکان و دەنگە نەشازەکان لەبیر دەچنەوە، بەڵام ئەو شاکارە تەلارسازییانەی کە ڕۆحی شۆڕش و ناسنامەی خاکێکییان تێدا بەرجەستەکراوە، وەک شایەتحاڵێکی نەمر بەسەر لوتکەی مێژووەوە مەزن و شکۆدارانە دەمێننەوە. تا نەوەکانی داهاتوو کاتێک سەیری ئەم تەلار و منارانە دەکەن، بزانن کە کەڕامەتی ئەم نەتەوەیە چۆن لەقووڵایی شاخ و قوربانیدانەوە هاتووەو لەشاردا بووە بەمنارەی ڕووناکیی و شارستانییەت، چونکە شوناس تەنیا رابردوویەک نییە بگێڕدرێتەوە، بەڵکو پڕۆژەیەکی شارستانییە کە بونیات دەنرێت و دەبینرێت.