ئایا دادگای پێداچوونەوە (محکمة التمیز) لە سلێمانی، لە رووی یاسایی و سیاسییەوە رێگەپێدراوە؟

پارێزگای سلێمانی بە تەنیا ناتوانێت دادگایەکی سەربەخۆی پێداچوونەوە (محکمة التمیز) بۆ خۆی دروست بکات کە جیاواز بێت لە دادگای پێداچوونەوەی هەرێمی کوردستان، چونکە دەستووری عێراق رێگە بەمە نادات.

ئەم بابەتە دوو هۆکاری سەرەکیی یاسایی و دەستووریی لە پشتە:

1- سلێمانی بەشێکە لە قەوارەی هەرێمی کوردستان

دەستووری عێراق لە ماددەی 117 (بڕگەی یەکەم)دا دانی ناوە بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتەکانیدا وەک یەکەیەکی فیدراڵیی یەکگرتوو. بەپێی ماددەی 121 (بڕگەی پێنجەم)، دەسەڵاتی دادوەری دراوە بە هەرێم نەک بە تاکە پارێزگاکانی ناو هەرێمەکە.

له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌، پارێزگای سلێمانی له‌ رووی دادوه‌رییه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ بە یاسای دەسەڵاتی دادوەریی هەرێمی کوردستان (یاسای ژمارە 23ـی ساڵ 2007). بە پێی ئەو یاسایە، تەنها یەک دادگای پێداچوونەوە لە هەرێمدا هەیە کە بنکەکەی لە هەولێری پایتەختە و دەسەڵاتی بەسەر تەواوی دادگاکانی (سلێمانی، هەولێر، دهۆک و هەڵەبجە)دا هەیە.

2- پێگەی دادگای تێهەڵچوونەوەی سلێمانی (محکمة الاستئناف)

ئەوەی لە سلێمانیدا هەیە، سەرۆکایەتیی دادگای تێهەڵچوونەوەی ناوچەی سلێمانییە. ئەم دادگایە خاوەنی دەستەی پێداچوونەوەی بریکاریکەرە (الهيئة التمييزية المنتدبة).

ئەم دەستەیە دەسەڵاتی هەیە پێداچوونەوە بە بڕیاری ئەو دادگاکانەدا (کەتن، لێکۆڵینەوە و باری کەسی) بکات کە پلەی کۆتاییان وەرنەگرتووە، بۆ ئەوەی بە مەبەستی ئاسانکاری و خێراکردنی کارەکان پێویستیان بە چوونە هەولێر نەبێت.

بەڵام ئەمە بە واتای بوونی دادگایەکی سەربەخۆی پێداچوونەوە نایەت؛ چونکە کەیسە گەورەکان وەک تاوانەکان (الجنايات) و بڕیارە گرنگەکانی شارستانی، هەر دەبێت بچنە دادگای پێداچوونەوەی هەرێم لە هەولێر.

کەی سلێمانی دەتوانێت دادگای پێداچوونەوەی خۆی هەبێت؟

تەنیا لە یەک حاڵەتدا دەستووری عێراق رێگە بەمە دەدات؛ ئەویش ئەگەر پارێزگای سلێمانی (یاخود لەگەڵ هەڵەبجە و ئیدارە سەربەخۆکان) بە پێی ماددەی 119ـی دەستوور و لە رێگەی ریفراندۆمێکی فەرمییەوە، خۆی لە هەرێمی کوردستان جیا بکاتەوە و هەرێمێکی فیدراڵیی نوێ و سەربەخۆ لە دەرەوەی ئیدارەی هەولێر پێکبهێنێت. لەو کاتەدا وەک هەرێمێکی نوێ، مافی دەستووریی دەبێت کە دەسەڵاتی دادوەری و دادگای پێداچوونەوەی تایبەت بە خۆی دابمەزرێنێت. لە دەرەوەی ئەم رێکارە دەستوورییە، سلێمانی ناتوانێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ ئەو دادگایە دروست بکات.

دروستکردنی دادگایەکی پێداچوونەوەی سەربەخۆ لە پارێزگایەکدا وەک سلێمانی (دەرەوەی ئەو چوارچێوە دەستوورییەی کە پێشتر باسمان کرد)، لە چەندین لایەنەوە کێشە و زیانی گەورەی یاسایی، سیاسی و دارایی لێدەکەوێتەوە:

1-لە رووی یاساییەوە:

ا- پشێوی و دژایەتیی یاسایی: ئەگەر سلێمانی بە جیا بڕیار بدات و هەولێریش بە جیا، دەبێتە هۆی دروستبوونی ناکۆکی لە نێوان بڕیار و بنەما دادوەرییەکاندا (تنازع القوانين والقرارات)؛ بۆ نموونە رەنگە کارێک لە سلێمانی بە تاوان دابنرێت بەڵام لە هەولێر نا، ئەمەش یەکپارچەیی سیستمی یاسایی هەرێم تێکدەدات.

ب- نەمان یان لاوازبوونی متمانە بە رێکارەکان:  پارێزەران و هاووڵاتییان تووشی سەرلێشێوان دەبن لەوەی بڕیاری کام دادگا کۆتایی و بنبڕە.

ج- ناشەرعیبوونی بڕیارەکان: لەبەر ئەوەی دروستکردنی دادگاکە لە دەرەوەی یاسای دەسەڵاتی دادوەریی هەرێمدایە (یاسای ژمارە 23ـی ساڵ 2007)، بڕیارەکانی لە لایەن دادگاکانی عێراق و تەنانەت رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیشەوە دانی پێدا نانرێت و وەک بڕیاری ناشەرعی سەیر دەکرێن.

2-لە رووی سیاسییەوە

ا- پەرتبوونی قەوارەی هەرێم: دروستکردنی دادگایەکی لەو شێوەیە، بە کردەووە بە مانای بوونی سیستمی دووئیدارەیی و دابەشبوونی یەکجاریی هەرێمی کوردستان دێت لە رووی مەدەنی و یاساییەوە.

ب- لاوازبوونی پێگەی کورد لە بەغدا: کاتێک ناواخنی هەرێم دابەش ببێت و دەسەڵاتی دادوەرییەکەی لەت بکرێت، پێگەی دانوستانکاری کورد لە بەغدا بەرامبەر حکوومەتی فیدراڵ بە تەواوی لاواز دەبێت و بەغدا دەتوانێت زیاتر دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆی هەرێمدا بکات.

ج- کەمبوونەوەی متمانەی نێودەوڵەتی: کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و کونسوڵخانەکان وەک نەمان یان کەمبوونەوەی سەقامگیریی سیاسی لە هەرێمەکەدا سەیری ئەم هەنگاوە دەکەن، ئەمەش زیان بە پێگەی دیپلۆماسیی ناوچەکە دەگەیەنێت.

3- لە رووی داراییەوە

ا- تێچووی زەبەلاحی دارایی: دادگای پێداچوونەوە پێویستی بە بودجەیەکی گەورە هەیە بۆ دابینکردنی مووچەی بەرز بۆ دادوەرانی پلە باڵا (کە مووچەکانیان زۆر بەرزە)، راوێژکاران و فەرمانبەران، تا دەگاتە دابینکردنی بینای تایبەت، سیستمی ئەلیکترۆنی و پاراستنی تەناهی (ئاسایش).

ب- کاریگەری لەسەر وەبەرهێنان: سەرمایەداران و کۆمپانیا بیانییەکان لە شوێنێکدا وەبەرهێنان ناکەن کە سیستمی دادوەرییەکەی جێگیر و ناسراو نەبێت؛ دروستبوونی دوو دادگای پێداچوونەوە دەبێتە هۆی دروستبوونی ترسی یاسایی لای کۆمپانیاکان، چونکە ناتوانن دڵنیابن لە پارێزگاریی یاسایی لە سەرمایەکانیان، ئەمەش ئابووریی ناوچەکە پاشەکشە پێ دەکات.

کەواتە دروستکردنی دادگایەک لەو شێوەیە بەبێ رێکاری دەستووری (وەک بوون بە هەرێم)، لەجیاتی چارەسەر، دەبێتە هۆی دابەشبوونی سیاسی، پشێوی یاسایی و بارگرانییەکی دارایی گەورە بۆ سەر خەڵکی ناوچەکە.