کۆتایهاتنی سیاسەتی دووجەمسەری و سەرهەڵدانی جیهانی فرەجەمسەری

لە ماوەی نزیکەی پێنج دەیەی رابردوو، سیاسەتی جیهان زۆربەی کات لە ژێر کاریگەری دوو هێزی گەورە، ئەمەریکا و یەکێتی سۆڤیەت (پاشان رووسیا)، بەڕێوەدەچوو. ئەم سیاسەتەی دووجەمسەری، هەرچەندە جەنگی ساردی کۆتایی هات، بەڵام تا ماوەیەکی درێژ ئەمەریکا و رووسیا هێشتا کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر بڕیارە گەورەکانی نێودەوڵەتی هەبوو.

بەڵام ئەمڕۆ جیهان بە خێرایی بەرەو قۆناخێکی نوێ دەڕوات؛ قۆناخی فرەجەمسەری. وڵاتانی وەک چین، هیندستان، تورکیا، عەرەبستانی سعوودی، فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا و هێزە هەرێمایەتییەکانی تر، هەر یەکەیان هەوڵ دەدەن شوێنی خۆیان لە هاوسەنگی هێزی جیهانی داگیر بکەن. لەگەڵ گەشەکردنی تەکنۆلۆژیای سەربازی، چەکی مووشەکی، درۆن و تەنانەت هەوڵی گەیشتن بە توانای ئەتۆمی لەلایەن ژمارەیەک وڵات، ئیتر بڕیاردانی جیهانی تەنیا لە واشنتن یان مۆسکۆ نادرێت.

ئەم گۆڕانکارییە، لە هەمان کاتدا هەم مەترسی و هەم دەرفەت دروست دەکات. لە جیهانی فرەجەمسەریدا، دیپلۆماسی، هاوپەیمانییە ژیر و ستراتیژییەکان و هێزی ئابووری زیاتر لە هێزی چەکداری کاریگەرییان هەیە.

شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئێران، و هەروەها دەستێوەردانی ئەمەریکا، نموونەیەکی روونە لەوەی کە ناوچەکە لە قۆناخێکی هەستیاردا دەژیت. لە مانگەکانی رابردوودا، ژمارەیەک لە سەرکردە سەربازی و ئاسایشییە باڵاکانی ئێران کوژران و هەندێک لە دامەزراوە ستراتیژییەکانی ئێران تووشی زیان بوون. هەرچەندە رژێمی ئێران هێشتا ماوەتەوە، بەڵام ئەو رووداوانە نیشانیان دا کە هێزی سەربازی بە تەنیا ناتوانێت چارەسەری هەموو کێشەکان بێت.

ئێستا هەوڵی دانوستان و رێککەوتن لەنێوان ئەمەریکا و ئێران بەردەوامە، هەرچەندە متمانەی نێوان هەردوو لاوازە و رێگای گەیشتن بە رێککەوتن دژوارە. ئەگەر رێککەوتنێکی بەهێز بکرێت، دەتوانێت کاریگەرییەکی گەورە لەسەر ئارامی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کەمکردنەوەی میلیشیا چەکدارەکان و گەڕاندنەوەی هاوسەنگی ناوچەکە هەبێت. بەڵام ئەگەر دانوستان شکستی بهێنێت، ئەوا ئەگەری توندوتیژی و ئاڵۆزییەکانی تر هەر بەردەوام دەبن.

لە هەمان کاتدا، ئەو تێڕوانینەی کە گۆڕینی رژێم تەنیا بە هێزی چەکداری دەکرێت، لە زۆر شوێن پەسەند نەکراوە. ئەزموونی عێراق، ئەفغانستان، لیبیا و تەنانەت ئێران نیشانیان داوە کە گۆڕانکارییە بەردەوامەکان پێویستیان بە پشتیوانییەکی ناوخۆیی،بەرنامەی ئاشکرا و رێبەرییەکی یەکگرتوو هەیە. بەبێ ئەمانە، هەر گۆڕانێک دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزی و ناسەقامگیری زیاتر.

بۆ کورد، ئەم قۆناخە هەم مەترسییە و هەم دەرفەت. لە جیهانی فرەجەمسەریدا، نەتەوەیەک دەتوانێت دەنگی خۆی بگەیەنێت ئەگەر بەرنامەیەکی یەکڕیزی ناوخۆیی پتەومان هەبێت. چارەنووسی کورد نابێت تەنیا بە گۆڕانی هاوسەنگی هێزی نێودەوڵەتی ببەسترێت، بەڵکو دەبێت بە هێزی یەکگرتوویی ناوخۆیی بنیات بنرێت.

قەوارەی هەرێمی کوردستان و ناسنامەی نەتەوەیی کورد، لە هەر چوار پارچەی کوردستان، تەنیا بە هێرشی سەربازی، درۆن و هەڕەشە ناتوانرێت لاوازبکرێت و بسڕدرێتەوە. مێژوو نیشانی داوە کە هەر جارێک کورد تووشی فشاری دەرەکی بووە، هەستی نەتەوەیی و داواکارییەکانی بۆ ئازادی و ماف، زیاتر بەهێز بوون.

ئەرکی سەرەکی سەرکردایەتی کورد لەم قۆناخەدا پاراستنی یەکڕیزی ناوخۆ، دامەزراندنی سیستەمێکی حکومڕانی باش، پەرەپێدانی ئابووری و فراوانکردنی دیپلۆماسییە. ئەزموونی هەرێمی کوردستان نیشانی داوە کە گفتوگۆ، هاوپەیمانی و دانوستانی ئارام، کاریگەرییەکی درێژخایەنتر لە ململانێی بەردەوام هەیە. لەم چوارچێوەیەدا، هەوڵەکانی سەرۆک بارزانی بۆ پاراستنی ئارامی هەرێم، نزیککردنەوەی لایەنەکان و بەردەوامبوون لە زمانی دانوستان لەگەڵ هێزە هەرێمایی و نێودەوڵەتییەکان، بەشێک لەو دیپلۆماسییەیە کە دەتوانێت بەرژەوەندیی کورد لە قۆناخی نوێی جیهاندا بپارێزێت.

جیهان لە قۆناخی گواستنەوەی هاوسەنگی هێزدایە، و ئەو نەتەوانە سەرکەوتوو دەبن کە پێش هەموو شتێک خۆیان بۆ ئەو گۆڕانکارییانە ئامادە بکەن، نەک ئەوەی چاوەڕوانی بڕیاری زلهێزەکان بن. بۆ کورد، رێگای داهاتوو لە یەکڕیزی، متمانەی نێوان هێزە سیاسییەکان، دیپلۆماسیی چالاک و بەهێزکردنی دامەزراوەکان تێدەپەڕێت. هەر کاتێک کورد خاوەنی بڕیاری خۆی و حاکمی ماڵی خۆی بێت، دەتوانێت لە گۆڕانکارییەکانی هەرێمیی و جیهانی بە سوودی خۆی کەڵک وەربگرێت.