محەمەد تاهر زێبارى
نووسەر
عەرد هەژەکا سیاسى، ڤەقەتیانا CHP وگهورینا نەخشەیێ سیاسى ل تورکیا
گورەپانا سیاسى ل تورکیا گۆرانکاریێن مەزن و بەرچاڤ ب خؤڤە دبینت، کۆ ل ڤان سالێن دوویماهیێ مەزنترو کارتێکرن نەبوویە. ئەو ململانا سیاسى و دادوەرى ل ناڤخۆیا پارتا گەل یا کۆمارىCHP، کۆ تێتە هژمارتن کەڤنترین پارتا تورکیایه و مەزنترین هێزا ئۆپۆزسیۆنێ یە، تنێ ئاریشەیێن رێکخستنێ نینه بەلکى پشتى بریارا دادگەها تورکى ب دوویماهیکئینانا سەرۆکاتییا(ئۆزگور ئۆزال) و زڤراندنا(کەمال کلیچدار ئۆغلوا)بۆ سەروکاتییا حزبێ، ب فەرمى بوو ڤەقەتیانەکا هەیکەلى و بنەجه.
ئەڤ بریارا دادگەهێ بو ئەگەرێ هندێ کۆ ئۆزال و رێبازاوى بریارا جوودابوونێ بگرن و دەست ب ئامادەکاریێن دامەزراندا( پارتەکا نى) بکەن. ئەڤە ژی ئۆپۆزسیۆنا توركیا د دانێتە بەرهەمێ عەردهەژەکا سیاسی یا وەسا کۆ کارتێكرنا وێ نەبەز ل سەر ناڤخۆیا حزبێ دهێتە دیارکرن، بەلکى هاوسەنگیا هێزێ ژی دهێته گوهارتن تایبەت ل ژێر كۆپیتکا پەرلەمانی و هەڤرکییا هەلبژارتنێن سەرۆکایەتیا بهێت ژی .
ئەگەرێن ڤەقەتیانێ: دەمێ ڤێککەفتنا شەرعییەتا هەلبژارتنا دگەل یاسایێ
ئەڤ ڤەقەتیانا دروست بووى نە بەرهەمێ شەڤ و رۆژەکایه، بەلکى ژ ئەنجامێ ناکوکیێن گران و گوشارێن دادگەهێ یێن ب لەز.
1 – ناکوکیێن ژناڤبرنا ره ها(البطلان المطلق): بریارا دادگەهێ ب هەلوەشاندنا ئەنجامێن کۆنگرەیێ 38ێ یێ حزبێ، ئەوا ئۆزگور ئۆزال گەهاندییه سەرۆکاتییا حزبێ، بو لێدانەکا کۆژەک تایبەت دادگەهێ بریارى دا ب زڤراندنا کەمال کلیچدار بو سەرۆکاتییا حزبێ.
2 – ناکوکیێن دناڤبەرا دوو شەرعییەتا: حزب کەته دناڤبەرا شەرعییەتا جەماوەرى و هەلبژارتنا ئەوا ئۆزالى ب دەست خۆڤە ئیناى، تایبەت دەمێ سەرکەفتنا مێژوویی ل هەلبژارتنێن شارەوانیێن سالا 2024 تۆمار کرى، ودناڤبەرا شەرعییەتا یاسایى و کارگێرى کۆ یاسا ددەتە کلیچدار ئۆغلو.
3 – ئارمانج گرتنا ئەکرەم ئیمام ئوغلو: ئەڤ جوودابوونە و ڤەقەتیانه هەڤدەم بوو ب زێدەبوونا گوشارێن دادوەرى ل سەر سەرۆکێ شارەوانییا ئیستانبولێ ئەکرەم ئیمام ئۆغلو، کۆ تێتە هژمارتن سیمبۆلا بهێز یا تەیارێ نویخاز، بو ئەگەرێ وێ چەندێ کو ئۆزال بریارا جوودابونێ بدەت و دامەزراندنا پارتەکا نى بدەت، دا خۆ ژ بەلافرۆتنا دادگەهێ رزگار بکەت.
دابەشبوونا نى یا پەرلەمانى: پرتپرتبوونا ئوپوزسیۆنێ و دروستبوونا دەرفەتێ بو راستڤەکرنا هندەک ماددێن دەستوورى
پارتا گەل یا کۆمارىCHP پێشتر خودانا 135 کۆرسیکان بوو دناڤ پەرلەمانێ تورکیادا ژ کۆیا 600 کورسیکان، ئەڤ جودابوونه دێ ئارستەیێ هێزا پەرلەمانى ب تمامى گهوریت:
- ژێ خوارنا بەرەیێ رەق(تأكل الكتلة الصلبة): ئۆزالى ب رەنگەکێ فەرمى پارتا خو یا بناڤێ (پارتا نى) الحزب الجدید پێشکێشکر، ئەڤ یەکە دبیته ئەگەرێ نەبوونا کوتلەکا پێکڤە گرێدایی یامەزن یا ئوپۆزسیونێ کو بشێت شیانێن رەتدکرنا پرۆژێن یاسایێن حکومەتێ بدەت. هەروەسا نەخشەیێ سیاسى ژی لناڤ پەرلەمانى دا هاته گوهارتن بڤى رەنگێ، AKP277 ئەندام، پارتا Yeni party 91، DEM پارتى 56، MHP 46، CHP44، Iyi Party 29.
- ڤەکرنا رێکێ بو دەستوورەکێ نى: ئەڤ جودابوون و بێدەستهەلاتیا پەرلەمانى مەزنترین خزمەتە ددەتە پەڤپەیمانیا جمهورى یا( پارتا دادو گەشەپێدان AKP، وپارتا بزوتنەوا نەتەوەیىMHP). هەڤپەیمانییا جمهورى بزاڤێ دکەن ژبو دەستڤەئینانا 360 کورسیکا دا بشێت پرۆژێن دەستوورى بکەنە راپرسی بو مللەتى. یان ژى 400 کورسیکان بدەست ڤە بینن، داکۆ ئێکسەر پەسەند بکەن دناڤ پەرلەمانى دا بێ راپرسى ل دویڤ دەستوورێ تورکیا. نوکه ب هەبوونا پەرلەمانتارێن سەربەخۆ و حزبێن پارچەبووى، دەرفەتەکا باشە بو راکێشانا دەنگان و تێپەراندنا پرۆژێ دەستوورێ نى، هەروەسا رێکخوشکەرن ژبۆ بەربژێکرنا دووبارە یا(رەجەب تەییب ئەردۆغانى).
هەلویستێ DEM PARTI ، دەلیڤە یە یان گەفە؟
ب دیتنامن دڤێت پارتا کوردى ب چافەکێ هوشیار ب سەحکەتە ئەڤێ پارچەبوونا حزبا گەل یا کۆمارى، ئەڤ تێکچوونە دناڤبەرا تەیارێ کەمالى یێ تەقلیدى(کلیچدار ئۆغلو) و تەیارێ نویخاز(ئۆزگور ئۆزال و ئیمام ئۆغلو) دا، نیشانا هندێ یە کۆ ئوپوزسیوونا تورکیا نە لسەر ئێک هەلویستە بەرامبەر چارەسەرییا راستەقینه بو ئاریشەیێن وەلاتى، نەخاسمە دۆزا کوردى ل باکوور.
چ پێدڤییه بهێتە کرن داکو بالانسا هێزێ بهێتە پاراستن یان ژى دەم پارتى بخو ڤێ دەلیڤێ ژ دەست نەدەت:
1 – پاپەندبوون ب بێلایەنى : گرنگە حزب نەکەڤیته ژێر کارتێکرنا حزبا نى یا ئۆزالى، بەلکى پێدڤى یه پاراستنا سەربەخۆیا بریارا سیاسى بدەت، ب ئیک چاڤ تەماشىەى هەمیان بکەت ل دویڤ بەرژەوندیێن بلند.
2 – سەپاندنا مەرجا بو دەستوورێ نى: ل شینا تێکەل بوون دململانییا نافخۆیا ئۆپۆزسیونێ دا، پێدڤییه حزب هێزا خۆ یا پەرلەمانى بکاربینیت دا مافێن نەتەوەیى یێن کوردان و بنەمایێن دیموکراسیێ بکەتە مەرج بۆ هەر تەعدیلەکا دەستووری کۆ حزبا دەسەڵاتدار بزاڤا دەربازکرنا وێ دکەت.
پارتا دادو گەشەپێدان AKP، مفا وەرگرێ ئێکێ ژ ڤێ جودابوونێ
پارتا دادو گەشەپێدان ب ریبەراتییا سەرۆک (رەجەب تەیب ئەردۆغان) کۆ دەستهەلات ددەست دا دایە، وەک مفادارێ ئێکێ و ستراتیژی ژ ئەڤێ جودابوونێ و ڤەقەتیانا حزبا گەل یا کۆمارى دهێتە هەژمارتن.
مفایێن پارتا دەستەلاتدار تنێ ل سەر بێهێزبوونا ژمارەییا ئۆپۆزسیۆنێ ناهێتە هژمارتن، بەلکى دگەهیە دەستکەفتێن مەزن یێن یاسایی، هەڵبژارتناو و تەکتیکی ژى، کۆ مرۆڤ دشێت د ڤان خاڵان دا کورت بکەت:
1. وەرگرتنا دەستپێشخەریێ و گۆڕینا ئاراستەیێ رایا گشتی
دویرئێخستنا سەرەنجێ ژ ئاریشەیێن ناڤخۆیی: جەماوەرێ توركیا د بارۆدۆخەکێ ئابووری و ژیانەکا دژوار دا دەرباز دبیت. ئەڤ ڤەقەتیانە دبیتە ئەگەر کۆ ئاراستەیێ ڕاگەیاندنێ و گرنگیدانا خەڵکی ژ ئاریشەیێن ئابووری بئێتە گهۆرین بەر ب شەرێ ناڤخۆیی یێ ئۆپۆزسیۆنێ ل سەر دەسەڵات و شەرعیەتێ.
کارکرن لسەر ( ئەو نە دبەرهەڤن بو دەستهەلاتێ) ئانکو ئەو نەشێن دەستهەلاتێ رێڤەببەن: پارتا AKP ئەڤێ تەکنیکێ بکارئینیت دا کۆ جەماوەرو دەنگدەرێن دودل رازی بکەت کۆ ئۆپۆزسیۆن نەشێت کارۆبارێن خۆ یێن ناڤخۆیی و دادوەری برێڤە ببەت، وب هیچ ڕەنگەکێ شیانێن برێڤەبرنا دەولەتەکا مەزنا وەک توركیا نینن.
2. ژناڤبرنا مەترسیدارترین هەڤرك و لاوازکرنا وان
دوماهیکئینان ب هەڤسەنگیا 2024ێ: ئەنجامێن هەڵبژارتنێن شارەوانیان یێن ساڵا 2024ێ پشتەڤانیەکا مەزنا جەماوەری ل دەورێن هەردووکا (ئۆزگور ئۆزال - ئەکرەم ئیمام ئۆغلو) دروست کربوو. ئەڤ جودابوونە ئەڤێ هێزا جەماوەری هەلدوەشینیت و دەنگدەرێن ئۆپۆزسیۆنێ بەلاڤە دکەت.
مژیلکرنا ئۆپۆزسیۆنێ ب شەرێ مان و نەمانێ: ل شینا کۆ ئۆپۆزسیۆن تەواویا وزە و شیانێن خۆ بکاربینیت بۆ رووبەرووبوونا حکومەتێ و سیاسەتێن وێ، دێ هەردوو بەرەیێن جودابووی (بەرەیێ ئۆزالی و بەرەیێ كليچدار ئۆغلو) د ناڤ شەرێ سەلماندنا شەرعیەتێ و ڕاکێشانا جەماوەری دا خۆ مەزێخن.
3. ئەندازیاریا هاوسەنگیا پەرلەمانی و دەربازکرنا دەستوورێ نى
پەرتبوونا دەنگێن ئۆپۆزسیۆنێ ل پەرلەمانی: دەرکەڤتنا 91 پەرلەمانتاران ب چوون د ناڤ حزبا نى دا، شیانا ئۆپۆزسیۆنێ وەک بەرەیەکێ ئێکگرتی بۆ رەتدکرنا پرۆژە یاسایێن دەستهەلاتێ ل ژێر كۆپۆلا پەرلەمانی ناهێلیت.
ڕاکێشانا پەرلەمانتارێن سەربەخۆ ب ئاسانی: پارتا داد و گەشەپێدان و حەلیفێ وێ (MHP) هەوڵا ب دەستڤەئینانا 360 کورسیان ددن دا کۆ پرۆژێ دەستوورێ نوو ببنە راپرسیێ، ئان 400 کورسیان دا کۆ ئێکبەسەر پەسەند بکن. پارچەبوونا حزبا CHP بۆشاییەکا سیاسی دروست دکەت کۆ رێكێ بۆ پارتا دەستهەڵاتدار خۆش دکەت هەڤپەیمانیێن کاتی بکاربینیت دا کۆ ژمارەیا پێدڤی بۆ دەستووری پەسەند بکەت.
4. کۆنترۆلکرنا تەواو ل سەر یارییا هەلبژارتنان
بەلاڤەکرنا دەنگێن تەیارێ عەلمانی و نویخواز: د هەر هەلبژارتنەکا سەرۆکایەتیا بهێت دا، هەبوونا بەربژێرەکێ (حزبا نى) و بەربژێرەکێ (حزبا کەڤن) دێ دەنگێن جەماوەرێ نویخواز و دودل وبەلاڤە کەت، ئەڤە ژی رێكێ نادەتە ئۆپۆزسیۆنێ یەکلاکەرەڤە بگەهیتە سەرکەفتنێ و کارێ بەربژێرێ هەڤپەیمانیا حوکمران ساناهى دکەت.
دەستکریا دەمێ هەڵبژارتنێن پێشوەخت: ئەڤ پارچەبوونە کارتەکا ددەستێ پارتا دادو گەشەپێدان دا، کۆ هەر دەمێ بڤێت دیارکرنا دەمێ هەلبژارتنان بکاربینیت، هەتا کۆ هەلبژارتنان د دەمەکى دا بکەت کۆ ئۆپۆزسیۆن د لوپیتکا لاوازیێ و مژیلبوونا ناڤخۆیی دا بیت.
ل دوویماهیێ ئەڤ ڤەقەتیانە دەرفەتەکا زێرینه ددەتە پارتا داد و گەشەپێدان دا کۆ ماڵا سیاسی یا توركیا ب وی شێوەی ڕێکبێخیتە وە کۆ گونجای بیت بۆ مان ل سەر دەستهەلاتێ، ژبەر کۆ هەڤرکێ خۆ یێ راستەوخۆ لاواز دکەت، رێکا تێپەراندنا یاسا و دەستووری ساناهى دکەت، و بەرهەڤیێ بۆ هەڵبژارتنێن بهێت دکەت د بەرامبەر ئۆپۆزسیۆنەکا شەپرزەو و بێ ئارمانج.