عێراق لە قەیرانی کەمی نەوتدا نییە بەڵکو قەیرانی ستراتیژی وزە و بەڕێوەبردنی سامانی سروشتی دایە

عێراق بە نزیکەی 145 ملیار بەرمیل یەدەگی نەوت و زیاتر لە 3.5 تریلیۆن مەتر سێجا گازی سروشتی دەبێت یەکێک بێت لە بەهێزترین ئابوورییەکانی ناوچەکە. بەڵام لە ئێستادا، کەمبوونەوەی هەناردەکردنی نەوت فشاری سەر بودجە و کێشەی دابینکردنی موچە ئەوە نیشان دەدەن کە کێشەکە لە سامانی سروشتیدا نییە، بەڵکو لە شێوازی بەڕێوەبردنی ئەو سامانە هەیە لە سەرەتای دوزینەوە و بەرهەمهێنانیەوە لە سالی 1927 ەوە. لە سالی 2004 ەوە تا ئێستا، عێراق نزیکەی 27.7 ملیار بەرمیل نەوتی بەرهەمهێنایە کە بە تێکرایی 1.94 تریلیون دولار دەکات. 

لەگەل داخستنی گەرووی هورمز، عێراق ناچار بوو کە بەرهەمهێنانی نەوت لە 4.3 ملیۆن بەرمیل بۆ نزیکەی 1.4 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا کەم بکاتەوە ئەوە نیشانیدا کە سیستەمی هەناردەی عێراق بەستراوە بە یەک کۆریدۆری سەرەکی و رێرەوی دیکەی نیە. لە دەرئەنجامدا ووڵات توشی کورتهێنانێکی زور بووە تەنانەت بۆ دابینکردنی موچە. سۆمو نەوتی خاوی بەسرا بە داشکاندنی بەرچاو دەخاتە بازارەوە بۆ پاراستنی بەردەوامی بەرهەمهێنان و دابینکردنی موچە چونکە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی بیرە نەوتییەکان تەنها داهات کەم ناکاتەوە، بەڵکو دەتوانێت تێچووی گەڕاندنەوەی بیرەکان زیاد بکات و بەرهەمی گازی هاوبەش کەم بکات کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر کارەبا و پیشەسازی دروستکردووە.

بەندەری بانیاس: 

هێلی گواستنەوەی نەوتی حدیثە-بانیاس کە لە سالی 1952 دروستکراوە و لە سالی 2003 لەکاتی هێرشەکانی نەتەوە یەکگرتوەکانی ئەمریکا بۆ سەر عێراق چەند بەشێکی بوریەکە تێکشاندران و لەکار کەوت. لە ئێستادا بە تەنکەر رێژەیێکی دیاریکراو لە نەوتی عێراق هەناردەی سوریا دەکرێت بە تێکرای 300،000بەرمیلی روژانە کە خەرجی گواستنەوەی زورە و بەپێی هندێک سەرچاوە 100،000 بەخوراییی پێشکەشی حکومەتی سوریا دەکرێت. 

بەندەری جەیهان و رولی تورکیا: 

ڕێککەوتنی نوێی هێڵی کەرکووک–جەیهان، بەشداری TPAO لە گەشەپێدانی کێلگەکانی کەرکووک و پرۆژەی ڕێگای گەشەپێدان  (Development Road) بەشێکن لە ستراتیژییەک بۆ گۆڕینی تورکیا بۆ ناوەندی گواستنەوەی نەوت و بازرگانی نێوان خەلیج و ئەوروپا. ئامانجی گەیشتن بە گواستنەوەی 750 هەزار بەرمیل و لە داهاتوودا باس لە توانای 1 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا دەکرێت، لەگەڵ دروستکردنی کۆریدۆری بازرگانی و لوجستی، نیشان دەدات کە تورکیا تەنها بیر لە کرێی گواستنەوە ناکات؛ بەڵکو بیر لە دروستکردنی زنجیرەیەکی تەواوی بەهای وزە دەکات لە بەرهەمهێنان تا گواستنەوە، پاڵاوتن، بازرگانی و گەیاندنی وزە بۆ بازاڕەکانی ئەوروپا. لەلایێکی دیەوە کە ئەوە خواستی ئەمریکایە بۆ پشتکردن لە نەوتی ووڵاتی روسیا. 

لە بەرامبەردا، عێراق هێشتا:

•      زیاتر لە 90٪ داهاتی حکومەتی لە نەوتەوەیە.

•      دەیان ملیار مەتر سێجای گازی هاوبەش دەسووتێنێت، لە کاتێکدا هاوردەی گاز دەکات.

•      هێشتا یاسایەکی تەواوی فیدراڵی بۆ نەوت و گاز نییە.

•      لە جیاتی فرۆشتنی نەوتی خاو، وەبەرهێنانی پێویست لە بواری گاز، پەتڕۆکیمیا، پاڵاوگە و جۆراوجۆرکردنی ڕێگاکانی هەناردە نەکراوە.

لە ئابووری وزەدا، سوود تەنها لە فرۆشتنی نەوتی خاودا نییە بەڵکۆ سودە گەورەکە لە پروسەکانی پاڵاوتن، پەتڕۆکیمیا، بازرگانی، گواستنەوە و پیشەسازی دا هەیە. ئەگەر نزیکەی سەدەیێکە داهاتی نەوتی عێراق بە ستراتیژییەکی درێژخایەن بۆ دابین کردنی گاز، رێگای هەناردەکردن، پاڵاوگەی گەورە، پەتڕۆکیمیایی، ژێرخانی کارەبا و هێزی مرۆیی کرابا، ئەمڕۆ عێراق دەبوو هەناردەکەری گاز بێت نەک هاوردەکەر، خاوەنی کارەبای 24 کاتژمێر بێت، ناوەندی پەتڕۆکیمیایی ناوچەکە بێت و لە هەر قەیرانێکی سیاسیدا کێشەی بودجە و مووچەی نەبێت. 

لە کۆتاییدا، پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوە نییە کە عێراق چەند بەرمیل نەوتی هەیە بەڵام ئەوەیە کە چەند بەرمیل بوون بە سەرمایەی بەردەوامی داهات، چەند بەرمیل بوون بە ژێرخان و چەند بەرمیل بوون بە داهاتووی بۆ نەوەکانمان؟