عێراق لەنێوان لۆژیکی هەژموونگەرایی و بنیادنانی دەوڵەتی فیدراڵیدا: بەرەو هاوبەشییەکی نیشتمانی بۆ پاراستنی دەستوور

عێراق بە قۆناخێکی هەستیار و چارەنووسسازدا تێدەپەڕێت؛ قۆناخێک کە تێیدا چەندین قەیرانی سیاسی، ئابووری، ئەمنی و دەستووری کە بە شێوەیەکی ئاڵۆز بە یەکەوە گرێدراون، بۆیە چیتر ناتوانرێت هەر یەکێک لەم کێشانە بە جیاواز وەک دۆسییەکی سەربەخۆ مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. قەیرانی دارایی تەنیا کێشەی نرخی نەوت نییە، کێشەی چەکیش تەنیا بابەتێکی ئەمنی نییە و ناکۆکییەکانی بەغدا و هەولێریش تەنیا لەسەر نەوت و مووچە نییە؛ بەڵکوو هەموویان بە شێوەیەک  بەیەکەوە گرێدراون کە پەیوەندییان بە پرسیار گەلێک لە شێوەی بەڕێوەبردنی دەوڵەت و جێبەجێکردنی سیستەمی فیدراڵەوە هەیە.

لە بنەڕەتدا، کێشەی عێراق کێشەی دامەزراوەکانە لە لایەکەوە و لە لایەکی دیکەوە تۆڕێکی فراوانی کاریگەریی سیاسی، ئابووری و ئەمنی هەیە کە زۆرجار لە دەرەوەی چوارچێوەی دامەزراوە فەرمییەکان کاریگەری لەسەر بڕیارە نیشتیمانییەکان دەبێت، ئەم دۆخەش دەبێتە هۆی ئەوەی یاسا و دەستوور لە هەندێک کاتدا لە بەرامبەر هێز و هاوسەنگییە سیاسییەکاندا لاواز ببێت.

ئەگەر عێراق بەڕاستی بیەوێت لەم دۆخە چەقبەستووییە دەربچێت، پێویستی بە پڕۆژەیەکی نیشتیمانی هەیە، پڕۆژەیەک کە تەنیا بۆ چارەسەرکردنی قەیرانێکی کاتی نەبێت، بەڵکوو پەیوەندیی نێوان دەوڵەت، دامەزراوەکان و کۆمەڵگا لەسەر بنەمای دەستوور و هاوبەشیی نیشتیمانی رێک بخات.

قەیرانی دارایی، کێشەیەکی گەورەتر لە نرخی نەوت.

یەکێک لە گەورەترین کێشەکانی عێراق ئەوەیە کە ئابوورییەکەی بە شێوەیەکی زۆر بە داهاتی نەوتەوە پەیوەستە، هەر دابەزینێک لە نرخەکانی نەوت دەتوانێت راستەوخۆ کاریگەری لەسەر بودجە و خەرجییە گشتییەکان هەبێت، بەڵام چارەسەری ئەم کێشەیە تەنیا لە زیادکردنی داهات یان کەمکردنەوەی خەرجییەکاندا نییە.

عێراق پێویستی بە گۆڕینی بنەمای ئابووریی خۆی هەیە، بە تایبەتی لە ڕێگەی چالاککردنەوەی کەرتی کشتوکاڵ، پیشەسازی، گەشتوگوزار، بازرگانی و کەرتی تایبەت ، بە بێ ئەمە هەر چاکسازییەکی دیکەی دارایی دەبێتە چارەسەرێکی کاتی.

لە هەمان کاتدا، چاکسازی نابێت ببێتە ئامرازێک بۆ زیادکردنی بارگرانی لەسەر هاووڵاتیان یان بەکارهێنانی مووچە و بژێوی خەڵک وەک کارتێکی سیاسی. چاکسازیی راستەقینە دەبێت لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، بەفیڕۆدانی سەروەت و سامانی وڵات، خەرجییە نابەرهەمهێنەرەکان و لاوازیی بەڕێوەبردنەوە دەست پێ بکات.

چەک و دەسەڵاتی دەوڵەت.

هیچ وڵاتێک ناتوانێت دامەزراوەیەکی بەهێز دروست بکات، ئەگەر کۆنترۆڵی بەکارهێنانی هێز لە دەستی دامەزراوە فەرمییەکاندا نەبێت.

بوونی هێزە چەکدارەکان لە دەرەوەی کۆنترۆڵ و دەسەڵاتی دەوڵەت، مەترسییەکی راستەوخۆیە بۆ سەروەریی یاسا و دەسەڵاتی دامەزراوە دەستوورییەکان، لەبەرئەوەی کاتێک چەک دەبێتە ئامرازێک بۆ سەپاندنی ویستی سیاسی،  شکۆداری دەوڵەت بەرامبەر بە هێزە سیاسی و چەکدارەکان لاواز دەبێت.

بەڵام ئەم پرۆسەیە دەبێت بە دیالۆگ و رێککەوتنی نیشتیمانی بەرێوە بچێت و چارەسەری بنەڕەتی بۆ بدۆزرێتەوە، نەک بە شێوەیەکی تاک‌ لایەنە، پێویستە دامەزراوە ئەمنی و سەربازییەکان زیاتر پیشەیی و نیشتیمانی بن و لە ململانێی حزبی دوور بخرێنەوە. هەروەها پێشمەرگە وەک هێزێکی سەربازی دەبێت لە چوارچێوەی سیستەمی بەرگریی دەستووری و هاوبەشیی نیشتیمانی شوێنی خۆی هەبێت.

بەغدا و هەولێر، تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی فیدراڵیزم.

رەنگە گرنگترین تاقیکردنەوەی ئەزموونی فیدراڵی لە عێراق، پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەولێر بێت.

کێشەکە تەنیا کێشەی نەوت، بودجە و مووچە نییە، بەڵکوو پرسیارێکی بنەڕەتی لە پشت ئەم ناکۆکییانەوە هەیە ئەویش ئەوەیە ئایا عێراق بەڕاستی دەیەوێت وەک دەوڵەتێکی فیدراڵ کار بکات، یان هێشتا لۆژیکی ناوەندگەری بەسەر ڕۆحی دەستووردا زاڵە؟

فیدراڵیزم بە مانای دابەشکردنی دەوڵەت نییە، بەڵکوو شێوازێکە بۆ دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان ناوەند و هەرێمەکان، لەگەڵ پاراستنی یەکپارچەیی دەوڵەت. بۆیە هەر هەوڵێک بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵات و مافە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان، لە کۆتاییدا زیان بە خودی ئەزموونی فیدراڵی عێراق دەگەیەنێت.

بەغدا و هەولێر پێویستیان بە گواستنەوە لە «بەڕێوەبردنی ناکۆکی» بۆ «بەڕێوەبردنی هاوبەشی» هەیە، ئەمەش تەنیا بە رێککەوتنێکی سیاسی کاتی بەدەست نایەت، بەڵکوو پێویستی بە چوارچێوەیەکی یاسایی و دامەزراوەیی جێگیر هەیە بۆ بودجە، نەوت و گاز، مووچە، سەرچاوە سروشتییەکان و پەیوەندییە دارایییەکان .. هتد.

سیاستەتی دەرەوە، عێراق نابێتە مەیدانی ململانێی دەرەکی.

جیۆپۆلۆتیکی عێراق وای کردووە کە نەتوانێت لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ دراوسێکان و هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان بە دوور بێت، بەڵام کێشە کە لەو کاتەدا دروست دەبێت کە عێراق لە شوێنی ئەوەی ببێتە هاوبەشێکی سەربەخۆ، بەپێچەوانەوە ببێتە مەیدانی  یەکلاییکردنەوەی ململانێی هێزە دەرەکییەکان.

سیاسەتی دەرەوەی عێراق پێویستە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتیمانی، هاوسەنگی و «بێلایەنیی ئەرێنی» دامەزرابێت، عێراق دەبێت لەگەڵ هەموو دراوسێکان و هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان پەیوەندییەکی هاوسەنگی هەبێت، بەڵام لە هەمان کاتدا نابێت خاکەکەی ببێتە پێگەی هێرش بۆسەر وڵاتانی دیکە، یان سەروەرییەکەی لەلایەن هیچ هێزێکی دەرەکییەوە پێشێل بکرێت.

عێراق؛ لە لۆژیکی دەسەڵاتداری بۆ لۆژیکی دەوڵەتداری. 

لە کۆتاییدا، قەیرانەکانی عێراق کۆمەڵێک کێشەی جیاوازن نیین؛ بەڵکوو زنجیرەیەکن کە بە یەکەوە گرێدراون، لاوازیی دامەزراوەکان، گەندەڵی، کێشەی دارایی، فرەیی ناوەندەکانی هێز و بڕیار، ناکۆکیی بەغدا و هەولێر و کاریگەریی ململانێی ناوچەیی، هەموویان بە شێوەیەکی جیاواز بە یەک کێشەی گەورەوە دەبەسترێنەوە: کێ دەسەڵات بە شێوەی یاسایی و دامەزراوەیی بەڕێوە دەبات؟

عێراق توانای ئەوەی هەیە ببێتە دەوڵەتێکی بەهێز و ناوەندێکی گرنگی ئابووری و سیاسی لە ناوچەکەدا. سەرچاوە مرۆیی و سروشتییەکانی، شوێنی جوگرافی و مێژوویەکەی ئەم تواناو بەهێزییەی پشتڕاست دەکەنەوە، بەڵام ئەم توانایە تەنیا کاتێک دەگۆڕێت بۆ واقع کە لۆژیکی دەسەڵاتداری جێگای خۆی بدات بە لۆژیکی دەوڵەت.

دەوڵەتی بەهێز ئەوە نییە کە دەسەڵاتی ناوەندی زیاتر بێت، دەوڵەتی بەهێز ئەوەیە کە یاسا بەسەر هەموواندا بە یەکسانی و بەبێ جیاوازی جێبەجێ بکرێت، دامەزراوەکان بەهێز بن، مافە دەستوورییەکان پارێزراوبن و پەیوەندیی نێوان ناوەند و هەرێمەکان لەسەر بنەمای هاوبەشی و متمانە دامەزرابێت.

ئەگەر عێراق بیەوێت لە قەیرانەوە بچێتە دۆخێکی سەقامگیر، دەبێت لە لۆژیکی «کۆکردنەوەی دەسەڵات» بگوازێتەوە بۆ لۆژیکی «بنیادنانەوەی دەوڵەت» ، ئەمەش تەنیا چارەسەری کێشەی عێراق نییە، بەڵکوو دەستپێکی دروستکردنی دەوڵەتێکە کە دەستوور، دادپەروەری، فیدراڵیزم و بەرژەوەندیی نیشتمانی بنەمای کارکردنن تیایدا.