لە وەرچەرخانی تەنگژەوە بۆ بونیادنانی دەوڵەتمەداری

دابینکردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانی وەک ( کارەبا، ئاو، شارەوانی و سووتەمەنی) گرنگییەکەیان بۆ هاووڵاتییان لە لایەنی ئارامی و ئاسایشی گشتی و سێكتەرەكانی پەروەردە و خوێندن و تەندروستی کەمتر نییە.

ئەم خزمەتگوزارییانە کۆڵەکەی سەرەکیی حوکمڕانیی باشن و لە ریزبەندی پێشەوەی پێداویستی و ویست و خواستی هاووڵاتییان دادەنرێن، بۆیە نابێت هەرگیز وەک ئاراازێک بۆ سازش و ململانێی حزبی، یان بۆ لێدانی حکوومەت و بەلاڕێدانەبردنی راستییەكان بەکاربهێنرێن؛ مەگەر تەنیا لەو حاڵەتانەدا نەبێت کە ئامانج لێی رەخنەی بنیاتنەر و هاوکاریکردنی حکوومەت بێت بۆ دۆزینەوەی چارەسەری گونجاو لە کاتی قەیرانەکاندا. هاوکاریی حکوومەت لەم بوارانەدا، یارمەتیدەر دەبێت تا لە پێناو بەرژەوەندیی گشتی و پاراستنی مافی هاووڵاتییاندا، بەڕێوەبردنێکی ژیرانە و زانستییانە بۆ تەنگژەکان بێتە ئاراوە، لەهەمان كاتیشدا حزب و لایەنە سیاسییەكان لەچوارچێوەی پرۆسەی دیموكراسیدا بۆ خزمەتكردنی هاووڵاتییان و دۆزینەوەی چارەسەری زانستی و گونجاو بۆ كێشەكان مومارەسەی كاری هەقیقی خۆیان دەكەن. 

لە زانستی سیاسەتدا، دوو چەمکی جیاوازمان هەیە: "بەڕێوەبردنی تەنگژە" و "وەرچەرخانی تەنگژە". لە یەکەمیاندا، ئامانج ئەوەیە تەنگژەکە ئاڵۆزتر نەبێت و توندوتیژی لێنەکەوێتەوە تا شوێنەوارە مەترسیدارەکانی کۆنتڕۆڵ بکرێن. بەڵام لە دووەمیاندا (وەرچەرخان)، مەبەست گەیشتنە بە واقیعێکی نوێ؛ واقیعێک کە تێیدا هۆکارە بنەڕەتییەکانی تەنگژەکە بەرەو چارەسەری ریشەیی ببرێن.

لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: لە ناو پڕۆسەی سیاسی و ئەزموونی دیموکراسیی هەرێمی کوردستاندا، تا چەند خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ موزایەدەی سیاسی و کەمکردنەوەی متمانەی نێوان هاووڵاتی و حکوومەت بەکارهێنراون؟ ئایا كێشەكانی ناو ئەم خزمەتگوزارییانە وەک کەرەستەیەک بۆ تێپەڕاندنی تەنگژەکان بینراون یان بۆ قووڵکردنەوەیان؟

لە هەرێمی کوردستاندا واقیعێکی نوێ هاتۆتە ئاراوە، بۆ هەمووان روونە کە جگە لە پارتی دیموکراتی کوردستان و تا رادەیەکیش یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، کە کادیرەکانیان لەناو حكوومەت ئەرکی خزمەتکردن و چارەسەرکردنی تەنگژەکانیان لە ئەستۆ گرتووە، زۆربەی لایەنە سیاسییەکانی دیکە تەنیا رۆڵی "تەماشاكارو ئاڵۆزكردن و بگرە زۆرجار نانەوەی تەنگژەكان" دەگێڕن، وەكو ئەوەی لەبەغدا روودەدات لەبری ئەوەی ببنە پارێزەری دەستكەوت و داواكاریی مافە دەستووری و یاساییەكانی خەڵكی كوردستان بوونەتە هاندەرو پاڵپشتیكردنی بڕینی بودجە و مووچە و نەوت و شایستە داراییەكانی خەڵكی كوردستان، ئەم جۆرە بیركردنەوە و هەڵسوكەوتانە تەنیا بۆ هاژوهۆژ و گەورەکردنی کێشەکانە. گەلی کوردستان لە هەڵبژاردنەکاندا شکستی بەو حزبانە هێنا کە تەنیا لەسەر ململانێ و موزایەدە دەژیان؛ چونکە ئەوان خوازیاری ئاڵۆزکردنی دۆخەکە بوون، نەک دۆزینەوەی چارەسەر. مینبەری راگەیاندنەکانیان جگە لە "فرمێسکی تیمساحانە" و ئازاردانی دەروونی ، هیچی دیکەیان پێ نەبووە.

بە پێچەوانەی ئەوانەوە، حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەردەوام خوازیاری تێپەڕاندنی ئەو تەنگژانە بووە،  کە زۆرجار لە دەرەوەی سنوورەکانەوە بۆی دروست کراون یاخود لەچوارچێوەی داخراوی بیری تەسكی حزبایەتی بۆی دروستكراوە،  گەورەترین بەڵگەش رووبەڕووبوونەوەی ئەو هەوڵانە بوو کە دەیانویست دەست بۆ مافە دەستوورییەکانی خەڵکی کوردستان بەرن؛ لە پرسی نەوت، بودجە، مووچە و سووتەمەنی و زیاتر لە 54 مافی دەستووریی دیکەدا. لە ناو جەرگەی ئەم پاشاگەردانییە حزبییە و سیاسەتە چەوتانەی كەسانی پشت ئەستوور بەئەجندای دژ بەكورد؛ کە لە هێرشی موشەکی، گەمارۆی ئابووری و بڕینی بودجەدا خۆی دەبینییەوە، کابینەی نۆیەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتیی مەسرور بارزانی دەستبەکاربوو. ئەم کابینەیە لە ناو چەقی تەنگژەکاندا (کۆرۆنا و قەیرانی دارایی و بڕینی بودجە و راگرتنی هەناردەكردنی نەوت و وشكەساڵی )، نەخشەڕێگەیەکی بۆ دامەزراندنی "کوردستانێکی بەهێز" هەڵگرتبوو، کە لە رووی "دیفاکتۆ"وە وەک نیمچە دەوڵەتێک مامەڵەی دەکرد. لەو هەلومەرجە سەختەدا کۆڵەکەکانی وەرچەرخان لە حوکمڕانیدا چەسپێنران، کە گرنگترینیان "دادپەروەری لە دابەشکردنی خزمەتگوزارییەکان" بوو بەسەر هەموو ناوچەکاندا بێ جیاوازی.

یەکێک لە پڕۆژە هەرە ستراتیژییەکانی ئەم کابینەیە، بونیادنانی ژێرخانی کارەبا بوو. جێبەجێکردنی سەدان پڕۆژەی (بەرهەمهێنان، گواستنەوە و دابەشکردنی کارەبا)، شانبەشانی پڕۆژەی "پێوەری زیرەک"، بناخەیەکی پتەویان بۆ کارەبای 24 کاتژمێری دانا. ئامانج ئەوەیە تا کۆتایی ئەمساڵ تەواوی کوردستان ببێتە خاوەن کارەبای بەردەوام. ئەمە تەنیا دابینکردنی وزەو كارەبا نییە، بەڵکو هەنگاوێکی گەورەیە بۆ پاراستنی ژینگە و سووککردنی بارگرانیی دارایی لەسەر شانی هاووڵاتییان. بێگومان وەرچەرخان لە تەنگژەوە بەرەو چارەسەر بێ ئاستەنگ و چارەسەری شوێنەوارە كەڵەكەبووەكانی 30 ساڵی رابردوو نابێت، بەڵام مادام کارەکان لەسەر رێڕەوێکی زانستی و بەپێی ستانداردی جیهانی دەڕۆن، سەرکەوتن حەتمییە.

ئەم دەستکەوتانە و شێوازی بەڕێوەبردنی تەنگژەکان، زۆر لایەن و وڵاتی تووشی شپرزەیی کردووە، چونکە چاوەڕوانی ئەم وەرچەرخانە گەورەیەیان نەدەکرد. هەر بۆیە پەنا بۆ دروستکردنی تۆمەتی بێ بنەما و كەمكردنەوەی ئاستی متمانەی خەڵكی دەبەن تا شکستی خۆیان لە دابینکردنی سادەترین مافەکانی وەک ئاو و کارەبا بشارنەوە. ئەوان لە "کارەبای 24 کاتژمێری، پۆند و بەنداوەکان، پڕۆژەکانی ئاو و ڕێگاوبان، بەدیجیتاڵکردنی بانکەکان و هەژماری من" دۆزینەوەی هەلی كار و گەشەكردنی كشتوكاڵ و گەشتیاریی دەترسن؛ چونکە ئەمانە دەبنە مۆدێلێکی زیندوو کە هاووڵاتیان بە چاوی خۆیان دەیبینن.

ترسی نەیاران لەوەدایە کە کوردستان نەک تەنیا لە رووی ئارامی و ئاسایش، بەڵکو لە رووی مۆدێلی حوکمڕانییەوە پێش بەغدا کەوتووە. ئەگەرچی ئالنگارییەکان هێشتا ماون، بەڵام ئیرادەیەکی پۆڵایین و متمانەی گەل، "نامومکین"ەکانی کردووە بە "مومکین". کوردستانێکی بەهێز خواستێکی نەتەوەیی یە، لە ناو قەیرانەکانیشدا پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان بەردەوامن؛ چونکە (خزمەتگوزارییەكانی حکوومەت و گەل)هاوتەریبن و هاووڵاتیان چیتر رێگا نادەن مافەکانیان بکرێتە قوربانیی ململانێ و موزایەدەی حزبی و سیاسەتی چەوتی یەكترشكاندن لەسەر حسابی بنەما ئەخلاقی و نەتەوەییەكانی كورد.