پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی 2027

گفتوگۆکانی ئامادەکردنی بودجەی عێراق بۆ ساڵی 2027، دەرفەتێکی گرنگ بۆ ڕێکخستنەوەی پەیوەندییە داراییەکانی نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدڕال دەڕەخسێنن. گرنگیی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە ئەنجامەکانی سەرژمێریی گشتیی دانیشتوان دەتوانن بنەمایەکی ئاماریی نوێ بۆ دیاریکردنی پشکەکان دابین بکەن. لەم چوارچێوەیەدا، پشتگیری لە هەوڵەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ بەدەستهێنانی پشکێکی دادپەروەرانە، دەبێتە پشتگیری لە دامەزراندنی پەیوەندییەکی داراییی ڕوون و پێشبینیکراو و پشتبەستوو بە یاسا.

بەڕێز مەسروور بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە فەرمی و بە ناوی ئەنجومەنی وەزیرانەوە ئەو ڕێژەیەی کە لە ئێستادا دیاریکراوە لە پڕۆژە یاسای بودجەی 2027ی عێراقی ڕەت کردۆتەوە و داوای پشکێکی دادپەروەرانە دەکات. ئەم هەڵوێستە پشت بە داواکاریی دیاریکردنی پشکی هەرێم بە ڕێژەی 14.14% لەسەر بنەمای ئەنجامەکانی سەرژمێری، دەبەستێت بەو مانایەی دابەشکردنی بودجە دەبێت ڕەنگدانەوەی قەبارەی دانیشتوان و پێویستییە خزمەتگوزارییەکانی بێت. لەم ڕوانگەیەوە، پێداچوونەوە بە ڕێژەکە هەنگاوێکە بۆ گونجاندنی پشکی هەرێم لەگەڵ داتای نوێ و بنەمای دادپەروەریی دارایی.

لە سیستەمە فیدراڵییەکاندا، دابەشکردنی داهات ئامرازێکی سەرەکیی هاوسەنگکردنی بەرپرسیارێتی و توانای داراییی ئاستە جیاوازەکانی حکومڕانییە. هەر ئاستێکی حکومەت بۆ بەڕێوەبردنی پەروەردە، تەندروستی، ژێرخان و خزمەتگوزارییە گشتییەکان، پێویستی بە سەرچاوەی داراییی گونجاو هەیە. بۆیە هەڵسەنگاندنی پشکی هەرێم دەبێت پەیوەندیی نێوان ژمارەی دانیشتوان و پێویستیی خزمەتگوزاری و بەرپرسیارێتییە حکومییەکان لەبەرچاو بگرێت.

بنەمای دەستووریی ئەم تێڕوانینە لە ماددەی (121 بڕگەی سێیەم )ی دەستووری عێراقدا هەیە. ئەم بڕگەیە دابینکردنی پشکێکی دادپەروەرانە لە داهاتی نیشتمانی بۆ هەرێم و پارێزگاکان دەخوازێت بە جۆرێک کە بەشی ئەنجامدانی ئەرکەکانیان بێت و پێویستی و ڕێژەی دانیشتوانیان لەبەرچاو بگرێت. دەستوور ڕێژەیەکی نەگۆڕ دیاری ناکات، بەڵکو بنەمای دادپەروەری و پێوەرەکانی دابەشکردن دادەنێت، لەو ڕوانگەیەوە، داتای نوێی دانیشتوان بەڵگەیەکی گرنگە بۆ پێداچوونەوە بە ڕێژەکانی بودجە.

بەڵام ئەزموونی بودجە فێری کردووین کە تەنها ڕێککەوتن لە سەر ڕێژەکە بەس نییە بەلکوو چەند بابەتێکی تری گرنگ هەن کە بۆ بەشە بودجەی هەرێمی کوردستان خاڵی یەکلاکەرەوەن و لە وەڵامی ئەم سێ پرسیارەدا دیاردەبن. 1- ڕێژەکە ئەگەر 14.14%ش بێت بەڵام ئەم ڕێژەیە لە چی حساب دەکرێت؟ 2- پێش حسابکردن چی لێ دەبڕدرێت؟ 3- چەند پارە تەرخان دەکرێت و چەندی بەکردەوە دەنێردرێت؟ ئەگەر ئەمانە ڕوون نەبن، تەنانەت زیادکردنی ڕێژەش تەنها دەتوانێت ببێتە نووسینێکی سەر کاغەز و ڕێککەوتنێکی فریودەرە.

بۆیە داواکاریی هەرێم لە بودجەی 2027 دەبێت سێ بابەت پێکەوە بپارێزێت، ڕێژەی دادپەروەرانە، بنەمای ڕوونی حسابکردن و گەرەنتی جێبەجێکردن. پێویستە خەرجییە سیادییەکان بە وردی دیاری بکرێن و کاریگەرییان لەسەر پشکی هەرێم ئاشکرا بێت. خشتەی ناردنی پارە، میکانیزمی وردبینی و ڕێگای چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانیش دەبێت لە یاسادا ڕوون بن. هەر لێبڕینێک پێویستی بە بنەمای یاسایی و حسابی پشکنراو هەیە.

لە ڕووی دانوستانەوە، هەوڵەکانی حکومەتی هەرێم کاتێک کاریگەرتر دەبن کە سێ ئاستی یاسایی، تەکنیکی و جێبەجێکردن پێکەوە بگرنەوە. لە ئاستی یاساییدا، پێویستە دەقی بودجە، پشک و پابەندییەکانی هەردوو حکومەت بە ڕوونی دیاری بکات. لە ئاستی تەکنیکیدا، پێویستە ڕێککەوتن لەسەر داتای دانیشتوان، خەرجییە سیادییە دەرهێنراوەکان و شێوازی حسابکردن هەبێت. لە ئاستی جێبەجێکردنیشدا، خشتەی گواستنەوەی پارە، وردبینیی هاوبەش و میکانیزمی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان گرنگیی بنەڕەتییان هەیە.

بۆ زیادتر ڕوونکردنەوە، ئەگەر پشکێکی دیاریکراو دوای دەرکردنی هەندێک خەرجی لە کۆی بودجە حیساب بکرێت، ڕێژەکەی بەراورد بە کۆی بودجە کەمتر دەبێت. بە شێوەیەکی حیسابی، ئەگەر لە بودجەیەکی گریمانەیی 100 تڕلیۆنی، 30 تڕلیۆنی پێش دابەشکردن دەربکرێت، پشکی 12.67%ی ئێستا لە 70 تڕلیۆنی ماوە، دەکاتە کەمتر لە 9%. ئەمە نموونەیەکی ڕوونکەرەوەیە، نە هەژمارێکی بودجەی ڕاستەقینەی عێراق بەڵام نیشان دەدات کە بنەمای حسابکردن بە ئەندازەی خودی ڕێژەکە گرنگە.

لە ڕووی یەکگرتوویی و یەکدەنگی، هێز و لایەنە سیاسییەکانیش دەبێت ئەم پرسە لە ململانێی ڕۆژانەی حزبی بپارێزن. جیاوازیی سیاسی دەتوانێت بەردەوام بێت، بەڵام لەسەر مافی داراییی خەڵک پێویستە پەیمانێکی هاوبەش هەبێت ئەویش، هاوئاهەنگی لە دانوستان، یەکگرتوویی لە دەنگدان و چاودێریی بەردەوام لە جێبەجێکردن. یەکگرتوویی هێزە سیاسییەکانی کوردستان لەم پرۆسەیەدا کاریگەرییەکی دامەزراوەیی هەیە. هەڵوێستی هاوبەش، متمانە بە نوێنەرایەتیی شاندی هەرێم زیاد دەکات و بەردەوامیی داواکارییەکان دەپارێزێت. ئەم هاوئاهەنگییە دەتوانێت لە ڕێگەی ڕێککەوتن لەسەر پێوەرە داراییەکان، پشتگیریی پەرلەمانی و بەدواداچوونی هاوبەش بۆ جێبەجێکردنی بودجەوە بەرجەستە بێت. بەو شێوەیە، پشتگیری لە حکومەتی هەرێم دەبێتە هێزێکی کرداری لە پرۆسەی دانوستان.

رۆڵی نوێنەرانی کوردستان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقیش تەواوکەری ئەم هەوڵەیە. بەشداریی کاریگەر لە داڕشتنی ماددەکان، پشکنینی خشتە داراییەکان و هەڵسەنگاندنی کاریگەریی دەستکارییەکان، دەتوانێت ئەنجامی گفتوگۆکان لە دەقی یاسادا جێگیر بکات. گرنگیی ئەم ڕۆڵە لەوەدایە کە ڕێککەوتنی سیاسی بۆ پابەندییەکی یاساییی ڕوون و جێبەجێکراو بگوازێتەوە.

پەیامی حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتی ڕێزدار کاک مەسروور بارزانی بۆ حکومەت و پەرلەمانی عێراق ڕوونە. بودجەی دادپەروەرانە متمانە بە دەوڵەت دروست دەکات و ڕێزگرتن لە مافەکانی هەرێمی کوردستان، بنەمای هاوبەشییەکی جێگیرتر و عێراقێکی سەقامگیرترە. هاووڵاتیی هەرێم دەبێت هەمان دڵنیایی بەرامبەر مووچە و خزمەتگوزارییە گشتییەکان هەبێت کە هەر هاووڵاتییەکی دیکە شایستەیەتی.