عێراق لە دووڕیانی چەک و وەبەرهێناندا

رەحیم رەشیدی، بەرپرسی نووسینگەی کوردستان24 لە واشنتن، لە گوتارێکی گرنگدا کە لە رۆژنامەی ناسراوی ئەمریکی (واشنتن تایمز) بڵاوکراوەتەوە، تیایدا رەهەند و ئاڵنگارییەکانی داهاتووی عێراق لە سەردەمی کێبڕکێی وزە و سەروەریی دەوڵەتدا خستووەتەڕوو.
لەم گوتارەدا، کە بە ناونیشانی “عێراق لە دووڕیانی چەک و وەبەرهێناندا” نووسراوە، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی چۆن عێراق رووبەڕووی یەکێک لە چارەنووسسازترین تاقیکردنەوەکانی قۆناخی دوای 2003 بووەتەوە، رەحیم رەشیدی روونیکردووەتەوە، سەرەڕای هەوڵەکان بۆ راکێشانی وەبەرهێنانی جیهانی و فراوانکردنی هاوبەشیی ئابووری، بەڵام بونیاتنانی ئابوورییەکی بەهێز و سەقامگیر مەحاڵە بێ سەروەریبوونی یاسا و کۆنترۆڵکردنی چەک لەلایەن دەوڵەتەوە. هاوکات پێگەی گرنگ و سەقامگیریی هەرێمی کوردستان بە هەڵکەوتەی ستراتیژی گرنگ دەزانێت بۆ پاراستنی هاوسەنگی و ئاسایشی ناوچەکە.

عێراق رووبەڕووی یەکێک لە چارەنووسسازترین تاقیکردنەوەکانی سەردەمی دوای ساڵی 2003 بووەتەوە؛ تاقیکردنەوەیەک کە ئەنجامەکەی دەتوانێت دیمەنی فراوانتری ئاسایش و وزە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابڕێژێتەوە.

لە ناوەڕۆکی ئەم ئاڵنگارییەدا پرسیارێکی بنەڕەتی هەیە: ئایا دەوڵەتی عێراق دەبێتە تاکە دەسەڵاتێک کە مافی بەکارهێنانی هێزی چەکداری هەبێت، یان پێکهاتە چەکدارە هاوتەریبەکان بەردەوام دەبن لە چالاکییەکانیان وەک بەشێکی رەگداکوتاو لە سیستەمی سیاسیی وڵاتدا؟

ئەم پرسیارە رۆژ بە رۆژ پتر بە پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و ئەمریکاوە گرێ دەدرێت.

مانگی حەوت،  سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی هاتە واشنتن، بۆ بەشداری لە "لوتكەی بازرگانیی ئەمریکا و عێراق"، زیاتر لە 50 رێککەوتن بە بەهای زۆرتر لە 60 ملیار دۆلار واژۆ كران.

کۆمپانیا نێودەوڵەتییە گەورەکان، لەوانە شێڤرۆن، کۆنۆکۆفیلیپس، GE Vernova، BP، شێڵ، KBR و Excelerate Energy، لەم رێککەوتنانەدا بەشدار بوون.

بەشێکی بەرچاو لەم دەستپێشخەرییانە پەیوەندی بە نەوت، گازی سروشتی، کارەبا، ژێرخان و پەرەپێدانی رێڕەوەكانی  ئاسایش و ‌پارێزراوەکانی هەناردەی وزەوە هەیە، ئەم هەنگاوانە نیشان دەدەن کە پەیوەندییەکانی بەغدا و واشنتن دەرفەتی ئەوەیان هەیە لە چوارچێوەی سەرەکیی سەربازیی دوو دەیەی رابردوو تێپەڕن و بەرەو هاوبەشییەکی فراوانتری ئابووری و ستراتیژی بجوڵێن.

بەڵام، بەربەستێکی بنەڕەتی هێشتا ماوەتەوە: بەردەوامبوونی ناوەندە چەکدارەکان کە بە تەواوی ملکەچ و گڕایەلی دەوڵەتی عێراق نین.

هیچ وەبەرهێنانێکی دەیان ملیار دۆلاری ناتوانێت لە دوورمەودا بەردەوام بێت، ئەگەر سەروەریی یاسا، پاراستنی گرێبەستەکان و سەقامگیریی سیاسی نەبێت. لەم روانگەیەوە، دەسەڵاتی دەوڵەتی بەسەر هێزە چەكدارەكاندا مەرجێکی پێشوەختەیە بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت و دامەزراندنی ئابوورییەکی سەقامگیر.

ئەم ئاڵنگارییە بە تایبەتی بەهۆی تۆڕی لایەنە توندڕەوە گرێدراوەكان ناسراو بە "بەرگریی ئیسلامی لە عێراق" ئاڵۆزە. ئەم تۆڕە نزیکەی 10 گرووپ لەخۆدەگرێت کە کۆی هێزە چەکدارەکانیان بە نزیکەی 50 هەزار کەس مەزەندە دەکرێت كە کۆگای چەک، لەوانە مووشەک و چەکی پێشکەوتوویان، لەبەردەستدایە.

ژمارەیەک لە لایەنە چەكدارەكان كە نزیكن لە ئێران، لەبەرامبەر هەوڵەکانی عێراق بۆ کۆنترۆڵی چەك بەربەرەكانێ دەكەن. ئەم بابەتە بە تایبەتی لە کاتێکدا خێرایی زیاتر وەردەگرێت کە بەغدا نزیک دەبێتەوە لە قۆناخی داهاتووی رێکخستنە ئەمنییەکانی، دوای گواستنەوەی پلاندانراوی هاوپەیمانێتی بە سەرکردایەتی ئەمریکا لە 30ـی ئەم مانگەدا.

ئەم جۆرە بەربەرەكانێیە سەرسوڕهێنەر نییە. بۆ  رکخراوێک کە لە هەمان کاتدا چەک، تۆڕە ئابوورییەکان و کاریگەریی سیاسی لەبەردەستیدایە، چەکدانان دەتوانێت بە مانای وازهێنان لە ئامرازەکانی دەسەڵات و رۆڵگێڕان بێت.

لەبەر ئەوە، چەکدانان دەبێت لە کۆکردنەوەی چەک تێپەڕێت و زنجیرەی فەرماندەیی، چالاکییە ئابوورییەکان و لە کۆتاییدا بڕیاردان لەسەر جەنگ و ئاشتی بخاتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت.

دەبێ ئەوە بزانین عێراق كە یەكێك لە گەورەترین یەدەگە نەوتییەکانی جیهانی هەیە، گرنگیی ئەم بابەتە زیاتر دەبێت. لە کاتێکدا کە ئاسایشی گەرووی هورمز جارێکی تر بووەتە هۆی نیگەرانییەکی گەورەی جیهانی، پەرەپێدانی رێڕەوە بەهێزتر و متمانەپێکراوترەکان بۆ هەناردەی وزەی عێراق  رۆژ بە رۆژ بایەخی ستراتیژیی زیاتر پەیدا دەکات.

بۆیە، عێراق توانای ئەوەی هەیە ببێتە یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی پێکهاتەی ئاسایشی وزە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بەڵام گەیشتن بەو پێگەیە پێویستی بەوە هەیە بەغدا نیشان بدات کە توانای پاراستنی سەرچاوەکانی وزە، بۆرییەکان و   گرنگتر لە هەموویان، بڕیاردانی سەربەخۆی  ئابووری هەیە.

وا دیارە واشنتن رۆژ بە رۆژ زیاتر لە روانگەی ئابوورییەوە سەیری گرووپە چەکدارەکانی عێراق دەکات. وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا سزای بەسەر فەرماندە، کۆمپانیا و تۆڕە داراییەكانی نزیك لە  ئێرانی سەپاندووە، لە کاتێکدا بەرپرسانی ئەمریکی هەندێک تۆڕیان تۆمەتبار کردووە بەوەی ئابووریی عێراق بۆ قازانجی ئێران و ڕێکخراوەوگرێدراوەكانی ئێران بەکار دەهێنن.

سەروەریی دەوڵەت بنەڕەتییە. بەڵام، هەوڵدان بۆ چەکدانانی دەیان هەزار کەسی چەکدار، بەبێ ستراتیژییەکی سیاسی و ئاسایشی ورد و هاوسەنگ، مەترسیی شلگیر لەگەڵ خۆیدا دێنێ؛ هەروەک پێکدادانەکانی ئەم. دوایە ئەوەیان دەرخست.

ستراتیژییەکی بەردەوام بە ئەگەری زۆر پێویستی بە تێکەڵەیەک لە گوشاری یاسایی، گفتوگۆی سیاسی، هەڵوەشاندنەوەی تۆڕە ئابوورییە نایاساییەکان، یەکخستنی کەسانی شایستە لە ناو دامەزراوە یاساییەكانی دەوڵەت و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە سەربازییە سەربەخۆکانی فەرماندەیی هەیە.

یەک بنەما دەبێت جێگای گفتوگۆ نەبێت: لە دەوڵەتێکدا کە بە یاسا بەڕێوە دەبرێت، نابێت دوو دەسەڵاتی سەربەخۆ هەبن کە هەردووکیان مافی بەکارهێنانی هێزی سەربازییان هەبێت.

ئەمە هەروەها تاقیکردنەوەیەکە بۆ سەرۆک ترەمپ، کە خۆی وەک مامەڵەکارێک پیشان دەدات کە ناکۆکییە سەختەکان چارەسەر دەکات. سەرکەوتن پەیوەست دەبێت بەوەی ئایا ئەو پابەندییانەی لە بەغدا دراون، دەبنە هۆی ئەنجامی پێوانەکراو یان نا.

ئەمریکا دەبێت لە قۆناغی داهاتوودا بە وریایی ستراتیژییەوە هەنگاو بنێت. کەمکردنەوەی هێزە ئەمریکی و هێزەکانی هاوپەیمانێتی نابێت بۆشاییەک دروست بکات کە گرووپە چەکدارەكانی نزیك لەگەڵ ئێران بەهێزتر بکات.

لە ناو ئەم بابەتانەدا، هەرێمی کوردستان شایەنی سەرنجێکی تایبەتە. بۆ چەند دەیە، هەرێمی کوردستان یەکێک بووە لەو هاوبەشانەی ئەمریکا لە عێراق کە زیاتر جێگای متمانە بوە. ئەگەر بە دروستی لێی تێبگەین، هەرێمێکی کوردستانی بەهێز و پارێزراو دەتوانێت رۆلی كارای هەبێ لە دروستبوونی عێراقێکی فیدراڵیی بەهێزتر و سەقامگیرتر.

واشنتن دەبێت دڵنیابێت لەوەی ستراتیژییەکەی، نابێتە دەرەتانێ بۆ تۆڕەگرێدراوەكانی ئێران كە رەنگە هەوڵ بدەن لە چونەدەرەوەی ئەمریكا سوود وەربگرن، ئەمە نابێ ببێتە هۆی لاوازکردنی هاوبەشە متمانەپێكراوەكان.

پشتگیری لە ئاسایشی هەرێمی کوردستان، خۆڕاگریی ئابووری، مافە دەستوورییەکانی و توانای راکێشانی وەبەرهێنانی نێودەوڵەتی دەتوانێت بەشێکی گرنگ بێت لە ستراتیژییەکی فراوانتری ئەمریکا کە ئامانجی بەهێزکردنی سەروەریی عێراقە.

ئەگەر بەغدا بتوانێت، بەبێ ئەوەی وڵات بکێشێتە ناو ململا‌نێی ناوخۆیی، چەکەکان بخاتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت و لە هەمان کاتدا چالاکیی ئابووری لە تۆڕە نایاساییەکان و هەژموونی گرووپە چەکدارەکان جیا بکاتەوە، عێراق دەتوانێت لە ماوەی دەیەی داهاتوودا ببێتە یەکێک لە گرنگترین ناوەندە ئابووری و وزەییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

لە كۆتایی دا پرسیارە مێژووییەکە ئەمەیە:

لە عێراق، یاسا دوا قسە دەکات یان چەک؟