عێراق لە دووڕیانی چەک و وەبەرهێناندا

رەحیم رەشیدی، بەرپرسی نووسینگەی کوردستان24 لە واشنتن، لە گوتارێکی گرنگدا کە لە رۆژنامەی ناسراوی ئەمریکی (واشنتن تایمز) بڵاوکراوەتەوە، تیایدا رەهەند و ئاڵنگارییەکانی داهاتووی عێراق لە سەردەمی کێبڕکێی وزە و سەروەریی دەوڵەتدا خستووەتەڕوو.
لەم گوتارەدا، کە بە ناونیشانی “عێراق لە دووڕیانی چەک و وەبەرهێناندا” نووسراوە، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی چۆن عێراق رووبەڕووی یەکێک لە چارەنووسسازترین تاقیکردنەوەکانی قۆناخی دوای 2003 بووەتەوە، رەحیم رەشیدی روونیکردووەتەوە، سەرەڕای هەوڵەکان بۆ راکێشانی وەبەرهێنانی جیهانی و فراوانکردنی هاوبەشیی ئابووری، بەڵام بونیاتنانی ئابوورییەکی بەهێز و سەقامگیر مەحاڵە بێ سەروەریبوونی یاسا و کۆنترۆڵکردنی چەک لەلایەن دەوڵەتەوە. هاوکات پێگەی گرنگ و سەقامگیریی هەرێمی کوردستان بە هەڵکەوتەی ستراتیژی گرنگ دەزانێت بۆ پاراستنی هاوسەنگی و ئاسایشی ناوچەکە.

عێراق رووبەڕووی یەکێک لە چارەنووسسازترین تاقیکردنەوەکانی سەردەمی پاش ساڵی 2003 بووەتەوە، تاقیکردنەوەیەک کە ئەنجامەکەی دەکرێت کاریگەری لەسەر نەخشەی ئەمنی و وزەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش هەبێت.

لە چەقی ئەم ئاڵنگارییەدا پرسیارێکی بنەڕەتی هەیە: ئایا دەوڵەتی عێراق دەبێتە تاکە دەسەڵاتی خاوەن بڕیار لە بەکارهێنانی هێزی چەکدار، یان پێکهاتە چەکدارە هاوتەریبەکان وەک بەشێکی جێگیر لە سیستەمی سیاسی وڵاتەکەدا بەردەوام دەبن؟

ئەم پرسیارە زیاتر لە پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و ئەمریکادا رەنگی داوەتەوە. لە مانگی تەممووزدا و لە کاتی سەردانەکەی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ واشنتۆن بەمەبەستی بەشداریکردن لە لووتکەی بازرگانیی ئەمریکا و عێراق، زیاتر لە 50 گرێبەست بە بەهای سەرووی 60 ملیار دۆلار راگەیەندرا.

کۆمپانیا گەورە نێودەوڵەتییەکان، لەوانە شەڤرۆن، کۆنۆکۆ فیلیپس، جی ئی ڤێرنۆڤا، بی پی، شێڵ، کەی بی ئاڕ و ئێکسێلێرەیت ئێنەرجی لەو پرۆسانەدا بەشدار بوون.

بەشێکی زۆری ئەم دەستپێشخەرییانە پەیوەندییان بە نەوت، گازی سروشتی، کارەبا، ژێرخانی ئابووری و پەرەپێدانی رێڕەوی سەلامەتی هەناردەکردنی وزەوە هەیە. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و واشنتۆن دەرفەتی ئەوەیان لەبەردەمدایە لە چوارچێوەیەکی سەربازیی دوو دەیەی رابردوو بەرەو هاوبەشییەکی بەرفراوانی ئابووری و ستراتیژی هەنگاو بنێن.

سەرەڕای ئەوەش، هێشتا یەک ئاستەنگی بنەڕەتی ماوەتەوە: بوونی بەردەوامی سەنتەرەکانی هێزی چەکدار کە بەتەواوی لەژێر فەرمانی دەوڵەتی عێراقدا نین.

هیچ وەبەرهێنانێک بە بەهای دەیان ملیار دۆلار ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەردەوام بێت بەبێ سەروەریی یاسا، دڵنیایی گرێبەستەکان و سەقامگیریی سیاسی. لەم سۆنگەیەوە، خستنی هەموو چەکەکان لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتدا مەرجێکی پێشوەختەیە بۆ بونیادنانەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت و دامەزراندنی ئابوورییەکی جێگیر.

ئەم ئاڵنگارییە بەهۆی تۆڕی گروپە توندڕەوەکانی سەر بە مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق ئاڵۆزتر بووە. ئەم تۆڕە نزیکەی 10 گروپ لەخۆ دەگرێت کە بە گشتی خاوەنی نزیکەی 50 هەزار چەکدار و جبەخانەی مووشەک و چەکە قورسەکانن.

چەند گروپێکی بەهێزی نزیک لە ئێران دژایەتیی هەوڵەکانی عێراقیان کردووە بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر ئەو چەکانەدا. ئەم پرسە بەتایبەت لەو کاتەدا بەپەلە دەردەکەوێت کە بەغدا نزیک دەبێتەوە لە قۆناغی داهاتووی رێکخستنە ئەمنییەکانی پاش کۆتاییهاتنی وادەی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا لە 30ـی ئەیلولدا.

ئەم دژایەتییە جێگەی سەرسوڕمان نییە. بۆ رێکخراوێک کە هاوکات خاوەنی چەک، تۆڕی ئابووری و کاریگەریی سیاسییە، چەکداماڵین دەکرێت بە واتای دەستبەرداربوون لە کەرەستەکانی مانەوەی بێت.

بەپێی ئەمە، چەکداماڵین دەبێت لە کۆکردنەوەی چەک تێپەڕێت و زنجیرەی فەرماندەیی، چالاکییە ئابوورییەکان و لە کۆتاییدا بڕیارەکانی جەنگ و ئاشتی بخاتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتەوە.

کاتێک باس لەوە دەکرێت کە عێراق خاوەنی هەندێک لە گەورەترین یەدەگی نەوتی جیهانە، مەترسییەکان زیاتر دەبن. لە کاتێکدا کە سەلامەتیی گەرووی هورمز جارێکی دیکە بووەتە مایەی نیگەرانییەکی گەورەی جیهانی، پەرەپێدانی رێڕەوی بەهێزتر بۆ هەناردەکردنی وزەی عێراق بایەخێکی ستراتیژیی زیاتری پەیدا کردووە.

بەم پێیە، عێراق توانای ئەوەی هەیە وەک خاڵێکی گرنگ لە نەخشەی ئەمنیی وزەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەربکەوێت. بەڵام گەیشتن بەو پێگەیە پێویستی بەوەیە بەغدا بیسەلمێنێت کە دەتوانێت پارێزگاری لە سەرچاوەکانی وزە، بۆرییەکان و لە هەمووی گرنگتر، بڕیاردانی ئابووری بکات.

واشنتۆنیش زیاتر لە رابردوو لە رێگەی هاوکێشەی ئابوورییەوە سەیری گروپە چەکدارەکانی عێراق دەکات. وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا سزای بەسەر فەرماندە، کۆمپانیا و تۆڕە داراییەکانی نزیک لە ئێراندا سەپاندووە، لە کاتێکدا بەرپرسانی ئەمریکا هەندێک تۆڕیان بەوە تۆمەتبار کردووە کە ئابووریی عێراقیان بۆ بەرژەوەندیی ئێران و رێکخراوە هاوپەیمانەکانی بەکارهێناوە.

سەروەریی دەوڵەت شتێکی بنەڕەتییە. بەڵام هەوڵدان بۆ چەکداماڵینی دەیان هەزار چەکدار بەبێ ستراتیژێکی سیاسی و ئەمنیی ورد، مەترسیی گەورەی بەدوادادێت، وەک ئەوەی پێکدادانەکانی رابردوو سەلماندیان.

ستراتیژێکی بەردەوام ئەگەری هەیە پێویستی بە تێکەڵەیەک بێت لە فشاری یاسایی، دانوستانی سیاسی، هەڵوەشاندنەوەی تۆڕە ئابوورییە نایاساییەکان، بە ئەندامکردنی کەسانی شیاو لە دامەزراوە شەرعییەکانی دەوڵەت و هەڵوەشاندنەوەی فەرماندەییە سەربازییە سەربەخۆکان.

دەبێت یەک بنەما دانوستانی لەسەر نەکرێت: لە دەوڵەتێکدا کە بە یاسا بەڕێوەدەچێت، ناکرێت دوو دەسەڵاتی سەربەخۆی خاوەن بڕیاری بەکارهێنانی هێزی سەربازی هەبێت.

ئەمە تاقیکردنەوەیەکە بۆ دۆناڵد ترەمپ، کە خۆی وەک کەسێکی رێککەوتونکەر لە چارەسەرکردنی کێشە سەختەکاندا دەناسێنێت. سەرکەوتن بەندە بەوەی کە ئایا ئەو بەڵێنانەی لە بەغدا دراون ئەنجامی پێوانەیی لێدەکەوێتەوە یان نا.

پێویستە ئەمریکا بە وریاییەکی ستراتیژییەوە مامەڵە لەگەڵ قۆناغی داهاتوودا بکات. کەمکردنەوەی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان نابێت بەبێ ویست بۆشاییەک دروست بکات کە ببێتە هۆی بەهێزکردنی گروپە چەکدارە نزیکەکانی ئێران.

لەو هاوکێشەیەدا، هەرێمی کوردستان شایستەی سەرنجێکی تایبەتە. بۆ ماوەی دەیان ساڵ، هەرێمی کوردستان یەکێک بووە لە متمانەپێکراوترین هاوبەشەکانی ئەمریکا لە عێراق. ئەگەر بە دروستی لێکبدرێتەوە، هەرێمێکی کوردستان بەهێز و سەلامەت دەتوانێت بەشداری لە عێراقێکی فیدراڵی بەهێزتر و سەقامگیرتردا بکات.

پێویستە واشنتۆن دڵنیا بێت لەوەی ستراتیژەکەی هاوبەشە متمانەپێکراوەکان لاواز ناکات، بەتایبەت لەو ساتەدا کە تۆڕەکانی نزیک لە ئێران هەوڵی قۆستنەوەی ژینگەیەکی ئەمنی لە گۆڕاندا دەدەن.

پشتیوانیکردنی ئەمنی، خۆڕاگریی ئابووری، مافە دەستوورییەکان و توانای هەرێمی کوردستان بۆ راکێشانی وەبەرهێنانی نێودەوڵەتی دەتوانێت بەشێکی گرنگ بێت لە ستراتیژێکی بەرفراوانی ئەمریکی کە ئامانج لێی بەهێزکردنی سەروەریی عێراقە.

ئەگەر بەغدا بتوانێت چەکەکان بخاتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتەوە بەبێ ئەوەی وڵاتەکە بەرەو پێکدادانی ناوخۆیی ببات و هاوکات چالاکییە ئابوورییەکان لە تۆڕە نایاساییەکان و کاریگەریی چەکدارەکان جیابکاتەوە، عێراق دەتوانێت لە دەیەی داهاتوودا وەک یەکێک لە گرنگترین ناوەندە ئابووری و وزەییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەربکەوێت.

لە کۆتاییدا پرسیارە مێژووییەکە ئەوەیە: لە عێراقدا، یاسا قسەی کۆتایی دەکات، یان چەک؟