سەرۆک مەسعود بارزانی و دیدگای دەوڵەتی کوردی لە سەردەمی گۆڕانکارییە گەورەکاندا

25ی ئەیلوولی 2017 تەنیا رۆژێکی ئاسایی نەبوو بۆ گەلی کوردستان ، ئەو رۆژە پرسیارێکی مێژوویی هێنایە ناو سندووقی دەنگدان: ئایا گەلی کوردستان دەیەوێت خاوەنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بێت؟

وەڵامەکە بە زۆرینەی زۆر «بەڵێ» بوو. لە کۆی دەنگە بەشداربووەکاندا، نزیکەی 93٪ دەنگیان بە بژاردەی سەربەخۆیی دا.

بەڵام لەنێوان ئەو «بەڵێ»یە و دامەزراندنی دەوڵەتدا مەودایەکی زۆر هەیە، ئەو مەودایە تەنیا بە ئیرادەی گەل پڕ ناکرێتەوە، جوگرافیای سیاسی، هاوسەنگی هێزەکان، بەرژەوەندییەکانی دراوسێکان، هەڵوێستی هێزە نێودەوڵەتییەکان و دۆخی ناوخۆی عێراق هەمووی بەشێکن لەو پرۆسەیە.

لە ناو ئەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، سەرۆک مەسعود بارزانی بەرپرسیارێتی سیاسیی رێبەریکردنی پرۆسەی ریفراندۆمی وەرگرت و کاریگەرییەکی قووڵی لە مێژووی سیاسیی کوردستان بەجێهێشت.

لە خەونەوە بۆ سندووقی دەنگدان. 

ریفراندۆمی 2017 لە بۆشایی سیاسییەوە نەهاتە ئاراوە،  بەڵکو مێژوویەکی درێژی خەبات، راپەڕین، قوربانیدان و کارەسات هەبوو، لە شۆڕشەکانەوە تا ئەنفال و کیمیاباران و راگواستن و لە راپەڕینی 1991ەوە تا دامەزراندنی ئەزموونی نوێی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان.

لە دوای 1991ەوە دامەزراوەکانی هەرێم  پەرەیان سەند، پەرلەمان و حکومەت دامەزران و پاشان دەستووری عێراقی 2005 هەرێمی کوردستانی وەک هەرێمێکی فیدراڵی ناساند.

ئەم گۆڕانکارییە خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە مێژووی گەلەکەمان، بەڵام کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا کۆتاییان پێ نەهات، نەوت و گاز، بودجە، ناوچە کێشە لەسەرەکان، پێشمەرگە و سنووری دەسەڵاتە دەستوورییەکان بەردەوام بوون.

لەو بارودۆخەدا، لە بەشێکی کۆمەڵگەی کوردستاندا ئەو باوەڕە پەرەی سەند کە فیدراڵی سەرەڕای گرنگییەکەی، وەڵامی کۆتایی بۆ هەموو پرسی داهاتووی سیاسی کورد نییە، بەم شێوەیە بیرۆکەی ریفراندۆم بوو بە ئامرازێک بۆ ئەوەی ئەو پرسە لە بازنەی گفتوگۆی نێوان حیزب و حکومەتەکانەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی دەنگی جەماوەری.

سەرۆک مەسعود بارزانی ، کاتێک بڕیار دەبێتە بەرپرسیارێتی. 

سەرۆک بارزانی بە باشی دەیزانی کە هەنگاونان بەرەو ریفراندۆم ئاسان نابێت ، هەموو ئاماژەکان بۆ ئەوە بوون کە بەغدا و هەندێک لە وڵاتانی دراوسێ و هێزە نێودەوڵەتییەکان دژ بەو هەنگاوەن.

لە 22ی ئەیلوولی 2017 لە هەولێر، سەرۆک بارزانی لە وتارێکدا ئەو هەستیارییەی بە شێوەیەکی روون دەربڕی وتی:

«بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەبێت بۆ هەموو باجێک ئامادە بین… باجی ژیانی بندەستی لەدەستدانی ئیرادە و کەرامەتە، بەڵام دەژی، باجی سەربەخۆیی و سەربەستی سەرفرازی و شەڕەفە، بەڵام مومکینە بمرین.»

ئەو وتەیە تەنیا وتەیەکی هەستیاری سیاسی نەبوو ، بەڵکو پیشاندانی ئەو تێگەیشتنە بوو کە بڕیارەکە لە ناو هاوکێشەیەکی زۆر ئاڵۆزدا دەدرێت و هەموو ئەنجامەکانی پێشبینیکراو نین.

خاڵێکی گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە ریفراندۆم بە مانای راگەیاندنی دەستبەجێی سەربەخۆیی نەبوو، پرۆسەکە دەبوایە ئیرادەی جەماوەری لەسەر بژاردەی سەربەخۆیی دەربخات و پاشان قۆناخێکی سیاسی بۆ گفتوگۆ و دیاریکردنی هەنگاوەکانی داهاتوو دەست پێ بکات، لەو روانگەیەوە، ریفراندۆم هەوڵێک بوو بۆ گۆڕینی پرسی سەربەخۆیی لە داواکارییەکی سیاسییەوە بۆ بڕیارێکی جەماوەری.

25ی ئەیلوول کاتێک گەل قسەی خۆی کرد. 

لە 25ی ئەیلوولی 2017دا خەڵکی هەرێمی کوردستان و ناوچەکانی دیکەی دەروەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم چوونە سەر سندووقەکانی دەنگدان، بۆ نەوەیەک، ئەو رۆژە بیرەوەریی خەبات و قوربانییەکانی رابردوو بوو، بۆ نەوەیەکی دیکەش پرسیارێک بوو دەربارەی ئەوەی داهاتووی خۆی چۆن دەبینێت. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ناکۆکییە سیاسییانەی کە دەربارەی راپرسییەکە هەبوون ،  هاوکات ئەنجامی راپرسییەکە خۆی پەیامێکی سیاسی و جەماوەریی زۆر روونی  تیادا بوو ئەویش ئەوە بو  کە گەلی کورد ستان دەیەوێت خۆی خاوەنی بڕیار بێت لە دیاریکردنی داهاتووی خۆی. 

بۆچی «بەڵێ» نەبوو بە دەوڵەت؟

دوای ریفراندۆم، هەرێمی کوردستان دوچاری فشارێکی گەورەی سیاسی، ئابووری و سەربازی بوو، حکوومەتی عێراق ئەنجامەکانی ریفراندۆمی قبووڵ نەکرد و وڵاتانی دراوسێش بە شێوەیەکی جیاواز دژایەتییان دەربڕی.

پاشان رووداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەری 2017 روویان دا. هێزەکانی سوپای عێراق و  حەشدی شەعبی هێرشیان کردە سەر کەرکوک و ناوچەکانی دیکەی دەروەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان، بەڵام لەلایەن هێزی پێشمەرگەی کوردستانەوە دوچاری بەرپەرچدرانەوەیەکی  بەهێزو توند بوونەوە. 

ئەو رووداوانە دۆخی سیاسی و سەربازیی کوردستانیان بە شێوەیەکی گەورە گۆڕی و بوونە هۆی ئەوەی مشتومڕێکی فراوان لەسەر کات و شێوازی ئەنجامدانی ریفراندۆم دروست بێت.

بەڵام دەبێت دوو شت لێک جیا بکرێنەوە، ئەنجامی دەنگدانی جەماوەری شتێکە و توانای گواستنەوەی ئەو ئەنجامە بۆ قۆناخی دامەزراندنی دەوڵەت شتێکی دیکەیە، یەکەمیان بە سندووقی دەنگدان پەیوەندیدارە، دووەمیشیان  پەیوەستە بە هاوکێشەی هێز و پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکان.

کەرکووک..لە ناوەندی کێشەکەدا.

کەرکووک بۆ کورد تەنیا شارێک نییە، لە مێژووی سیاسی و نەتەوەیی کورددا شوێنێکی تایبەتی هەیە، لە هەمان کاتدا گرنگییەکی جوگرافی و ئابووریی زۆری هەیە، بۆیە پرسی کەرکوک و ناوچە کێشە لەسەرەکان یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین دۆسیەکانی نێوان هەولێر و بەغدا.

رووداوەکانی 2017 بە روونی پیشانیان دا کە هیچ پڕۆژەیەکی سیاسی ناتوانێت کاریگەریی جوگرافیای سیاسی عێراق و ناوچەکە پشتگوێ بخات، ئەمەش وانەیەکی گرنگە بۆ هەر هەوڵێکی داهاتوو بۆ گۆڕینی دۆخی سیاسی و دیموگرافی کوردستان.

دوای 2017، پێویستی بە بنیاتنان. 

ئەگەر قۆناخی 2017 سەرنجی جیهانی بۆ پرسی سەربەخۆیی کوردستان راکێشا، قۆناخی داهاتوو پێویستی بە کارکردن لەسەر ئەو بنەمایانە هەیە کە دەکرێت کوردستانێکی بەهێزتر دروست بکەن.

ئەم بنەمایانە لە ناوخۆ دەست پێدەکەن: (دامەزراوەی بەهێز، سەروەری یاسا، ئابووریی پتەو، یەکڕیزی سیاسی، هێزی پێشمەرگەی یەکگرتوو و کۆمەڵگەیەکی توانادار.) ئەمانەشدا، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دیپلۆماسیی هاوسەنگ گرنگییەکی تایبەتی هەیە.

بەغدا، هاوبەشییەکی دەستووری.

داهاتووی کوردستان بە شێوەیەکی جیاواز ناتوانرێت لە داهاتووی عێراق بخوێندرێتەوە، لە قۆناخی ئێستادا یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکان ئەوەیە چۆن پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا لەسەر بنەمای دەستوور و هاوبەشیی راستەقینە رێکبخرێن.

فیدراڵی دەتوانێت چوارچێوەیەکی دەستووری بێت بۆ بەڕێوەبردنی ئەم پەیوەندییە، بەڵام سەرکەوتنی ئەو سیستەمە تەنیا بە دەقی دەستوور مسۆگەر نابێت، بەڵکو پێویستی بە ئیرادەی سیاسی و پابەندبوون بە ماف و دەسەڵاتە دەستوورییەکان هەیە.

لە کۆتاییدا، هەر دوو لایەن پێویستیان بە پەیوەندییەکی جێگیرتر هەیە کە تێیدا کێشەکانی نەوت و گاز، بودجە، پێشمەرگە و ناوچە کێشە لەسەرەکان بە گفتوگۆ و چوارچێوەی دەستووری چارەسەر بکرێن.

ناوچەیەک لە گۆڕانکاریی بەردەوامدا.

لە ساڵی 2017ـەوە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانکارییە کی زۆری بەخۆوە بینیوە. دۆخی سوریا و عێراق، شەڕی ئەمریکاو ئێران و ئیسرائیل ، گۆڕانی هاوسەنگی هێزە هەرێمییەکان و گۆڕانی لە پێشینە و سیاسەتی هێزە نێودەوڵەتییەکان  ئەمانە هەموو کاریگەرییان لەسەر داهاتووی ناوچەکە داناوە.

لە ناو ئەم گۆڕانکارییە بەردەوامانەدا، دەرفەتە سیاسییەکانیش هەمیشە وەک خۆیان نامێننەوە ، ئەوەی گرنگە، خۆئامادەکردنە بۆ کات و ساتی گونجاو. بۆیە پرسی سەربەخۆیی نابێت تەنیا بە کاردانەوەی هەستیار بە رووداوەکان مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. پێویستی بە ستراتیژییەکی درێژخایەن هەیە کە توانای کوردستان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە زیاد بکات.

سەرۆک مەسعود بارزانی و میراتی ریفراندۆم.

رۆڵی سەرۆک بارزانی لە پرۆسەی ریفراندۆمی 2017 لە مێژووی سیاسیی کوردستاندا بەشێکی دیارە، ئەو لە ساتێکی هەستیاردا بەرپرسیارێتی بڕیارێکی قورسی وەرگرت و کێشەی سەربەخۆیی لە ئاستی وتار و داواکاریی سیاسییەوە هێنایە ناو پرۆسەیەکی جەماوەری.

هەر لەبەر ئەوەش، میراتی ریفراندۆم تەنیا لە ئەنجامە سیاسییە دەستبەجێیەکانی دوای 25ی ئەیلوولدا نابینرێت، بەشێکی گرنگی میراتەکەی ئەوەیە کە پرسی سەربەخۆیی بە شێوەیەکی راستەوخۆ لە گەل پرسیارو وەڵامێکی جەماوەری تۆمار کرا.

ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە هەموو هەنگاوەکانی ئەو قۆناخە لە داهاتوودا بە هەمان شێوە دووبارە بکرێنەوە. بەڵکو مانای ئەوەیە کە ئەزموونی 2017 دەبێت ببێتە بەشێک لە وانە مێژووییەکانی قۆناخەکانی داهاتوو.

داهاتوو … چۆن دەوڵەت دروست دەکەین؟

لەوانەیە پرسیاری داهاتوو تەنیا ئەوە نەبێت کە کەی دەوڵەتی کوردی دروست دەبێت؟ پرسیارێکی بنەڕەتیتر ئەوەیە: چۆن کوردستانێک بنیات بنێین کە بتوانێت دەوڵەتێکی سەقامگیر و کارا بەڕێوە ببات؟

دەوڵەت تەنیا بە راگەیاندن دروست نابێت ، دەوڵەت دامەزراوەی بەهێز، یاسای کارا، ئابووریی بەردەوام، کۆمەڵگەیەکی پەیوەست و پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی بەهێزی دەوێت.

لەو روانگەیەوە، دروستکردنی کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیر دەتوانێت ببێتە بەشێک لە پرۆژەی داهاتووی دەوڵەت، بێ ئەوەی پێویست بێت هەموو هەنگاوەکان بە شێوەیەکی خێرا و لە یەک کاتدا ببردرێن.

خەونەکە دەمێنێتەوە، بەڵام رێگاکە دەگۆڕێت.

نۆ ساڵ دوای ریفراندۆمی 25ی ئەیلوولی 2017، بارودۆخی سیاسیی ناوچەکە و هاوکێشەی هێزەکان لەوەی ئەو کاتە جیاوازە، ئەوەی لە 2017دا بە شێوەیەک دەبینرا، ئەمڕۆ دەکرێت پێویستی بە خوێندنەوەیەکی نوێ هەبێت.

بەڵام ئەوەی مایەوە، یادەوەریی ئەو رۆژەیە کە گەلی کوردستان بۆ یەکەم جار بە شێوەیەکی راستەوخۆ دەنگی خۆی لەسەر پرسی سەربەخۆیی تۆمار کرد. مێژوو زۆرجار بڕیارە سیاسییەکان بە پێی ئەنجامە نزیکەکان هەڵناسەنگێنێت، بەڵکو کاتێکی زۆر پێویستە تاکو کاریگەرییە درێژخایەنەکانیان دەربکەون، بۆیە هەڵسەنگاندنی ریفراندۆمی 2017 تەنیا بە پێی رووداوەکانی چەند هەفتەی دوای ئەوە ناتوانێت هەموو قەبارەی مێژوویی ئەو رووداوە بگرێتەوە.

لەوانەیە لە داهاتوودا 25ی ئەیلوولی 2017 خۆی مێژووی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی نەبێت، بەڵام دەتوانێت ببێتە یەکێک لە وێستگەکانی ئەو مێژووەی کە پێش لەدایکبوونی سیاسییەکەی کەوتووە.

ئەمەش پرسیارەکە دەگۆڕێت: لە «کەی دەوڵەت؟» بۆ «چۆن خۆمان بۆ ئەو رۆژە ئامادە بکەین؟» 

ئەگەر سەرۆک بارزانی لە 25ی ئەیلوولی 2017دا رێبەری پرۆسەیەکی کرد کە گەلی کوردستان لە رێگەیەوە دەنگی خۆی بۆ سەربەخۆیی تۆمار کرد، ئەوا قۆناخی داهاتوو پێویستی بە کارکردن لەسەر ئەو بنەمایانە هەیە کە ئەو دەنگە بتوانێت ببێتە پشتگیریی پرۆژەیەکی سیاسیی درێژخایەن.

خەونە گەورە مێژووییەکان بە یەک رۆژ بەدی نایەن. زۆرجار نەوەیەک پرسیارەکە دەخاتە بەردەم مێژوو، نەوەیەکی دیکە بنەماکانی پێ دەسازێنێت و نەوەیەکی تر لەوانەیە دەرفەتی وەڵامدانەوەی کۆتایی بەدەست بهێنێت.

لەو روانگەیەوە، 25ی ئەیلوول کۆتایی رێگای سەربەخۆیی نەبوو، بەڵکو رۆژێک بوو کە خەونێکی مێژوویی بوو بە دەنگێکی جەماوەری، دەنگێک کە ئەنجامە سیاسییەکەی لەو رۆژەدا دیاری نەکرا، بەڵام لە یادەوەریی سیاسیی  نەتەوەی کورددا  مایەوە.

رێگاکە دەکرێت بگۆڕێت، بارودۆخەکان دەکرێن بگۆڕدرێن، هاوسەنگییەکانیش هەمان شت نین، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە پرسیارێکی مێژووییە کە لە 25ی ئەیلوولی 2017دا وەڵامێکی جەماوەریی سەربەرزانە تۆمار کراو نەوە دوای نەوەش یادی ئەم رۆژو رووداوە مێژوویە بەنەمری دەکەنەوە.

25ی ئەیلوولدا نابینرێت، بەشێکی گرنگی میراتەکەی ئەوەیە کە پرسی سەربەخۆیی بە شێوەیەکی راستەوخۆ لە گەل پرسیارو وەڵامێکی جەماوەری تۆمار کرا.

ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە هەموو هەنگاوەکانی ئەو قۆناخە لە داهاتوودا بە هەمان شێوە دووبارە بکرێنەوە. بەڵکو مانای ئەوەیە کە ئەزموونی 2017 دەبێت ببێتە بەشێک لە وانە مێژووییەکانی قۆناخەکانی داهاتوو.

داهاتوو … چۆن دەوڵەت دروست دەکەین؟

لەوانەیە پرسیاری داهاتوو تەنیا ئەوە نەبێت کە کەی دەوڵەتی کوردی دروست دەبێت؟ پرسیارێکی بنەڕەتیتر ئەوەیە: چۆن کوردستانێک بنیات بنێین کە بتوانێت دەوڵەتێکی سەقامگیر و کارا بەڕێوە ببات؟ دەوڵەت تەنیا بە راگەیاندن دروست نابێت ، دەوڵەت دامەزراوەی بەهێز، یاسای کارا، ئابووریی بەردەوام، کۆمەڵگەیەکی پەیوەست و پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی بەهێزی دەوێت.

لەو روانگەیەوە، دروستکردنی کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیر دەتوانێت ببێتە بەشێک لە پرۆژەی داهاتووی دەوڵەت، بێ ئەوەی پێویست بێت هەموو هەنگاوەکان بە شێوەیەکی خێرا و لە یەک کاتدا ببردرێن.

خەونەکە دەمێنێتەوە، بەڵام رێگاکە دەگۆڕێت.

نۆ ساڵ دوای ریفراندۆمی 25ی ئەیلوولی 2017، بارودۆخی سیاسیی ناوچەکە و هاوکێشەی هێزەکان لەوەی ئەو کاتە جیاوازە، ئەوەی لە 2017دا بە شێوەیەک دەبینرا، ئەمڕۆ دەکرێت پێویستی بە خوێندنەوەیەکی نوێ هەبێت. 

بەڵام ئەوەی مایەوە، یادەوەریی ئەو رۆژەیە کە گەلی کوردستان بۆ یەکەم جار بە شێوەیەکی راستەوخۆ دەنگی خۆی لەسەر پرسی سەربەخۆیی تۆمار کرد. مێژوو زۆرجار بڕیارە سیاسییەکان بە پێی ئەنجامە نزیکەکان هەڵناسەنگێنێت، بەڵکو کاتێکی زۆر پێویستە تاکو کاریگەرییە درێژخایەنەکانیان دەربکەون، بۆیە هەڵسەنگاندنی ریفراندۆمی 2017 تەنیا بە پێی رووداوەکانی چەند هەفتەی دوای ئەوە ناتوانێت هەموو قەبارەی مێژوویی ئەو رووداوە بگرێتەوە.

لەوانەیە لە داهاتوودا 25ی ئەیلوولی 2017 خۆی مێژووی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی نەبێت، بەڵام دەتوانێت ببێتە یەکێک لە وێستگەکانی ئەو مێژووەی کە پێش لەدایکبوونی سیاسییەکەی کەوتووە.

ئەمەش پرسیارەکە دەگۆڕێت: لە «کەی دەوڵەت؟» بۆ «چۆن خۆمان بۆ ئەو رۆژە ئامادە بکەین؟»

ئەگەر سەرۆک بارزانی لە 25ی ئەیلوولی 2017دا رێبەری پرۆسەیەکی کرد کە گەلی کوردستان لە رێگەیەوە دەنگی خۆی بۆ سەربەخۆیی تۆمار کرد، ئەوا قۆناخی داهاتوو پێویستی بە کارکردن لەسەر ئەو بنەمایانە هەیە کە ئەو دەنگە بتوانێت ببێتە پشتگیریی پرۆژەیەکی سیاسیی درێژخایەن.

خەونە گەورە مێژووییەکان بە یەک رۆژ بەدی نایەن. زۆرجار نەوەیەک پرسیارەکە دەخاتە بەردەم مێژوو، نەوەیەکی دیکە بنەماکانی پێ دەسازێنێت و نەوەیەکی تر لەوانەیە دەرفەتی وەڵامدانەوەی کۆتایی بەدەست بهێنێت.

لەو روانگەیەوە، 25ی ئەیلوول کۆتایی رێگای سەربەخۆیی نەبوو، بەڵکو رۆژێک بوو کە خەونێکی مێژوویی بوو بە دەنگێکی جەماوەری، دەنگێک کە ئەنجامە سیاسییەکەی لەو رۆژەدا دیاری نەکرا، بەڵام لە یادەوەریی سیاسیی  نەتەوەی کورددا  مایەوە.

رێگاکە دەکرێت بگۆڕێت، بارودۆخەکان دەکرێن بگۆڕدرێن، هاوسەنگییەکانیش هەمان شت نین، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە پرسیارێکی مێژووییە کە لە 25ی ئەیلوولی 2017دا وەڵامێکی جەماوەریی سەربەرزانە تۆمار کراو نەوە دوای نەوەش یادی ئەم رۆژو رووداوە مێژوویە بەنەمری دەکەنەوە.