کاوە گەردی
نووسەر
هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان لە هەرێمی کوردستان، دەرفەتێک بۆ شکاندنی قەیرانی سیاسی و دەستپێکردنەوەی پرۆسەی دیموکراسی
دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە 20ـی ئۆکتۆبەری 2024، هەرێمی کوردستان لە ماوەیەکی درێژی قەیرانی سیاسی و نەبوونی رێککەوتنی نێوان لایەنە سیاسییەکاندا بەردەوامە. ئەنجامی هەڵبژاردنەکە بەخۆی نەیتوانیوە ببێتە دەستپێکی خێرا بۆ پێکهێنانی حکوومەتی نوێ و پرۆسەی سیاسیی هەرێم بەهۆی ناکۆکییەکان لەسەر پێکهێنانی حکوومەت و چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی دەسەڵات، هێشتا لە دۆخی قەیران و چەقبەستووییدایە.
لەم بارودۆخەدا، پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە: ئایا دەتوانرێت هەڵبژاردنی ئەنجوومەنەکانی پارێزگاکان لە هەرێمی کوردستان بکرێتە دەرفەتێک بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی و گەڕاندنەوەی پرۆسەی دیموکراسی بۆ رێڕەوی خۆی؟
وەڵامەکە ئەوەیە بەڵێ، ئەگەر ئەم هەنگاوە بە شێوەیەکی یاسایی، دامەزراوەیی و دوور لە بەرژەوەندییە تەسکییە حزبییەکان بەڕێوەبچێت، دەتوانێت ببێتە یەکێک لە گرنگترین هەنگاوەکان بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی لە هەرێمی کوردستان.
یەکەم: بۆچی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنەکانی پارێزگا گرنگە؟
ئەنجوومەنەکانی پارێزگا تەنیا دامەزراوەیەکی کارگێڕی نین، بەڵکوو بەشێکن لە سیستەمی بەڕێوەبردنی ناوخۆیی و بەشداریی دیموکراسی. هەڵبژاردنی ئەم ئەنجوومەنانە دەتوانێت:
- دەرفەتی نوێ بۆ بەشداریی هاووڵاتییان دروست بکات.
- رۆڵی دەنگدان و هەڵبژاردن لە ئاستی ناوخۆیی بەهێز بکات.
- دەسەڵاتی خەڵک لە دیاریکردنی نوێنەرانی خۆیان لە ئاستی پارێزگادا زیاتر بکات.
- گرنگتر لە هەموویان، دەتوانێت پرۆسەی سیاسی لە دۆخی وەستان و چەقبەستووییەوە بۆ قۆناخێکی نوێ بگوازێتەوە.
بەتایبەتی لە بارودۆخی ئێستادا، هەڵبژاردنێکی نوێ دەتوانێت ببێتە مەیدانێک بۆ دروستکردنی متمانەی سیاسی لە نێوان لایەنەکاندا.
دووەم: بنەمای یاسایی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان
لە رووی یاساییەوە، هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگا، قەزا و ناحیەکانی هەرێمی کوردستان پشت بە یاسای ژمارە چواری ساڵی 2009، واتە یاسای هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگا و قەزا و ناحیەکان لە هەرێمی کوردستان دەبەستێت.
ئەم یاسایە لە یاسا تایبەتەکانی هەرێمی کوردستانە و پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی 2009 دەری کردووە. بەم مانایە، هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکانی هەرێم نابێت بە هەمان شێوەی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکانی ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم لێکبدرێتەوە، لەبەر ئەوەی هەرێمی کوردستان خاوەنی چوارچێوەی یاسایی تایبەت بە خۆیەتی.
ئەم خاڵە لە بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق، بە ژمارە 124ـی ساڵی 2023، بە روونی پشتڕاست کراوەتەوە، دادگاکە ئاماژەی بەوە داوە، ئەنجوومەنی پارێزگا، قەزا و ناحیەکانی هەرێمی کوردستان بە یاسای ژمارە چواری ساڵی 2009 رێکخراون.
سێیەم: بڕیاری 124ـی ساڵی 2023ـی دادگای فیدراڵی چی دەڵێت؟
یەکێک لە گرنگترین خاڵە یاساییەکان لەم بابەتەدا، بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵییە بە ژمارە 124 لە ساڵی 2023 کە لە رێکەوتی 24ـی ئەیلوولی 2023 دەرچووە.
ئەم بڕیارە ماددەی دووەمی یاسای ژمارە دووی ساڵی 2019ـی بە نادەستووری دانا، ئەوەی ماوەی دەستبەکاربوونی ئەنجوومەنی پارێزگاکانی هەرێمی دوای تەواوبوونی ماوەی یاساییان درێژ دەکردەوە.
دادگاکە جەختی کردووەتەوە، ماوەی خولی ئەنجوومەنی پارێزگا بەپێی ماددەی 14ـی یاسای پارێزگاکانی هەرێم ژمارە سێی ساڵی 2009، چوار ساڵە، درێژکردنەوەی دەستبەکاربوونی ئەنجوومەنەکان بەبێ هەڵبژاردنی نوێ، لەگەڵ بنەمای دەستاودەستکردنی دەسەڵات و هەڵبژاردنەکاندا ناکۆکە.
بۆیە، گرنگە بە دروستی تێبگەین: بڕیاری 124ـی ساڵی 2023 یاسای هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستانی هەڵنەوەشاندووەتەوە، بەڵکوو ئەو دەقەی هەڵوەشاندووەتەوە، ماوەی دەستبەکاربوونی ئەنجوومەنە کۆنەکانی دوای کۆتاییهاتنی ماوەی یاساییان بەردەوام دەکرد. ئەمەش بە واتای ئەوە دێت، رێگەی یاسایی بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی نوێ ماوە و پێویستە لەسەر بنەمای یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان جێبەجێ بکرێت.
چوارەم: رۆڵی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان
بەپێی یاسای کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی ژمارە چواری ساڵی 2014، کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان دامەزراوەیەکی سەربەخۆی پیشەیی و بێلایەنە، رێکخستن و بەڕێوەبردنی پرۆسەی هەڵبژاردنەکان لە چوارچێوەی یاساکانی هەرێمدا لە گرنگترین ئەرکەکانیەتی. پەرلەمانی کوردستان هەمان یاسا و ماددەکانی بۆ دیاریکردنی دەسەڵات و پێکهاتەی کۆمیسیۆن بەکارهێناوە.
بۆیە، لە پرۆسەی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکاندا، کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان دەبێت رۆڵی سەرەکی لە ئامادەکردنی پرۆسەی یاسایی و تەکنیکیدا هەبێت، لە تۆمارکردنی دەنگدەران و لیستی کاندیدەکانەوە بگرە تاوەکوو رێکخستنی دەنگدان، هەژمارکردن و راگەیاندنی ئەنجامەکان.
پێنجەم: بڕیاری 156 و یەکخراوی 160ـی ساڵی 2022ـی دادگای فیدراڵی و رۆڵی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق
لە بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی بە ژمارە 156 و یەکخراوی 160ـی ساڵی 2022، دادگاکە دەقی "دەسەڵاتی تایبەت و قۆرخکراو"ـی بۆ کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان بە نادەستووری دانا، چونکە بە بۆچوونی دادگاکە ئەم دەقە کاریگەریی لەسەر سەربەخۆیی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق هەبوو و لەگەڵ ماددەکانی 20 و 102ـی دەستووری عێراقدا ناکۆک بوو.
ئەم بڕیارە نابێت بەو شێوەیە لێکبدرێتەوە گوایە کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان هەموو رۆڵێکی خۆی لەدەست داوە. بەڵکوو واتای ئەوەیە، لە پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی هەرێمدا پێویستە رۆڵ و دەسەڵاتی هەردوو دامەزراوە بە چوارچێوەیەکی دەستووری و یاسایی رێکبخرێت و هەماهەنگییەکی یاسایی و دامەزراوەیی لە نێوانیاندا هەبێت.
لەبەر ئەوە، لە هەنگاوی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکاندا، نابێت پرۆسەکە بە شێوەیەک بێت کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق لە پرۆسەکە بکاتە دەرەوە، یان بەپێچەوانەوە، یاسای تایبەتی هەرێمی کوردستان بە تەواوی لەبەرچاو نەگرێت. چارەسەرەکە هەماهەنگییە، نەک هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵاتی یاسایی هەرێم.
شەشەم: کێ دەبێت رۆژی هەڵبژاردن دیاری بکات؟
ئەم پرسیارە یەکێکە لە گرنگترین خاڵەکانی پرۆسەکە. رێگەی دروست ئەوە نییە یەک دامەزراوە بە تەنیا و بەبێ رەچاوکردنی چوارچێوەی یاسایی هەردوو ئاست، رۆژی هەڵبژاردن دیاری بکات.
بەپێی چوارچێوەی یاسایی هەرێمی کوردستان، کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێم دەبێت ئامادەکاری و پێشنیازی تەکنیکی و یاسایی بۆ کاتی هەڵبژاردن بکات، پاشان ئەو هەنگاوانە دەبێت لەگەڵ دەسەڵاتی جێبەجێکاری هەرێم، بەتایبەتی ئەنجوومەنی وەزیرانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و لە هەمان کاتدا لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵی لە بەغدا و کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق هەماهەنگ بکرێن. مەبەست لە هەماهەنگییەکە ئەوە نییە هەرێم چوارچێوەی یاسایی خۆی لەدەست بدات، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە پرۆسەی هەڵبژاردن لەگەڵ بنەما دەستوورییە فیدراڵییەکان و ئەرکەکانی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراقدا یەک بخرێت.
حەوتەم: ئایا دەتوانرێت هەردوو هەڵبژاردن لە یەک رۆژدا بکرێن؟
بەڵێ، لە رووی سیاسی و تەکنیکییەوە دەتوانێت ببێتە بژاردەیەکی گونجاو، بەڵام پێویستی بە رێکخستنی یاسایی و هەماهەنگیی پێشوەختەی دامەزراوە پەیوەندیدارەکان هەیە. واتە ئەگەر هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان لە هەرێم و هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان لە ناوچەکانی دەرەوەی هەرێم لە ماوەیەکی نزیکدا بکرێن، دەتوانرێت لەسەر یەک رۆژی دەنگدان رێکبخرێن، بەو مەرجەی:
یەکەم: هەردوو پرۆسەکە بنەمای یاسایی خۆیان هەبێت.
دووەم: دەسەڵاتی یاسایی بۆ دیاریکردنی رۆژی هەڵبژاردن بە روونی دیاری بکرێت.
سێیەم: کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان و کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق لەسەر پرسە تەکنیکی و لۆجستییەکان هاوکاریی یەکتر بکەن.
چوارەم: تۆماری دەنگدەران، سیستەمی دەنگدان، پاراستنی سندووقەکان و هەژمارکردنی دەنگەکان بە شێوەیەکی روون رێکبخرێن.
پێنجەم: هەر یەک لە هەڵبژاردنەکان بە یاسای تایبەتی خۆی بەڕێوەبچێت.
یەک رۆژی دەنگدان بە مانای یەک یاسا نایەت. ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە، چونکە دەتوانرێت دوو هەڵبژاردن لە یەک رۆژدا بکرێن، بەڵام هەر یەکەیان بەپێی یاسا و دەسەڵاتی تایبەتی خۆی بەڕێوەبچێت.
هەشتەم: قەیرانی سیاسیی ئێستا و دەرفەتی هەڵبژاردن
کێشەی سەرەکیی هەرێمی کوردستان تەنیا کێشەی هەڵبژاردن نییە، بەڵکوو کێشەیەکی سیاسیی فراوانترە پەیوەندیی بە دابەشبوونی دەسەڵات، متمانەی نێوان لایەنە سیاسییەکان و پێکهێنانی حکوومەتی نوێوە هەیە.
بەڵام لە هەمان کاتدا، نابێت چاوەڕێی چارەسەری هەموو کێشە سیاسییەکان بکرێت تاوەکوو هەموو هەڵبژاردنەکان ئەنجام دەدرێن. پێچەوانەکەشی راستە: هەندێک جار هەڵبژاردن خۆی دەتوانێت دەرفەت بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی دروست بکات. ئەگەر هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان بە شێوەیەکی شەفاف و بێلایەن ئەنجام بدرێت، دەتوانێت:
- متمانەی خەڵک بە پرۆسەی سیاسی زیاد بکات.
- پەیوەندیی نێوان لایەنە سیاسییەکان بەرەو هەماهەنگی ببات.
- دەرفەتی گفتوگۆی نوێ لە نێوان پارتی، یەکێتی و هەموو لایەنەکانی دیکە دروست بکات.
- پرۆسەی بونیاتنانی دامەزراوە دیموکراسییەکان چالاکتر بکات.
- لە کۆتاییدا، ببێتە بەشێک لە چارەسەری قەیرانی پێکهێنانی حکوومەتی نوێ.
نۆیەم: مەرجی سەرەکی - هەڵبژاردن نابێت ببێتە ئامرازی یەک حزب
ئەگەر هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان بۆ شکاندنی چەقبەستوویی سیاسی بەکاربهێنرێت، پێویستە یەک مەرجی سەرەکی هەبێت: هەڵبژاردن دەبێت بۆ دامەزراوە بێت، نەک بۆ حزبێک. هیچ حزبێک نابێت پێش دەستپێکردنی پرۆسەکە دڵنیابێت، یاسا و دامەزراوەکان بۆ بەرژەوەندیی ئەو حزبە دادەڕێژرێن.
کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان دەبێت بێلایەن بێت، کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق دەبێت رۆڵی دەستووری و یاسایی خۆی بگێڕێت، هەموو لایەنە سیاسییەکانیش دەبێت ئەنجامی سندووقی دەنگدان قبووڵ بکەن. ئەگەر ئەم بنەمایە جێبەجێ بکرێت، هەڵبژاردن دەتوانێت ببێتە ئامرازێکی چارەسەر، نەک هۆکاری قەیرانێکی نوێ.
دەیەم: رێگەی پێشنیازکراو بۆ دەستپێکردنی پرۆسەکە
بۆ ئەوەی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان لە قسەوە بگۆڕدرێت بۆ کردار، پێویستە چەند هەنگاوێکی روون بنرێت:
یەکەم: ئامادەکاریی یاسایی، بە جۆرێک کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان چوارچێوەی یاسایی هەڵبژاردنەکە و پێداویستییەکانی دیاری بکات.
دووەم: ئامادەکاریی تەکنیکی، بۆ ئەوەی تۆماری دەنگدەران، بازنەکانی هەڵبژاردن، ناونیشانی بنکەکانی دەنگدان، سیستەمی دەنگدان و پرۆسەی هەژمارکردنی دەنگەکان ئامادە بکرێن.
سێیەم: دیاریکردنی کاتی هەڵبژاردن، لەسەر بنەمای یاسای ژمارە چواری ساڵی 2009، رێکاری یاسایی بۆ دیاریکردنی کاتی هەڵبژاردن جێبەجێ بکرێت و هەماهەنگیی پێویست لەگەڵ حکوومەتی هەرێمی کوردستاندا بکرێت.
چوارەم: هەماهەنگی لەگەڵ بەغدا، کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان دەبێت لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵی و کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق گفتوگۆ و هەماهەنگیی یاسایی و تەکنیکی بکات.
پێنجەم: دیاریکردنی رۆژی کۆتایی، ئەگەر هەماهەنگیی یاسایی و تەکنیکی تەواو بوو، دەتوانرێت لەسەر یەک رۆژی دەنگدان بۆ هەردوو پرۆسەی هەڵبژاردنەکە گفتوگۆ بکرێت.
شەشەم: رێکخستنی پرۆسەی سیاسی، لەگەڵ پرۆسەی هەڵبژاردن، لایەنە سیاسییەکان دەبێت گفتوگۆ بۆ کاراکردنەوەی پەرلەمانی کوردستان و پێکهێنانی حکوومەتی نوێ دەستپێبکەن.
کۆتایی: هەڵبژاردن دەتوانێت دەستپێک بێت، نەک کۆتایی
هەرێمی کوردستان بە قۆناخێکی هەستیاردا تێدەپەڕێت. کێشەی سەرەکی تەنیا ئەوە نییە کەی حکوومەتی نوێ پێکدێت، بەڵکوو پرسیارەکە ئەوەیە چۆن دەتوانرێت متمانە بۆ دامەزراوە دیموکراسییەکان بگەڕێندرێتەوە و پرۆسەی سیاسی لە چەقبەستوویی دەربهێندرێت. هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان دەتوانێت یەکێک بێت لەو هەنگاوانە.
بڕیاری 124ـی ساڵی 2023ـی دادگای فیدراڵی بنەمایەکی گرنگی یاسایی بۆ رەچاوکردنی بنەمای دەستاودەستکردنی دەسەڵات لە رێگەی هەڵبژاردنەکانەوە داناوە. یاسای ژمارە چواری ساڵی 2009 چوارچێوەی یاسایی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان دیاری دەکات. یاسای ژمارە چواری ساڵی 2014 رۆڵی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان دیاری دەکات، لە کاتێکدا بڕیاری 156 و یەکخراوی 160ـی ساڵی 2022ـی دادگای فیدراڵی، پێویستی بە رەچاوکردنی رۆڵ و سەربەخۆیی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق لە پرۆسەی هەڵبژاردنەکاندا دەخاتەڕوو.
لەبەر ئەمە، رێگەی چارەسەر نە لە تێکدانی دەسەڵاتی یاسایی هەرێمی کوردستاندایە، نە لە پشتگوێخستنی دەسەڵاتی دەستووریی لایەنی فیدراڵی، بەڵکوو لە هەماهەنگیی یاسایی، دامەزراوەیی و سیاسیی نێوان هەردوو ئاستەکەدایە.
ئەگەر لایەنە سیاسییەکان بتوانن لەسەر ئەم بنەمایە کۆک بن، هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان تەنیا هەڵبژاردنێکی ناوخۆیی نابێت، بەڵکوو دەتوانێت ببێتە پڕۆژەیەکی سیاسی بۆ شکاندنی چەقبەستوویی ئێستا، نوێکردنەوەی متمانەی خەڵک، کاراکردنەوەی دامەزراوەکان و گەڕاندنەوەی هەرێمی کوردستان بۆ رێڕەوی ئاسایی پرۆسەی دیموکراسی. پرسیارەکە تەنیا ئەوە نییە ئایا هەڵبژاردن دەکرێت یان نا، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە، ئایا لایەنە سیاسییەکان ئامادەن هەڵبژاردن بکەنە دەرفەتێک بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان، نەک ئامرازێک بۆ درێژکردنەوەیان.