ئەمریکا ، چین بە ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی ئەتۆمی نهێنی تۆمەتبار دەکات و داوای ڕێککەوتنێکی نوێ دەکات

 ئەمریکا، بە فەرمی چینی بە ئەنجامدانی تاقیکردنەوەیەکی ناوەکیی نهێنی لە ساڵی 2020 تۆمەتبار کرد، ئەم تۆمەتە لە کاتێکدایە کە واشنتن داوا دەکات پەیماننامەیەکی نوێ و گشتگیر بۆ سنووردارکردنی پڕچەککردن واژۆ بکرێت کە چین و ڕووسیاش بگرێتەوە.

هەینی 26ـی شوباتی 2026، تۆماس دینانۆ، بریکاری وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بۆ کاروباری سنووردارکردنی چەک و ئاسایشی نێودەوڵەتی، لە میانی کۆنفرانسی داماڵینی چەک لە جنێف ڕایگەیاند: "حکومەتی ئەمریکا زانیاری وردی لەبەردەستە کە چین تاقیکردنەوەی ناوەکیی ئەنجامداوە، ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمریکا دەزانێت هێزی هەندێکیان گەیشتووەتە سەدان تۆن".

دینانۆ ئاماژەی باسی لەوەکردووە، سوپای چین شێوازی بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی ئامێرەکانی تەکنیکێکی پێشکەوتووی بەکارهێناوە تاوەکو بتوانێت کاریگەری ئەو تەقینەوە ئەتۆمییە لە رووی زەمین لەرزە و تیشکەوە بشارێتەوە، ، ئەمەش بە پێشێلکردنی روونی پابەندییەکانی قەدەغەکردنی تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان دادەنرێت.

ئەم گرژییە نوێیە تەنیا یەک ڕۆژ دوای بەسەرچوونی پەیماننامەی "نیو ستارت" دێت، کە سنووری بۆ بڵاوکردنەوەی موشەکە ستراتیژییەکانی ئەمریکا و رووسیا دادەنا، ئەمەش وادەکات بۆ یەکەمجار لە ماوەی زیاتر لە نیو سەدەدا، ئەو دوو زلهێزە بێ هیچ کۆتوبەندێکی یاسایی هەوڵی تاقیکردنەوەی ئەتۆمی بدەن.

دینانۆ جەختی کرووەتەوە، چیتر رێککەوتنی دووقۆڵی تەنیا لەگەڵ رووسیا گونجاو نییە، گوتیشی، "ئەمریکا رووبەڕووی هەڕەشەی چەندین هێزی ناوەکی دەبێتەوە، هەروەها پێشبینی دەکرێت چین تا ساڵی 2030 خاوەنی زیاتر لە هەزار کڵاوەی ئەتۆمی بێت".

وەڵامی چین
لە بەرانبەردا، شن جیان باڵیۆزی چین بۆ کاروباری داماڵینی چەک، تۆمەتەکانی ئەمریکای رەتکردەوە و بە "گوتاری ناڕاست" ناوی بردووە.

 جیان گوتویەتی، "بەیژینگ هەمیشە بە دانایی و بەرپرسیارییەتییەوە مامەڵە لەگەڵ پرسی ئەتۆمیدا دەکات، هەروەها ئەمریکا کارێکی ناڕاست دەکات کە بەردەوامە لە هەڕەشەکردن لە چین".

باڵیۆزەکەی چین بەشداریکردنی وڵاتەکەی لە هەر دانوستانێکی سێ قۆڵی (ئەمریکا، رووسیا و چین) رەتکردەوە و ئاماژەی بەوە کردووە، جبەخانەی وڵاتەکەی 600 کڵاوەی ئەتۆمی تێدایە کە ژمارەکەی زۆر کەمترە لەوەی واشنتن و مۆسکۆ کە خاوەنی چوار هەزار کڵاوەی ئەتۆمیین، هاوکات لە دوای واشنتن مۆسکۆ، هاوکات داوای لە واشنتن کرد دەستبەرداری "بیری جەنگی سارد" بێت و بەرەو هاوکاریی نێودەوڵەتی هەنگاو بنێت.

چوارشەممە، 4ـی شوبات، 2026، رۆژنامەی 'تایمز"ی بەریتانی لە راپۆرتێکدا نووسیویەتی "سبەینێ پێنجشەممە، ماوەی پەیماننامەی سنووردارکردنی چەکی ئەتۆمیی لە نێوان رووسیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆتایی دێت، ئەمەش نیگەرانییەکان لەبارەی رووبەڕووبوونەوەی ئەتۆمی یان هەڵسەنگاندنی هەڵەی کارەساتبار لە سایەی زیادبوونی ناسەقامگیریی جیهانیدا، دروست دەکات.

بە گوێرەی رێککەوتننامەی 'ستارتی نوێ' کە ساڵی 2010 لەلایەن باراک ئۆباما سەرۆکی پێشووتری ئەمریکا و دیمتری مێدڤێدێڤ، سەرۆکی ئەوکاتی رووسیا، مۆر کرا. رووسیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی پابەند کرد بە کۆکردنەوەی هەزار و 550 کڵاوەی ئەتۆمیی ستراتیجی. هەر کڵاوەیەک، توانای وێرانکردنی شارێکی تەواوی هەیە.

رێککەوتننامەکە، ژمارەی بۆمبهاوێژ و مووشەکهاوێژە ئەتۆمییەکانی سنووردار کرد و رێگەی بە هەر وڵاتێک دا پشکنینی مەیدانی ئەنجام بدەن بۆ دڵنیابوونەوە لە پابەندبوون بە بەندەکانی رێککەوتننامەکە. 

ئۆباما، سێشەممە، رایگەیاند "کۆتاییهێنان بە کۆتا پەیماننامەی سنووردارکردنی چەک لە نێوان دوو گەورەترین هێزە ئەتۆمییەکەی جیهان "بە ئاسانی بەرەنجامی دەیان ساڵ هەوڵی دیپلۆماسی لەناودەبات و رەنگە پێشبڕکێیەکی نوێی چەکداری هەڵبگیرسێنێت کە ئاسایشی جیهان بخاتە مەترسییەوە."

 مێدڤێدێڤ، کە لە ساڵانی رابردوودا بووەتە یەکێک لە (هەڵۆ) توندڕەوەکانی مۆسکۆ، گوتی: کۆتاییهاتنی رێککەوتننامەکە مایەی نیگەرانیی هەموو لایەکە.

هەرەسهێنانی پەیماننامەی "ستارتی نوێ" بەو واتایە دێت کە بۆ یەکەمجار لە ماوەی نیو سەدەدا، هیچ سنووردارکردنێک لەسەر کڵاوە ئەتۆمییە جەنگییە ستراتیجییەکانی رووسیا و ئەمریکا نامێنێت و تا ئێستاش هیچ دانوستانێکیش بۆ گەیشتن بە رێککەوتننامەیەکی نوێ، لە ئارادا نییە.