عێراقە دەوڵەمەندەکە لەژێر هەژموونی یەک هەژماردا

هەر هەوڵێك بۆ داخستنی هەژماری عێراق لە بانکی یەدەگی فیدراڵی ئەمەریکا، وڵات بەرەوڕووی ئاستەنگی گەورە دەکاتەوە سەبارەت بە یەکلاکردنەوەی پارەکانی بە دۆلاری ئەمەریکی، کە دراوی بنەڕەتییە بۆ بازرگانی نێودەوڵەتی و مامەڵەی دەرەکی، بەتایبەتی لە بازرگانی هەناردەکردنی نەوتەوە، کە  پایەیەکی بنەڕەتی ئابووری عێراق زیاتر لە 95% داهاتی عێراق پێک دەهێنێت و عێراق وەكو ئەندامێكی ئۆپێك لە ساڵی شەستەكانەوە راستیەكی ئەرزشە كە هەموو مامەڵیەكی ئۆپێك بە دۆلار دەكرێت لەپێناو سەقامگیری ئابووریی جیهانی، توانای تەسویەکردنی ئەم پارانەی عێراق لە ڕێگەی سیستەمێکی دارایی نێودەوڵەتی سەقامگیر و متمانەپێکراوەوە وەکو بانکی فیدراڵی، زۆر گرنگە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە بازرگانی دەرەکی و وەبەرهێنان چونکە ئەو هەژمارە ڕۆڵی نێواندگیری دەبینێت بۆ عێراق لە پاراستنی سەقامگیری ئابووری و دارایی خۆی و لە نەبوونی ڕووبەڕووی ئاستەنگیی گەورە ببێتەوە، جگە لەوەش داخستنی ئەو هەژمارە  تیشک دەخاتە سەر مەترسییەکانی داواکارییە نێودەوڵەتییەکان کە پارەی عێراقی دەکەنە ئامانج، کە بەپێی ڕێککەوتنەکانی ئێستا لەگەڵ بانکی یەدەگی فیدراڵی هاوکاریەکی گەورەی پارێزبەندییە تا ڕادەیەک ئاسایشی دارایی بۆ عێراق دابین دەکات، پارێزگاری لە سەروەت و سامانەکەی دەکات لە داواکاریی دادوەری و دەستبەسەرداگرتنی نێودەوڵەتی، کە دەکرێت ببێتە هۆی دەستبەسەرداگرتنی بەشێک لەو پارانە و مەترسی لەسەر نەختینەیی دارایی و سەقامگیری ئابووری عێراق دروست بکات.

لە دوای هاتنی ئەمەریکا لە ساڵی 2003 و ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن، عێراق لە بەڕێوەبردنی داهاتی نەوت و گاز و سەروەت و سامانی داراییدا ڕووبەڕووی ئاستەنگێکی گەورە بوبۆوە لە چوارچێوەی هەوڵەکان بۆ دەستەبەرکردنی بەڕێوەبردنی شەفاف و کاریگەرانەی ئەو پارانە، بۆ ئەمە بڕیارنامەی ژمارە 1483ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتووەکان سندوقی گەشەپێدان بۆ عێراق (DFI) لە ژێر چاودێری  ئەمەریکی دامەزرا، بە ئامانجی پاراستنی سامانی عێراق و تەرخانکردنی بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان.  لەگەڵ گواستنەوەی دەسەڵات بۆ حکومەتی کاتی عێراق لە ساڵی 2004، حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق دەبوو هەنگاو بنێن بۆ وەرگرتنەوەی کۆنتڕۆڵی تەواو بەسەر سامانە گرنگەکانی دەوڵەتدا. بەو پێیەش هەژماری عێراق2 دروستكرا، کە بۆ دانانی پارەی هەناردەکردنی نەوتی خاوی عێراق بەکاردێت، و لە ماوەی 24 کاتژمێردا دوای وەرگرتنی ئەو بڕە پارانە دەگوازرێنەوە بۆ هەژماری بانکی ناوەندی عێراق لە بانکی یەدەگی فیدراڵی بۆ دڵنیابوون لەوەی لە تسویەی بانکی ناوەندی بۆ داواکاری قەرزدەرەکان، بەو پێیەی ئەوانە پارەی سەر بە حکومەتی عێراقن کە لە هەناردەکردنی نەوتی خاوەوە وەرگیراون. ئەم میکانیزمە لە ڕێگەی (یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن) ڕێکخرا کە لە نێوان وەزارەتی دارایی عێراق و بانکی ناوەندی عێراق لە 6/2/2014 بە مەبەستی ڕێکخستنی کارەکانی حیسابی بەدیلەکەی (IRAQ2)بۆ سندوقی گەشەپێدان بۆ عێراق، و ئەم یاداشتە بنەمای یاساییە بۆ دامەزراندنی ئەو حسابەی پێشتر ئاماژەمان پێکرد. سەرەڕای ئەمەش، داهاتی نەوت بەردەوام پێویستی بە دانانی لە بانکی یەدەگی فیدراڵیدا هەبوو بۆ دڵنیابوون لە پاراستنیان لە داواکارییە نێودەوڵەتییەکان چونکە عێراق تائێستاش کێشەی گەورەیی هەیە لە سیستەمی بانکی و رۆشتن و سەرچاوەکانی هەژمارەکان بەهۆی بەکارهێنانی لە ولاتە ئیقلیمیەکان و رێکخراوە نایاسایەکان بۆیە لە هەردوو هەوڵدا عێراق دەمێنێتەوە لە ژێر هەژموونی دۆلاردا چونكە لە  جیاوازی سەرەکی نێوان حیسابی گەشەپێدان بۆ عێراق (DFI) و حیسابی IRAQ2 لە ئامانجی  ئەو چوارچێوەیەی کە تێیدا دروستبوون:

یەكەم: ئەژمێری گەشەپێدان بۆ عێراق (DFI): حیسابی گەشەپێدانی عێراق بە بڕیاری ژمارە 1483ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی لە ساڵی 2003 دامەزراوە كة سەرەتا لە ژێر چاودێری دەسەڵاتدارانی ئەمەریکا و هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان بەڕێوەدەبرا و نەتەوە یەکگرتووەکان سەرپەرشتی شێوازی بەکارهێنانی ئەو پارانەی دەکرد.

• مەبەست لێی دڵنیابوون بوو لەوەی داهاتی نەوت و غازی عێراق بە شێوەیەکی شەفاف و کاریگەر بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان لە عێراق لە دوای ساڵی 2003 بەکاربهێنرێت.

• ئامانجی پاراستنی سامانی عێراق بوو لە دزی و تاڵانکردن و دەستەبەرکردنی بەکارهێنانیان بۆ بەرژەوەندی گەلی عێراق.

دووەم: هەژماری IRAQ2 لە چوارچێوەی میکانیزمی دارایی عێراق بۆ بەڕێوەبردنی داهاتی نەوت و گاز دوای تەواوبوونی ئیختیاری یاسایی حیسابی DFI دامەزرا.

• ئەم هەژمارە بۆ دانانی پارەی هەناردەکردنی نەوتی خاوی عێراق و گواستنەوەی بۆ بانکی ناوەندی عێراق لە بانکی فیدراڵی نیویۆرک بەکاردێت، بە ئامانجی دڵنیابوون لەوەی ئەو پارانە بەرکەوتەی داواکاری قەرزدەرەکان نەبن.

• مەبەست لێی ئاسانکارییە بۆ دەستڕاگەیشتن و پاراستنی پارە، هەروەها دابینکردنی میکانیزمێکی کاریگەرە بۆ بەڕێوەبردنی داهاتی نەوت بە شێوەیەک کە سەروەری عێراق بەسەر تەسویەکانی دەرەکی بانکی گەرەنتی بکات.

بەگشتی هەژماری DFI دەتوانرێت بە هەنگاوێکی سەرەتایی هەژمار بکرێت بۆ دامەزراندنی سیستەمێکی دارایی کە دڵنیابێت لە بەکارهێنانی شەفاف و کاریگەرانەی داهاتی نەوتی عێراق بۆ گەشەپێدان و ئاوەدانکردنەوە، لەکاتێکدا حسابی IRAQ2 گەشەپێدانێکی دواترە کە ئامانجی بەردەوامبوونی ئەم هەوڵانە لە هەمان کاتدا دابینکردنی زیادەیەک چینێکی پاراستن بۆ سەروەت و سامانی عێراق و بەرزکردنەوەی سەربەخۆیی دارایی عێراق لە مامەڵەکردن لەگەڵ داهاتە نەوتییەکانی.

بۆیە لە کۆتاییدا ئەوە دەرخەری وەڵامی بانکی ناوەندییە کە ئەگەر بەهەر هۆکارێک عێراق یان دەستی دەرەکی بۆ هێنانە دەرەوەی عێراق لە و رێکەوتنامانە بە کۆتای ئابووری عێراق کۆتایی دێت چونكە تەنیا دەرچەیەك كە جیهان رزگار بكات لە هێزی دۆلار كۆمەڵەی بریکسە كە بە پێشەنگی روبەرووبونەوەیە بەرامبەر بە هەژموونی دۆلار بە خستنەبازاڕی دراوی خۆی و پەرەپێدانی سیستەمی یەکلاکردنەوەی ئەلیکترۆنی وەک بەدیلێک بۆ سویفت،  

كە پێکهاتووە لە رێكوتنێكی نێوان كۆمەڵێك ولاتدا لەسەر بنەمای فرەلایەنی و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە دامەزراوە داراییەکانی ڕۆژئاوا و زیادکردنی سەرنجڕاکێشیی بۆ خۆی لە سەرمایەی جیهانی و ئەمەش بە ئامانجی هاوکاری ئابووری لە نێوان ئەندامە گەشەسەندووەکانی وەک ڕووسیا و چین بەرەوپێش ببات  بەلام بۆ عێراق جیاوازە چونكە بە لێكدانەوەی ئەو ئاڵەنگاریانەی خوارەوە زۆر دوورە بتوانێت بەژدار بێت لەوانە:

· چوارچێوەی مێژوویی و ئابووری پێش دروستبوونی بریکس سیستەمی ئابووری جیهانی لە لایەن ڕۆژئاوا و بەتایبەت ئەمەریکا و ئەوروپاوە زاڵ بوو، لە ڕێگەی دامودەزگاکانی وەک بانکی جیهانی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی.

· هەژموونی دۆلاری ئەمەریکی وەک دراوی سەرەکی یەدەگی جیهان بووە و هەرواش دەمێنێتەوە، ئەمەش توانای ئەمەریکا بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و کاریگەری لەسەر سیاسەتە ئابوورییە جیهانییەکان بەرز دەکاتەوە.

· ئاڵنگاری ئابووری و سیاسی وڵاتانی بریکس ڕووبەڕووی ئاڵەنگاری جۆراوجۆر دەبنەوە کە بریتین لە نایەکسانی ئابووری و کۆمەڵایەتی، جیاوازی لە سیستەم و ئایدۆلۆژیای سیاسی و پەیوەندی ئاڵۆز لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوایی.

· هاوکاری بەرامبەر بە کێبڕکێ لە کاتێکدا بریکس هەوڵدەدات هاوکاری لە نێوان ئەندامەکانیدا پەرەپێبدات، کێبڕکێی ناوچەیی و جیهانیش هەیە، بەتایبەتی لە نێوان زلهێزەکانی وەک چین و ڕووسیا.

· هەنگاونان بەرەو فرەلایەنی بریکس نوێنەرایەتی هەوڵێک دەکات بۆ هاندانی فرەیی ئابووری و سیاسی و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەزمی جیهانی زاڵ بەسەر ڕۆژئاوا، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر پەرەپێدانی ئابوورییە تازەپێگەیشتوەکان و گەشەسەندووەکان.