دکتۆر رامیار رزگار وەڵزی
نووسەر
جەخاری فیدراڵی عێراق لە ژێر یاسای بەڕێوەبردنی دارایی فیدراڵی
پێشەكی:
یاسای بەڕێوەبردنی دارایی فیدراڵی یاسایەکی داراییە كە بە ئامانجی ڕێکخستن و باشترکردنی بەڕێوەبردنی دارایی و ژمێریاری لە وڵاتدا بۆ گەڕانەوەی هەموو بڕیارێك لە بارەی داهاتەكان و بڕیاری خەرجییەكان بە ناوەند كراوە، هەروەها پێكهاتووە لە یازدە بەش كە خۆی دەگرێت لە بەشی پێناسە و زاراوە كە باس پێناسەی زاراوە سەرەکییەکانی بەکارهێنراو لە یاسادا دەخاتە ڕوو، بەشی ئامادەکردنی بودجە لە پرۆسەی وردی ئامادەکردنی بودجەی گشتی فیدراڵی دەکات.
بەشی پەسەندکردنی بودجە لەو ڕێکارانە دەکات کە پەیڕەو دەکرێن بۆ گفتوگۆکردن و پێشنیارکردن و پەسەندکردنی ڕەشنووسی یاسای بودجە لەلایەن ئەنجوومەنی وەزیران و ئەنجوومەنی نوێنەرانەوە، بەشی جێبەجێکردنی بودجە لە چۆنیەتی جێبەجێکردنی بودجە دەکات بە رێنماییەكانەوە بەشی چاودێری و وردبینی تیشک دەخاتە سەر چاودێری دارایی و ژمێریاری، بەشی بەڕێوەبردنی داهاتی نەوت لە چۆنیەتی بەڕێوەبردن و چاودێریکردنی داهاتی نەوت دیاری دەکات، بەشی قەرز دەسەڵاتی قەرزکردن و دەرکردنی گەرەنتی لە چوارچێوەی ئەو سنوورانەی کە لە یاسادا دیاری کراوە، بابەتی بودجەی بەشەکان کە خۆیان پارەیان بۆ دابین دەکەن ئەو ڕێکارانە ڕوون دەکاتەوە کە پەیڕەو دەکرێن بۆ ئامادەکردن و پەسەندکردنی بودجەی ئەو بەشانەی کە خۆیان پارەدار دەکەن.
هەروەها تیشک دەخاتە سەر سەربەخۆیی ئەو بەشانە، بەشی دەسەڵاتەکانی سڕینەوەی قەرز و سەروەت و سامان دەسەڵاتەکانی وەزیری دارایی و ئەنجوومەنی وەزیران دیاری دەکات بۆ سڕینەوەی قەرزە وەرنەگیراوەکان و بەڕێوەبردنی پاداشت و دیاری دارایی، بەشی شەفافیەت جەخت لەسەر شەفافیەت و ئاشکراکردن دەکاتەوە لە هەموو یەکەکانی خەرجییەکان، بەشی یازدە وكۆتایی بڕگە گشتی و کۆتاییەکان کورتەیەک لە ئەرکە گشتیەکان دەخاتە ڕوو و جەخت لەسەر گرنگی پابەندبوون بە بنەما کارپێکراوەکانی بودجە دەکاتەوە.
دامەزراندنی مێژووی یاساكانی ژمێریاری و دارایی گشتی لە عێرقدا:
لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ساڵی 1921ەوە، سیستەمی ژمێریاری حکوومەتی عێراق بنیاتنراوە لەسەر بنەماکانی ژمێریاری عوسمانی کە لە ساڵی 1911 دەرچووە، لەگەڵ کۆمەڵێک ڕێنمایی لە بابەتەی داراییەکانی بە ژمارە 715ی ساڵی 1924 دا دەرچوون کە بناغەیان بۆ پێشکەوتنی دارایی دانا تا دەرکردنی یاسای بنەماکانی ژمێریاری گشتی ژمارە 28ی ساڵی 1940 و تا ساڵی 1987 پازدە جارهەمواركرایەوە، لەگەڵ بەردەوامبوونی جێبەجێکردنی یاسای بودجەی گشتی یەکگرتووی دەوڵەت ژمارە 107 کە لە ساڵی 1985 دەرچوو، ئەم یاسایە پێشکەوتنێکی نوێی هێنایە ئاراوە لە بودجە و سیستەمی ژمێریاری لامەرکەزی و لە ساڵی 2004دا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی کرا لە سیستەمی ژمێریاری دەوڵەتی عێراقدا بە دەرکردنی یاسای بەڕێوەبردنی دارایی و قەرزی گشتی ژمارە 95، کە سیستەمێکی نوێی بۆ بەڕێوەبردنی دارایی و قەرزی گشتی ناساند، لە ساڵی 2019، کاتێک یاسای کارگێڕی دارایی فیدراڵی دەرچوو بە ژمارە 6، لە ماددەی55 یاسای بنەماکانی ژمێریاری ژمارە (28)ی ساڵی 1940 و یاسای ئیدارەی دارایی کە بەپێی فەرمانی ژمارە (٩٥) ساڵی ٢٠٠٤ی دەسەڵاتی کاتی هاوپەیمانی هەڵیوەشادنەوە، پاشکۆی B سەبارەت بە قەرزی گشتی دەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی یاسایەکی تایبەت دەردەکرێت، هەر یاسایەک کە لەگەڵ بڕگەکانی ئەم یاسایەدا ناکۆک بێت، جێگەی دەگرێتەوە بە مەبەستی دڵنیابوون لەوەی كە هەر یاسایەكی پێشوو جێبەجێی دەكات لەگەڵ بڕگەكانی یاسا نوێیەكەدا ناكۆك نەبێت.
هەموو ئەو یاسا داراييانەى كە دەركراوە لە عێراقدا هیچ لەگەڵ بنەمای فیدراڵی ناگونجێت و هەموو یاساكان یەك بە دوای یەك لەسەر هەمان چوارچێوە و تێگەیشتنی مەركەزی بۆ بابەتی داهات دروستبوونەوە، هەموویان هەوڵیان داوە كە داهاتەكان بە مەركەزی بكرێن ئەگەر مافێكیش بە حکوومەتی هەرێمی كوردستان درابێت دەبێت لە رێگای گەرانەوە بۆ بەغدا بێت كە هەموو كێشەكان و ئاڵنگارییەكان لەوەوە سەریهەڵداوە، پێنج ساڵه بهپێی یاسای بەڕێوەبردنی دارایی فیدراڵی و لهژێر ناوی فیدراڵی ئەو یاسایە دامهزرێنراوه، بهڵام تاكوو ئێستا پهیوهندییهكانی نێوان ههرێم و بهغدا، له ناویشیاندا پهیوهندییه داراییهكان، ناتهندروست و ناسهقامگیرن و نهگونجاون لهگهڵ پرهنسیپهكانی فیدڕاڵییهتی دارایی، گهڕانهوهی حوكمی ڕەها و ناوهندگهرایی توند.
بۆیە پرسی دابهشكردنی داهاته جۆراوجۆرهكان و چۆنێتی بهشداریكردن له پێكهێنانی ئهو داهاتانه، یهكێكه له كێشه ههره بنهڕەتییهكان، ئهمهش بووهته گرێ كوێرهیهكی گهورهو كێشهی پهیوهندییه داراییهكانی لێ بووهتهوه، وەكو بڕینی پشكی بودجهی ههرێم لهلایهن بهغداوه، نەفرۆشتنی نهوتی هەرێم بیانوی جیاواز و پێناسەی نەگونجاو و جیاواز لە داهاته فیدڕاڵییهكان بهو جۆرهی كه بهغدا داوایان دهكات، سوودمهندنهبوونی ههرێم له داهاته فیدڕاڵییه نائاساییهكانی قهرز و یهدهگ و هاوكارییە نێودەوڵەتییەكان و سەنەد و قەواڵە داراییەكان كۆمپانیاكانی حکوومەتی فیدراڵی...... هتد.
کاریگەری یاسای بەڕێوەبردنی دارایی و قەرزی گشتی لەسەر بنەماکانی ژمێریاری سیستەمی ژمێریاری لە حکوومەتی عێراق و هەرێمی كوردستان چییە؟
ئەگەر ئەو یاساییە جێگەی رەخنەی هاوئاهەنگی بنەما فیدڕاڵییەكانە حکوومەتی هەرێم چی بكات؟
لە هیچ نموونەیەكی سیسەتمی فیدراڵی دا نییە كە هەرێمەكان بە تەنیا بتوانن لە ڕووی داراییەوە هەموو پابەندبونەكانی خۆیان جێبەجێبكەن بەرانبەر هاوڵاتیانیان بۆیە لێردا پێویستە حکوومەتی هەرێمی كوردستان لەبەر ئەوەی لە لایەن حکوومەتی فیدراڵەوە پارەدار دەكرێت و دەیخەینە ڕوو بۆ ئەوەی تێگەیشتنی تەواو هەبێت بۆ یاساكە، چونكە ئەو یاساییە بەركار نەكراوە لە هەرێمی كوردستاندا بۆیە بەردەوام بۆتە كێشەی نێوان هەردوو حكوومەت كە بە ڕای من تا هەموار نەكردنەوەی ئەو یاساییە لە پەرلەمانی عێراقدا چارسەری كۆتایی كێشەكان نایەت، چونكە لە ماددەی 110بڕگەی 3 لە دەستووری عێراقیدا ڕەسمی سیاسەتی دارایی لە حکوومەتی فیدراڵیدایە، لەبەر ئەوەی ئەو یاسایە دەچێتە ناو سیاسەتی دارایی بۆیە ئەو یاسایانەی كە دەچێتە ژێر چەتری دەسەڵاتی فیدراڵی بەركاركردنی و گۆڕانكاری لە پەرلەمانی كوردستان تێدا ناكرێت وەكو خۆی جێبەجێ دەكرێت بەپێی ماددەی 121 دەستووری عێراق دەڵێت هەرێمەكان بۆیان هەیە هەمواری جێبەجێ كردنی یاسای فیدراڵی بكەن بە مەرجێك لە دەسەڵاتی تایبەتی حکوومەتی فیدراڵی نەبێت واتە لە كۆتاییدا وەكو خۆی جێبەجێ دەكرێت لەگەڵ ئەوەی بە ڕای من كۆمەڵێك خاڵی تێدایە كە لەگەڵ بنەمای فیدراڵی لە عێراق ناگونجێت و دەسەڵاتی هەرێمەكانی كەم كردۆتەوە كە دەبوابە نوێنەرانمان لە بەغدا ئەو كات ڕۆڵی باشتریان هەبوایە.
بۆیە بە خستنەڕوی ئەو خاڵانە سەلمێنەری نهگونجاوی ئەو یاساییە لهگهڵ پرهنسیپهكانی فیدڕاڵییهتی دارایی:
1- لە بەشی ئامادەکردنی بودجە لە پرۆسەی وردی ئامادەکردنی بودجەی گشتی فیدراڵی دەکات لە بڕگەی 3 لە ماددەی 2 لە پێكهاتەی بودجەی گشتی عێراقدا دەبێت لە داهات و خەرجییەكانی هەرێم و واتە هەرێم بودجەی تایبەتی خۆی دەبێت هەروەكو لە ماددەی 6 بڕگەی 3 هاتوە كە دەسەڵاتی وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵی بەرپرسیارە لە ئامادەکردنی بنەمای ورد بودجەی وەبەرهێنان لە پەرەپێدانی خەمڵاندنێک تێچووی پڕۆژەکانی وەبەرهێنان دوپاتی بوونی بودجەی تایبەتی هەرێمی كوردستان دەكات ماددەی 7 باسی پابەند بونی تەواوی وەزارەتەكانی فیدراڵی دەكات كە پابەند بن بە ئامادەکردنی و خەمڵاندنی بودجەی گشتیدا لە ژێر ڕۆشنایی ڕێنماییە دیاریکراوەکاندا وەكو ماددەی 4 هەمان یاسا وە لە ماددەكانی 8 و 9 پابەندبونەكانی بودجەی لە نێوان حکوومەتی فیدراڵ و هەرێم جیاكردۆتەوە بەو مانای كە پێویستە لە هەرێمی كوردستان بودجەی تایبەتی خۆی هەبێت لە داهات و خەرجییەكاندا.
بەڵام وەزارتی دارایی فیدراڵ و لە ساڵی 2013 بەشە بودجەی حکوومەتی هەرێمی نەناردوە لە هەردوو بەشی جاری و وەبەرهێنان واتە ئەو یاساییە تەنیا بۆ سزادانی حکوومەتی هەرێمی كوردستان كاریپێدەكرێت نەوەك بۆ جێبەجێكردنی مافەكانی حکوومەتی هەرێمی كوردستان ئەگەر بە هەوڵی زۆر بە قەرز بەشێك لە مافەكانی ناردووە كە بە هیچ شێوەیك ئەو كردارە كۆك نییە لەگەڵ ئەو یاسایدا كە ماف بە قەرز بدرێت هەروەكو لە بابەتی بەشە بودجەی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان كە لەماوەی ڕابردوو لە هەموو ساڵەكانی یاسای بودجەكاندا بەشە بودجەی فەرمانبەرانی هەرێم دیاریدەكرا كە بەپێی ماددەی 14 لە هەمان یاسادا دەبێت ڕێنماییەكانی جێبەجێكردنی بودجەدا ناكۆك نەبێت لەگەل ئەو یاسادا بۆیە لە ماددەی 25 لە بڕگەی 3 نابیت گواستنەوەی پارە ڕووبدات لە خەرجی مووچەی فەرمانبەران بۆ هیچ خەرجی تر، لە خەرجی جاری بۆ خرجی وەبەرهێنان لە خەرجی جاری بۆ خەرجی سەرماییە و وەخەرجی وەبەرهێنان بۆ خەرجی جاری و گواستنە لە نێوان پرۆژەكانی پەرەپێدانی هەرێمەكان پارێزگاكان.
زۆربەی كات وەزیری دارایی فیدراڵی هیچ بودجەیەكی نەناردوە وە لە كۆتاییدا گواستنەوەی كردوە چونكە هیچ رونكردنەوەیەكی بڵاو نەكراوەتەوە سەبارت بە و خەرجییانەی كە بۆ هەرێم نەنێردراوە تاوەكو بڕیاری دادگای فیدراڵی كە سەلماندی كە لەماوەی ساڵەكانی رابردوو لە كۆتایی هەموو كێشەكان و تەفسیریە جیاوازەكان بە بڕیاری سیاسی و نایاسایی بودجەی خەرجییەكانی هەرێم نەنێردراوە.
2- له پاش پهسهندکردنی یاسای بودجەی 2023 لە عێراق، بابەتی داهاتە نەوتییەکان و نانةوتييەكان بووەتە جێی گرفت لە نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا، ئەم گرفتە بەهۆی جیاوازیی تێڕوانینی هەردوو لایەنەوەیە بۆ داهاتە نەوتییەکان و نانەوتييەكان و چۆنیەتیی ڕادەستکردنیان بۆ بەغدا و گەڕاندنەوەی پشکێکیان بۆ هەرێم، لە ڕوانگەی هەرێمەوە، پابەندبوون بەوەیە کە داهاتە نەوتییەکان بدرێنە بەغدا وەک چۆن لە یاسای بودجەدا هاتووە، لەگەڵ ئەوەشدا 50٪ی داهاتی دەروازە سنورییەکان بگەڕێندرێتەوە بۆ هەرێم.
لە لایەکی دیکە، بەغدا داوا دەکات کە هەموو داهاتەکان، نەک تەنیا داهاتی نەوت، بەڵکو داهاتی گشتی فەرمانگەکان دەبێت بگەڕێندرێتەوە بەغدا و پاشان بەپێی پێویستی بەشێکیان بگەڕێندرێتەوە بۆ هەرێم.
ئەم کێشەیە زیاتر ئاڵۆز بوو بەهۆی ئەوەی کە تێڕوانینی جیاواز لەسەر داهاتی دەروازە سنورییەکان هەیە و چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ داهاتەکان، کە هەریەکە لە هەرێم و بەغدا تێڕوانینی جیاوازیان هەیە بەپێی مادەی 29ی یاسای کارگێڕی دارایی ئیتیحادی.
- لە ماددەی 27 بڕگەی 5 باسی دەسەڵاتی وەزارەتی دارایی فیدراڵی دەكات لە بڕینی ئەو بڕە پارانەی کە لە ئەنجامی نەگواستنەوەیان بۆ داهاتی گشتی وەكو داهاتی نەوت و گاز و (داهاتەکانی تر) واتە بە 100% ماددەی 27 دەڵێت داهاتی نەوتی و داهاتەكانی تر بەڵام لە ماددەی 29 دیاریكردوە داهاتە داراییەكان لێرەدا جیاكاری كراوە لە نێوان دووجار داهاتی نانەوتی هەر یەكێکیان ڕێكخراوە لە دوو ماددەی جیاواز و ئەو یاسایە بە شێوەیكی شەفاف و ڕوون بابەتیانە نەیتوانیوە ئەو كێشەیە لە بنەرتدا چارەسەر بكات.
- لە ماددەی 29 هاتووە ئهم داهاتانهی خوارهوه دهخرێنهوه سهر حسابی پارێزگاكان بە پارێزگانی ههرێمیشهوه دواتر 50٪ی ئەو داهاتە دەگەرێتەوە بۆ حکوومەتی هەرێم، بەڵام لە پێشینەوە ئەو كارە لە ساڵی 2010 داهات ناردراوە بۆ بەغدا، بەڵام نەگەراوەتەوە بۆ هەرێم هەروەكو لە ڕوونكردنەوەی حکوومەتی هەرێم لە ساڵی 2013 بۆ كێشەكان هاتووە، ڕسوم و باجی ئیتیحادی كه لهلایهن ئهو فهرمانگانهوه وهردهگیرێت كه به ناوهندی پارەدار دهكرێن(الدوائر الممولە مركزیا) له ههر پارێزگایهك، ئهمهیش بهدهره لهو بڕانهی كه له داهاتهكانی باج و ڕهسمی گومرگی بهدهستهینراون له ڕوانگهی تێگەیشتنی ئێمە وەكو پسپۆر بهپێی بڕگەی 16 له ماددەی 1 له یاسای كارگێڕی دارایی ئیتیحادی پێناسەی كارگیرییەتی تهمویلی زاتی كردوە بەوەی كە لهو كۆمپانیا گشتییانهی كه خاوهندارێتیان بۆ دهوڵهت دەگەڕێتەوە، لهگهڵ ئهو بهڕێوهبهرایهتییه گشتییانهی كه كهسێتی مهعنهوی و سهربهخۆیی دارایی و كارگێڕیان ههیه و پشت بهداهاتی خۆیان دهبهستن بۆ تهمویلی بودجهكهیان بۆیە پاڵپشت بەوە دەتوانین بسەلمێنین كە فهرمانگهكانی تهمویلی مهركهزی تهنیا ئهو فهرمانگه ئیتحادییانه دهگرێتهوه، كه له ههرێم كاردهكهن، وهك فهرمانگهی ڕهگهزنامه و كارتی نیشتمانی…هتد.
- پشكی پارێزگا له داهاتی دهروازه سنورییهكان و پترۆدۆلار، داهاته ناوخۆییهكان كه بهدهستهاتوون بهپێی یاسا و ناوخۆییهكان، ئهوانهی له ئهنجوومهنی پارێزگا دهرچوون، داهاتهكانی تایبهت به فهرمانگهكانی شارهوانی ئاو و ئاوهڕۆ نهخشهدانی ئاوهدانی و دووباره تهرخان دهكرێنهوه بۆ ئهو فهرمانگانهی كه داهاتهكهیان تێدا بهدهستهێنراوه.
ئەوەی كە لێدرا جێگهی سهرنجه ئهوهیه كه لهلای كاربهدهستانی بهغدا داهاته نانهوتییهكان كۆی داهاتهكانی حكوومهت دهگرنهوه و پێویسته بچنهوه گهنجینهی فیدراڵی له بهغدا و پاشتر لهلایهن وهزارهتی دارایی بهغداوه بهپێی مادهی 29ی یاسای كارگێڕی دارایی ئیتیحادی مامهڵهی لهگهڵ بكرێت، بهو پێیهیش ههندێک له داهاتهكانی هیچی نادرێتهوه به ههرێم و پارێزگاكان، ههندێك جۆری تر له داهاتهكان ههمووی دهدریتهوه به ههرێم و پارێزگاكان، ههندێک جۆری تریش 50٪ی دهگهڕێنرێتهوه بۆ ههرێم و پارێزگاكان دهبێت كە ئەمەش نەگونجاوە هەروەكو لە پێناسەی داهات دووجار داهات هاتووە وە جیاكراوەتەووە لە ماددەی جیاواز، بۆیە لێرەدا ڕاسته بهغدا زهمینهسازیی یاسایی كردووه، بهڵام ئهو جۆره به مهركهزیكردنهی داهاتهكان نهك لهگهڵ فیدراڵیهتدا ناگونجێت، بەڵكو هەموو دژی بنەمای فیدراڵییە، چونكە لە بنەرتدا فیدڕاڵییهت وهك سیستهمێكی سیاسی بۆ پێكهوهههڵكردنی پێكهاته و ئاڕاسته جیاوازهكان و ڕێكخستنی شێوازی بهڕێوهبردنی كاروباری دارایی و ئابووری و كارگێڕی و سیاسی، پێشمهرجی سهرهكیی بریتییه له بوونی ئاستێكی شیاو له دیموكراسیهت و كولتووری یهكدی قبووڵكردن و پێكهوهژیان و سهروهریی یاسا و سهقامگیریی سیاسی بەڵام ناتێگەیشتنی تەواو هەیە لە نێوان ناساندنی زاراوەكان لەو شوێنانەی كە داهات هەیە، چونكە دەكرا ناساندنی تەواو و شەفاف كە بنەمای سیستەمی ژمێریاریە پێناسەی داهاتی نانەوتی بكرابویە بۆ ئەوەی تەفسیری زیاتری وەرنەگرتبا.
جگە لە مانەی سەرەوە كۆمەڵێك خاڵ هەیە كە ئەو یاسایە خزمەتی بە بەڕێوەبردن و شەفافییەت و ساخلەمی كردارە داراییەكان نەكردوە لە عێراقدا
كۆمەڵێك ئەو ماددانانەی یاساکە کە مەبەست لێی جێبەجێکردن نین، بەردەوام پێشێلكراون گرنگترینیان
I. مادەی یەکەم - دووەم و نۆیەم و یازدەهەم کە پابەندبوون بە بنەمای "ساڵانەی بودجە" دووپات دەکاتەوە، بینیمان لە ساڵی 2023 بودجە سێ ساڵە دانرا بە خشتەی یەك ساڵە.
II. مادەی چوارەم- یەکەم: کە حکوومەت پابەند دەکات بە ئامادەکردنی بودجەی گشتی لەسەر ئەو بناغانەی کە گەرەنتی سەقامگیری ئابووریی گەورە دەکەن... ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگ و مەترسییە چاوەڕوان کراوەکان، کەمکردنەوەی هەڵاوسانی خەرجییەکانی حکوومەت... و کارایی لە کۆکردنەوەی داهات لە ژێر ڕۆشنایی نەوتی مامناوەنددا پێشبینی نرخەکان.
III. ماددەی پێنج: تا 11 کە هەموویان کاتی دیاریکراو بۆ تەواوکردنی هەر قۆناغێکی ئامادەکردنی بودجەی گشتی دیاریکراوە، لە ئامادەکردنی بودجەی پلاندانان بۆ یەکەکانی خەرجی، تا ناردنی پرۆژە یاسای بودجە بۆ ئەنجوومەنی نوێنەران بۆ گفتوگۆ و پەسەندکردنی.. هەموویان پشتگوێ خراون لە ساڵانی رابردوو و هیچ پابەندبوونێک نەدرا نە ئەنجوومەنی وەزیران و نە ئەنجوومەنی نوێنەران و نە هیچ وەزارەتێک (یان دەزگایەکی حکومی) بە هیچ شێوەیەک خەمی ئەم کاتانە نییە.
IV. مادەی شەشەم- چوارەم: کە ڕێگە نادات کورتهێنان لە بودجەی پلاندانان لە 3%ی بەرهەمی گشتی ناوخۆ زیاتر بێت لە کورتهێنان لە یاسای بودجە بۆ ساڵی دارایی 2023 دەگاتە 64.36 ترلیۆن دینار، کە 23%ی بەرهەمی ناوخۆی عێراق پێکدەهێنێت.
V.مادەی 17- دووەم: کە تێیدا هاتووە پێشینەکان (پارەی پێشوەختە) لە ساڵێکی دارایی دیاریکراودا دەبێت لە هەمان ساڵی داراییدا یەکلایی بکرێنەوە تاكو ئێستا لە عێرقدا بە ترلیۆن دینار پێشینەكان پاكتاونەكراون.
VI. مادەی 19- دووەم: کە حکوومەت پابەند دەکات بە پاشەکەوتکردنی ئەو زیادەیەی لە داهاتەکاندا (دوای داپۆشینی کورتهێنانی ڕاستەقینە ئەگەر هەبێت) لە "سندوقی سەروەری" بۆ بەکارهێنانی لە بودجەی ساڵانی دواتردا.
لە كۆتاییدا پێویستە پەرلەمانی عێراق لە بەرژەوەندی گشتی جێبەجێكردنی بنەما فیدراڵیەكاندا یاسایەك دەربكەن یان هەمواری ئەو یاساییە بكرێتەوە بە شێوەیك كە خزمەتی هەموو گەلانی عێراق بكات كە هەموویان بە ژدار بن لە داهاتی نەتەوەی و ئەو بابەتانەی كە ناكۆكن لەگەڵ ستاندارە ژمێریاری و وردبینیە نێودەوڵتییەكان بگۆردرێن بۆ ئەوەی سیاسهتی دارایی لە عێراقدا به بهكارهێنانی ئامرازهكانی دهتوانێت ڕۆڵی گهوره بگێڕێت له ئاڕاستهكردنی دهرامهتی ئابووری، بهڵام سهركهوتنی سیاسهتی دارایی لە عێراقدا پهیوهسته به شێوازی داڕشتنی سیاسهتهكه و چاوخشاندنهوه به سیستهم و یاسا و ڕێنماییهكان و شهفافی، بۆیە هەرێمی كوردستان چەند پێشبكەوێت كاریگەری راستەوخۆیە هەیە لە پێشكەوتنی عێراقدا، چونكە دواجار هەرێم بەشێكە وەكو هەرێمێكی فیدراڵ لە نێودەوڵەتی عێراقدا بۆیە هەر دواكەوتنێك لە هەرێم بە مانای دواكەوتن دێت لە عێراقدا.
هەروەها برسیكردنی خەڵك لە هەرێم بە مانای برسیكردنی گەلانی عێراق دێت، چونكە هەرێم هەموو نەتەوەكانی عێراقی تێدا دەژیت و ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەكان و نوێنەرایەتی وڵاتان لە هەرێم شاهێدی ئاسایش و پێكەوەژیان لە هەرێمی كوردستان دەدەن، ئەوە لەبەرامبەردا لەو ئاراستەیی و هەژموونگەراییە کە بنەماکەی پانخوازیی و سیاسیی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق دەگرێت بەو یاساییە و لە ماوەیدا پەرەی سەندووە، ئەم ئاڕاستەیە لە عێراقی نوێدا بووەتە هۆی ڕووبەڕووبوونەوەی بەغدا و هەرێم لەسەر زۆربەی پرسە گرنگەکان، کە ئەنجامی فشارە سیاسی و ئابووریەکانە لەڕێی پەرلەمان وبەكارهێنانی زۆرینەی و دووربون لە هەماهەنگی سیاسیی و پێكەوەژیان كۆمەڵێك خاڵی تر كە لە كۆتايدا چارەسەری شەفاقی و زیادبونی گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی هەموو عێراقییەكانە.