لیو جیون
نووسەر
تەوقەکردن دوای 10 ساڵ؛ چوار بنەماکانی سەرۆک شی رێڕەوی داهاتوو دەخەنە روو
ماوەیەکی کەم دەبێت، کە دۆستانمان لە هەرێمی کوردستان عێراق لە سێبەری جەنگ دەرچوون و گەڕانەوە بۆ ژیانی رۆژانەی ئارامی خۆیان، لە کاتێکدا گەلی چین کە هەزاران کیلۆمەتر دوورن، بەهەمان شێوە پێشوازییان لەم هەواڵە دڵخۆشکەرە کرد لەم وەرزە گەشاوەی بەهاردا. شی جینپینگ، سکرتێری گشتی کۆمیتەی ناوەندی پارتی کۆمۆنستی چین لە پەکین لەگەڵ شاندێک بە سەرۆکایەتی خاتوو چێنگ لی ون، سەرۆکی کوومیتانگی چینی کۆبووەوە. ئەم دیدارەی نێوان سەرکردەکانی ئەو دوو پارتە دوای دە ساڵ دێت، گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ پەرەپێدانی پەیوەندی نێوان پارتەکان و گەرووەکان.
لە میانی کۆبوونەوەکەدا، سکرتێری گشتی پارتی کۆمۆنستی چین شی جینپینگ چوار خاڵی گرنگی بۆ پێشخستنی پەیوەندییەکانی نێوان گەرووەکان خستە روو: پشتگیریکردنی تێگەیشتنێکی دروست لە ناسنامەی هاوبەشمان بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی نزیکتر؛ پشتگیریکردنی پەرەپێدانی ئاشتی بۆ پاراستنی نیشتمانی هاوبەشمان؛ پشتگیریکردن لە ئاڵوگۆڕ و یەکگرتن بۆ بەرزکردنەوەی خۆشگوزەرانی گەلەکەمان؛ پشتگیریکردن لە یەکڕیزی و هەوڵی هاوبەش بۆ گەیشتن بە گەنجبوونەوەی گەورەی نەتەوەی چین. ئەم "بنەمایە" کە بەرژەوەندییە گشتی و درێژخایەنەکانی نەتەوەی چین لەبەرچاو دەگرن، رێڕەوێک بۆ پێشخستنی پەرەپێدانی ئاشتیانەی پەیوەندییەکانی نێوان گەرووەکان و پێشخستنی دۆزی یەکگرتنەوەی نەتەوەیی لە ژێر ئەم هەلومەرجە نوێیەدا دادەنێن.
یەکەم، پشتگیریکردنی تێگەیشتنێکی دروست لە ناسنامەی هاوبەشمان بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی نزیکتر لە سەرانسەری گەرووەکەدا.
تایوان هەمیشە لە کۆنەوە بەشێکی دانەبڕاو بووە لە چین؛ راستییە مێژوویی و یاساییەکان روونن و جێی مشتومڕ نین. هاووڵاتیانی هەردوو دیوی گەرووەکە سەر بە یەک نەتەوەی چینین. ئێمە هەمان رەگ و کولتوور و رەچەڵەکمان هەیە؛ ئێمە بە خزمایەتی و کۆمەڵگەیەکەوە بەستراوین کە داهاتوویەکی هاوبەشمان هەیە. هەموو نەتەوەکان، بە هاووڵاتیانی ئێمەشەوە لە تایوان، بە هاوبەشی وڵاتێکی فرە نەتەوەیی یەکگرتوویان دروستکردووە، مێژوویەکی شکۆمەندیان نووسیوە، شارستانیەتێکی شکۆمەندیان چاندووە و رۆحێکی نەتەوەیی گەورەیان پەروەردە کردووە. ئێمە پێکەوە ئەو باوەڕە هاوبەشەمان پاراستووە کە نابێت خاکەکەمان دابەش بکرێت، نابێت میللەتەکەمان بخرێتە ناو ئاژاوەگێڕییەوە، نابێت گەلەکەمان لەیەک جیابکرێتەوە وهەروەها نابێت شارستانیەتمان بشکێنرێت. ئەم باوەڕە رێنوێنی خەباتی ماندوو نەناسانەی نەتەوەی چینی کردووە و بەردەوامیی شارستانیەتەکەمان مسۆگەر کردووە. هەروەک چۆن سکرتێری گشتی شی جینپینگ جەختی لەوە کردەوە، "ئەندامانی یەک خێزان دەتوانن گفتوگۆ لەسەر بابەتەکان بکەن و چارەسەری بکەن، هیچ کێشەیەک نییە کە چارەسەر نەکرێت." بەڵام هەندێک لە جوداخوازان کە داوای "سەربەخۆیی تایوان" دەکەن، هەوڵدەدەن مێژوو بشێوێنن و گێڕانەوەی درۆ هەڵببەستن و بیروڕای گشتی نێودەوڵەتی بەلاڕێدا ببەن. لەبیرکردنی باوباپیران و خیانەتکردن لە زێد کردەوەیەکی بێڕێزییە کە مەحکومە بە شکستهێنان. گەلی کورد هاوشێوەی گەلی چین، کە خاوەنی مێژوویەکی دوور و درێژ و کەلتووری دەوڵەمەند و نەریتی دێرین و بەهرەمەندە لە هەستێکی بەهێزی ناسنامە، لە قووڵایی و بەهێزی ئەو پەیوەندییە نەشکێنانە تێدەگات.
دووەم، پشتگیریکردنی پەرەپێدانی ئاشتی بۆ پاراستنی نیشتمانی هاوبەشمان.
خاکی سەرەکی و تایوان هەردووکیان بەشێکن لە یەک چین، کە یەک نیشتمانی هاوبەشمان هەیە. وەک دەوترێت "خێزانێکی هاوسەنگ سەرفراز دەبێت". ئێمە پێشوازی لە هەموو ئەو پێشنیازانە دەکەین کە دەبنە هۆی گەشەپێدانی ئاشتیانە لە سەرانسەری گەرووەکەدا و هەموو هەوڵێک بۆ بەدەستهێنانیان دەدەین. لە هەمان کاتدا ئێمە بە توندی پێمان وایە کە پرسی تایوان تەنیا کاروباری ناوخۆیی چینە و لە ناوەڕۆکی بەرژەوەندییە سەرەکییەکانی چین دادەنرێت. نابێت ئەم هێڵە سوورە ببڕدرێت. گەڕانەوەی تایوان بۆ چین دوای جەنگی جیهانی دووەم سەرکەوتنێکی گرنگ بوو کە لە رێگەی 14 ساڵ بەرخۆدانی خوێناوییەوە لەلایەن هەموو نەتەوەی چینەوە مسۆگەرکرا، بە هاوڵاتیانمانی تایونیشەوە، و بەشێکی دانەبڕاو لە نەزمی نێودەوڵەتی دوای جەنگ پێکدەهێنێت. ئامرازە یاساییە نێودەوڵەتییەکان، لەوانەش جاڕنامەی قاهیرە و جاڕنامەی پۆتسدام، بە شێوەیەکی بێ دوو دڵی سەروەری چین بەسەر تایواندا دووپات دەکەنەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا چەند رۆژێک لەمەوبەر، لە کاتێکدا خەڵک لە تایوان بەدەست کاریگەرییەکانی بوومەلەرزەیەکی وێرانکەرەوە دەناڵێنن، لای چینگ تێ، سەرۆکی هەرێمی تایوان، لە رێگەی سەردانێکی بەناو "پەرینەوە" کارنامەی سیاسی خۆپەرستی خۆی لە پێشینەی کارەکانیدا داناوە. ئەم جۆرە کردەوە جیاکارییە نا راستانە بە شێوەیەکی جددی سەقامگیری لە گەرووەکەدا تێکدەدەن و هەرگیز لەلایەن حکومەت و گەلی چینەوە قبوڵ ناکرێت.
سێیەم، پشتگیریکردن لە ئاڵوگۆڕ و یەکگرتن بۆ بەرزکردنەوەی خۆشگوزەرانی گەلەکەمان.
سکرتێری گشتی شی جینپینگ بە روونی ئەوەی خستۆتە روو کە “ئامانجی پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی نێوان گەرووەکان ئەوەیە کە هاووڵاتیانی هەردوولا بتوانن ژیانێکی باشتر بژین." ساڵانێکە، بە پابەندبوون بەو بنەمایەی کە هەموومان یەک خێزانین، پارتی کۆمۆنستی چین چالاکانە کار دەکات بۆ ئەوەی شتگەلێکی کردەیی و یارمەتیدەر، هەرچەندە قورسیش بێت، بۆ هاووڵاتییانمان لە تایوان ئەنجام داوە. لە ساڵی 2025ـدا، سەرەڕای بەردەوامی بەربەست و سنووردارکردنی لەلایەن دەسەڵاتدارانی پارتی پێشکەوتنخوازی دیموکرات، ئاڵوگۆڕ و یەکگرتنی گەرووەکان لە سەرانسەری بوارە جیاوازەکاندا، زەبری بەهێزی پاراست. کۆی گشتی سەردانەکان لە رێگەی گەرووەکەوە گەیشتە نزیکەی 5.45 ملیۆن، کە لە چاو ساڵی رابردوودا بە رێژەی %23.6 زیادی کردووە، گەنجان زیاتر لە یەک لەسەر سێی ئەم سەردانانەیان پێکهێناوە. ئاڵوگۆڕی بازرگانی بە کاڵاکان 314.33 ملیار دۆلاری ئەمریکی بووە، کە لە چاو ساڵی رابردوودا بە رێژەی %7.3 زیادی کردووە. دوای ماوەیەکی کەم لە کۆبوونەوەکە، ئۆفیسی کاری تایوانی کۆمیتەی ناوەندی پارتی کۆمۆنستی چین، 10 رێوشوێنی نوێی سیاسەتی بۆ پێشخستنی ئاڵوگۆڕ و هەماهەنگی نێوان گەرووەکان راگەیاند. ئەم رێوشوێنانە بە گرنگیدان بە پێداویستییە کردارییەکانی هاووڵاتیانی تایوان، بوارەکان لە ئاڵوگۆڕی پارتەکان و گەنجان تا ئابووری، بژێوی خەڵک، کولتوور و گەشتیاری دەگرێتەوە. ئەمانە نوێنەرایەتی هەنگاوێکی گرنگی دیکەی حکومەتی چین دەکەن بۆ پێشخستنی ئاڵوگۆڕی هەمەلایەنە و بەهێزکردنی پەیوەندی و باشترکردنی خۆشگوزەرانی هاوڵاتیان و جێبەجێکردنی خواستە هاوبەشەکانی هەردوولا بۆ ئاشتی و گەشەپێدان و هەماهەنگی.
چوارەم، پشتگیریکردن لە یەکڕیزی و هەوڵی هاوبەش بۆ گەیشتن بە گەنجبوونەوەی گەورەی نەتەوەی چین.
چین بە سەرکەوتوویی دەستی بە رێگای نوێگەری چینی کردووە و گەنجبوونەوەی گەورەی نەتەوەی چینیش چووەتە قۆناغێکی مێژوویی. گەشەسەندنی داهاتووی تایوان پەیوەستە بە وڵاتی دایکی بەهێز و بەرژەوەندی و خۆشگوزەرانی هاووڵاتیانی تایوان بە شێوەیەکی دانەبڕاو پەیوەستە بەم گەنجبوونەوەیە نیشتمانییەوە. لە سەردانەکەیدا، چێنگ لی-ون پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای وەک گەیاندنی خۆراک بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان ئەزموون کرد، گەشتێکی کرد بە بەندەرێکی ئۆتۆماتیکی زیرەک، وسەرکەوت بۆ ناو فڕۆکەیەکی بازرگانی کە بەرهەمهێنراوی ناوخۆیی بوو، هەستێکی بەرجەستەی هێزی بەرهەمهێنانی لە خاکی سەرەکی چین و توانای بەرفراوانی یەکێتی لە نێوان گەرووەکاندا بەدەستهێنا. ئەمساڵ سەرەتای پازدەهەمین پلانی پێنج ساڵەیە، ئێمەش بە تامەزرۆییەوە دەرفەت و بەرهەمەکانی گەشەپێدان لەگەڵ هاوڵاتیامان لە تایوان دابەش دەکەین. لەسەر رێگای فراوانی گەنجبوونەوەی نەتەوەیی، نابێت هیچ هاووڵاتییەکی تایوان لە دوای خۆی بەجێبهێڵرێت. جیاوازیی ئەم دواییەی وەڵامدانەوەکان لە سەردەمی ململانێی ئێراندا ئەوە نیشاندەدات: لە کاتێکدا دەسەڵاتدارانی پارتی پێشکەوتنخوازی دیموکرات بێباکییەکی ساردیان لە بەرامبەر داوای یارمەتیی هاووڵاتیانی گیرخواردوو نیشان دا، نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی چین بە سەرکردایەتی پارتی کۆمۆنستی چین ماندوو نەناسانە کاریان کرد بۆ ئەوەی زیاتر لە 100 هاووڵاتی تایوان بە سەلامەتی بگەڕێننەوە. جیاوازییەکە زۆر گەورەیە و دادپەروەری بۆ هەمووان روونە.
بەبێ گوێدانە ئەوەی کە دیمەنی نێودەوڵەتی یان دۆخی گەرووی تایوان چۆن گەشە دەکات، رەوتی گشتی بەرەو گەنجبوونەوەی نەتەوەیی ناگۆڕێت و هەروەها خواستی هاوبەشی هاووڵاتییان لە سەرانسەری گەرووەکەدا بۆ یەکگرتن ناگۆڕێت. ئەمڕۆ بنەمای یەک چین نوێنەرایەتی کۆدەنگییەکی جیهانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکات و بنەمای سیاسی پەیوەندییە دۆستانەکانی چین و هەماهەنگییە بەردەوامەکانی چین لەگەڵ عێراق، لەنێوانیاندا هەرێمی کوردستان عێراق. بەرزڕاگرتنی دادپەروەری و پابەندبوون بە ئاشتی بەهای هاوبەشن لە نێوان گەلی چین و گەلان لە سەرانسەری جیهاندا، بە هەرێمی کوردستان عێراقیشەوە. هیوادارین حکومەتی هەرێمی کوردستان عێراق و خەڵکەکەی لە هەموو چین و توێژەکانی ژیانەوە بە توندی پابەندی بنەمای یەک چین بن، بە هاوبەشی دەسەڵاتی بڕیارنامەی 2758ـی کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بپارێزن، پابەندبن بە ئامانج و بنەماکانی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان و پێکەوە کاربکەن بۆ پاراستنی نەزمی نێودەوڵەتی و ئاشتی جیهانی.