قەیرانی گەرووی هورمز و جیوپۆلیتیکی دەروازە دەریایییەکان

داخرانی گەرووی هورمز بەهۆی جەنگی ئەمریکا و ئێران لە ساڵی 2026 قەیرانێکی مەزن و چاوەڕواننەکراوی خوڵقاند کە بە روونی نیشانی دا بازرگانیی جیهانی چەندە بە جوگرافیا و رێڕەوە ئاوییەکانەوە بەستراوەتەوە.

ئەو زیانە داراییە خەیاڵییانەی رۆژانە تۆمار دەکرێن، ئەو راستییە دەسەلمێنن کە شوێنی جوگرافیی وڵاتان کاریگەرییەکی راستەوخۆ و بڕیاردەریان لەسەر ئابوورییان هەیە.
لەم هاوکێشە نوێیەدا، دەرکەوت پاراستنی رێگاوبان و هێڵەکانی گواستنەوە، لە خودی بەرهەمهێنان گرنگترە، چونکە مێژوو ئەوە دەسەلمێنێت ئەوەی کۆنترۆڵی رێڕەوەکان دەکات، کۆنترۆڵی بڕیارە سیاسییەکانیش دەکات.

ئەم بنەمایە پێمان دەڵێت کە هێزی راستەقینەی دەوڵەت بەندە بە توانای لۆجستی و گواستنەوەوە، و هەر پەککەوتنێک لە گەروو و رێڕەوە ئاوییە گرنگەکان دروست بێت، ئەوا هاوسەنگیی هێز لە جیهان تێکدەچێت.

جەنگی ئەم دواییەی ئەمریکا دژ بە ئێران ئەوەی سەلماند، کە بوونی رێگای جێگرەوە و نەرمیی نواندن لە دۆزینەوەی رێڕەوی نوێدا، تاقە کلیلە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی و سەروەریی وڵاتان لە کاتی قەیرانەکان.

ئەم جەنگە پەیوەندییەکی توندوتۆڵی لە نێوان کارایی رێڕەوەکان و سەقامگیریی سیاسی دروستکرد و نیشانی دا، چۆن وزە و لۆجستی دەبنە چەکێکی جیوپۆلیتیکی بەهێز.

ئەو دەوڵەتانەی خاوەن رێگای جێگرەوە بوون، توانیان خۆیان لە ژێر رەحمەتی حەتمییەتی شوێن دەرباز بکەن، بۆ نموونە، عەرەبستانی سعوودیە لە رێگەی هێڵی بۆری "رۆژهەڵات-رۆژاوا" توانی رۆژانە 7 ملیۆن بەرمیل نەوت بەرەو دەریای سوور بگوازێتەوە، و ئیماراتی عەرەبی لە رێگەی هێڵی "حەبشان-فوجەیرە" زیاتر لە 1.5 ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرەو دەریای عەرەب بەڕێکرد.
لە بەرامبەردا، ئەو وڵاتانەی کە خاوەنی هیچ جێگرەوەیەک نەبوون، رووبەڕووی تێچوویەکی جیوپۆلیتیکی قورس بوونەوە، تێچوویەک کە تێیدا "کات" بوو بە بەهایەکی ستراتیژیی لەدەستچوو، و پاراستنی ئاسایشی رێڕەوەکانیش کەوتە پێش گرنگیی خودی بەرهەمهێنانەوە.

ئامارە فەرمییەکان قەبارەی راستەقینەی ئەم کارەساتە نیشان دەدەن، پەککەوتنی رۆژانەی 20 ملیۆن بەرمیل نەوت، بازدانی بێپێشینەی کرێی کەشتییە زەبەلاحەکان و بەرزبوونەوەی نرخی دڵنیایی جەنگ (تأمین)، نزیکەی 2.2 تریلیۆن دۆلار لە کۆی بەرهەمی ناوخۆیی جیهانی خستە بەردەم مەترسیی پاشەکشەیەکی قورسی 3% لە هەر وەرزێکدا.

لە رووی جوگرافییەوە، ئاسیا وەک چەقی سەرەکیی بەکاربردن، قورسترین زەبری بەرکەوت، چونکە پێشتر هاوردەی 75%ی نەوت و 59%ی گازی شل لەم گەرووەوە بوو.
هاوکات، بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوەی پەینی کیمیایی گەیشتە قووڵایی ئەفریقا و نرخی خۆراکی لە زامبیا بە رێژەی 31% بەرزکردەوە.

لە ئەوروپاش نرخی گاز بە رێژەی 63% زیادی کرد، لە کاتێکدا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەهۆی پشتبەستن بە بەرهەمی ناوخۆیی خۆی کەمتر کاریگەری لەسەر بوو، بەڵام بەهۆی ئامادەیی سەربازییەوە بۆ پاراستنی ناوچەکە، رۆژانە نزیکەی یەک ملیار دۆلار تێچووی سەربازیی لەسەرە.

لەسەر ئاستی هەرێمایەتی، ئابووریی دەوڵەتە دابینکەرەکان زیانێکی بێوێنەی بەرکەوت؛ هەناردەی 13 ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانەی وڵاتانی کەنداو پەکیکەوت، داهاتی نەوتی کوێت بە رێژەی 73% پاشەکشەی کرد، و توانای هەناردەی گازی قەتەریش 17% کەمبووەوە.

لەم ناوەندەدا، ئیفلیجیی جیوپۆلیتیکیی تەواو لە عێراقدا رەنگی دایەوە، کە بەهۆی وەستانی هەناردەکردنی 3.3 ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانە، تووشی زیانێکی گەورەی نێوان 200 بۆ 280 ملیۆن دۆلار لە هەر رۆژێک بووەتەوە.

لە لایەکی دیکەوە، زیانە گشتییەکانی سەر ئابووریی ئێران بەهۆی لێکەوتەکانی داخرانی گەرووی هورمز و ئابڵوقە و سزاکانی ئەمریکا بەسەر ئەو وڵاتە تا ناوەڕاستی نیسانی 2026، لە نێوان 300 ملیار بۆ یەک تریلیۆن دۆلار خەمڵێنراوە.

لە کۆتاییدا، ئەم قەیرانە سێ راستی حاشاهەڵنەگری دەرخست:
یەکەم، گواستنەوە لە بەرهەمهێنان گرنگترە.

دووەم، جوگرافیا هێشتا چەکێکی سیاسیی رەها و کاریگەرە.

سێیەم، رێڕەوە وشکانییەکان وەک ئەوەی لە تیۆری "دڵی زەوی" (Heartland)ی ماکیندەر هاتووە، بوونەتە تاقە دەرچەی رزگاربوون لە دیکتاتۆریەتی گەرووە ئاوییەکان.

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، قەیرانی ساڵی 2026 تاقیکردنەوەیەکی راستەقینەی سەروەریی دەوڵەتان بوو و ئەو یاسایەی سەلماند، کە لە جیهانی هاوچەرخدا ئەوەی خاوەنی جێگرەوەی رێڕەوی خۆی نەبێت، خاوەنی ئازادیی بڕیاردانی خۆشی نابێت.