سەرۆک بارزانی و پاراستنی پارادایمی سیاسی و دەستووریی هەرێمی کوردستان

تێڕامان لە سێ دەیەی رابردووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دەری دەخات کە ناوچەکە لەژێر کاریگەریی هاوچەرخی شۆڕشی دیجیتاڵی، بە قۆناخی وەرچەرخانی پێکهاتەیی لە رەهەندە سیاسی و ئاسایشییەکان تێپەڕیوە. بەم شێوەیە، تێڕوانینە باوەکان کە بە جیاکاری و دابڕاوییەوە لە تەنگژەکان دەڕوانن، ناتوانن گوزارشت لە راستی پڕۆسەکە بکەن، چونکە ئەم گۆڕانکارییە بەردەوامانە رەنگدانەوەی وەرچەرخانێکی قووڵترن لە خودی پێکهاتە و ماتریکسی سیستەمی هەرێمایەتی.

تێگەیشتنێکی دروست لەم داینامیکە جیۆپۆلەتیکییە، پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ ئەو چوارچێوە پێکهاتەییەی کە لە پاش جەنگی جیهانی یەکەم و لەسەر بنەمای رێککەوتننامەی سایکس-پیکۆ و نەخشەسازییەکانی پێرسی کۆکس شێوەی گرت.

واتە ئەو قۆناخە مێژووییەی کە تێیدا سێ ئیمپراتۆریەتی گەورە هەرەسیان هێنا و هێزە ئیمپریالیستە سەرکەوتووەکانی ئەوروپا، نەخشەی ناوچەکەیان بەپێی ئەندازیاریی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆیان داڕشتەوە.

گەلی کورد لەم پرۆسە مێژووییە، سەرەڕای خاوەندارێتی لە مافە رەوا و شەرعییەکانی و بوونی بەڵێننامە نێودەوڵەتییەکانی وەکوو پەیمانی سێڤەر، بەبێ رەچاوکردنی ئیرادە و ویستی نەتەوەیی خۆی، لکێنرا بە دەوڵەتی نوێی عێراقەوە.

ئەم سیستەمە هەرێمایەتییە کە لە بنەڕەتدا بۆ زامنکردنی گەیشتنی وزە بە بازاڕەکانی رۆژئاوا و رێگریکردن لە دەرکەوتنی هەر هێزێکی هەژموونخوازی ناوچەیی داڕێژرابوو، لە کۆتایی حەفتاکان و بەتایبەت بەهۆی سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران (1979) و دەستوەردانی سەربازیی یەکێتی سۆڤیەت لە ئەفغانستان، دووچاری شڵەژان و ناهاوسەنگییەکی جددی بوو.

بەڵام وەرچەرخانی راستەقینە لە ساڵی 1991 و لە رێگەی راپەڕینی مێژوویی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان و دواتر چەسپاندنی بڕیاری ناوچەی دژەفڕین (No-Fly Zone) هاتە ئاراوە، کە توانی یەکەمین درزی ستراتیژی لە بنەماکانی عێراقی پاش سایکس-پیکۆ دروست بکات.

لەم وێستگە چارەنووسسازە و قۆناخەکانی دواتریشدا، سەرۆک مەسعود بارزانی وەکوو رێبەرێکی ستراتیژ، رۆڵێکی سەرەکی و پێشەنگی گێڕا لە رێکخستنەوەی ناوخۆیی و ئەندازیاریکردنی دیپلۆماسییەکی دەرەکیی حەکیمانە، کە دەرەنجامەکەی هێنانەکایە و پاراستنی قەوارەیەکی سیاسیی دیفاکتۆ بوو بۆ گەلی کوردستان.

هاوکات لەگەڵ گۆڕانی پارادایمی سیاسی لە واشنتن و لێکەوتەکانی رووداوەکانی 11ی سێپتەمبەر، ستراتیژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەرەو دۆکتۆرینی بەکارهێنانی هێزی رەها و پڕۆژەی "رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە" وەرچەرخا، کە پرۆسەی ئازادیی عێراقی لە ساڵی 2003 لێکەوتەوە.

لەم قۆناخی گواستنەوەیە، گەلی کورد بە سەرکردایەتی و لێهاتوویی دیپلۆماسیی سەرۆک بارزانی، توانی وەکوو کارەکتەرێکی سەرەکی و بڕیاردەر لە بەغدا دەور بگێڕێت و دەستکەوتێکی مێژوویی و دەستووریی بێ وێنە تۆمار بکات، ئەویش جێگیرکردنی پێگەی هەرێم بوو وەکوو قەوارەیەکی فیدراڵی لە دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی 2005.

ئەم دەستکەوتە ستراتیژییە، بەرهەمی راستەقینەی دیدگا، دووربینی و خۆڕاگری سەرۆک بارزانی بوو بۆ بە نێودەوڵەتیکردن و چەسپاندنی پێگەی شەرعی و یاسایی هەرێمی کوردستان لەناو هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان.

بەڵام پاشەکشەی کاتی و رێژەیی رۆڵی ئەمریکا لە پاش قەیرانی دارایی جیهانی لە ساڵی 2008، بۆشاییەکی ئاسایشیی گەورەی لە ناوچەکە بەجێهێشت، کە هاوکات لەگەڵ سەرهەڵدانی شەپۆلەکانی بەهاری عەرەبی لە کۆتایی 2010 و بەتایبەت ئاڵۆزییەکانی سووریا، سیستەمی کۆنی سایکس-پیکۆی بەرەو قۆناخی هەرەسی راستەقینە برد.

لە کاتێکدا دەوڵەتانی دەوروبەر دووچاری داڕمانی دامەزراوەیی و سەرهەڵدانی مەترسیدارترین رێکخراوی تیرۆریستیی جیهانی (داعش) ببوون، سەرۆک بارزانی وەکوو فەرماندەی گشتیی هێزەکانی پێشمەرگە، نەک تەنیا لە سەنگەرەکانی پێشەوەی بەرگری سەرپەرشتیی پاراستنی خاک و قەوارەی هەرێمی کوردستان کرد، بەڵکوو لە رێگەی دۆکتۆرینە سیاسییە حەکیمانەکەیەوە، هەرێمی گۆڕی بۆ دوڕگەیەکی ئارام بۆ پێکەوەژیانی پێکهاتە ئایینی و نەتەوەییەکان و فاکتەرێکی سەقامگیری دیار بۆ ئاشتیی هەرێمایەتی.

ئەمڕۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست لەبەردەم قۆناخێکی راگوزەری چارەنووسسازدایە، ئەو گرژی و رووبەڕووبوونەوە سەربازییانەی ئێستا لە غەززە، لوبنان و سووریا دەگوزەرێن، بەتایبەتیش دەرەنجام و لێکەوتە ستراتیژییەکانی پێکدادانی راستەوخۆی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران لە چوارچێوەی "جەنگی 12 رۆژە" و دواتریش پەرەسەندنە ئاسایشی و جیۆپۆلەتیکییە چڕەکانی "جەنگی چل ڕۆژە"، گوزارشت لە ململانێیەکی قووڵ دەکەن بۆ داڕشتنەوە و کێشانەوەی نەخشەی نوێی هێز لە ناوچەکە. لادانی سەرنج بۆ سیستەمێکی نوێ، تەنیا لە رێگەی رێزگرتن لەم جۆرە قەوارە نیشتمانییە عەقڵانی و هاوسەنگ پارێزانە دەستەبەردەکرێت.

لەم ژینگە جیۆئاسایشییە ئاڵۆز و شڵەژاوەدا، پاراستنی پارادایمی سیاسی و دەستووریی هەرێمی کوردستان، زامنکردنی سەقامگیریی نێوخۆیی، پەرەپێدانی دیپلۆماسییەکی هاوسەنگ و فرەڕەهەند لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ و زلهێزە نێودەوڵەتییەکان، لەپاڵ بەهێزکردنی رەهەندەکانی ئاسایشی ئابووری، ئەو پایە مانیفێست و نەگۆڕە ستراتیژییانەن کە سەرۆک بارزانی هەمیشە وەکوو نەخشەڕێگایەک جەختیان لێ دەکاتەوە، بە ئامانجی پاراستنی قەوارەی هەرێم لە لێکەوتە وێرانکەرەکانی ململانێ هەرێمایەتییەکان.

ئێمە پێمان وایە هەر داڕشتنەوەیەکی هاوسەنگیی هێز لە داهاتووی نەخشەی جیۆپۆلەتیکی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنیا لە رێگەی دانپێدانانی فەرمی و رێزگرتن لەم جۆرە قەوارە نیشتمانییە عەقڵانی و هاوسەنگی پارێزانە دێتە دی، کە دەتوانن ببنە کۆڵەکەی سەرەکی بۆ بەدیهێنانی ئاشتی و ئاسایشی درێژخایەنی هەرێمایەتی.

لەم روانگەیەوە پاراستن و پەرەپێدانی پێگەی مێژوویی و جیۆستراتیژیی هەرێمی کوردستان لەم هاوکێشە فرەجەمسەرە نوێیە، بە پلەی یەکەم گرێدراوی پشتبەستنە بە دۆکتۆرینی سیاسی و رێبازی حەکیمانەی سەرۆک بارزانی، پتەوکردنی یەکڕیزیی نیشتمانی و خوێندنەوەی پێشوەختە و زانستی بۆ دینامیکی گۆڕانی هاوسەنگیی هێزەکان.

لەکۆتاییدا، دەکرێت بگوترێت، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم لەدایکبوونەوەی سیستەمێکی نوێدایە، سیستەمێک کە تێیدا تەنیا ئەو کارەکتەرە سیاسییانە دەتوانن لەسەر نەخشەی داهاتوو بمێننەوە کە خاوەنی ستراتیژیەتی روون، یەکگرتوویی نێوخۆیی و ڕێبەرایەتییەکی دڵسۆز و دووربینن.

هەرێمی کوردستان بە رابەرایەتیی سەرۆک بارزانی، نەک تەنیا توانیویەتی لە ناو گەردەلوولی قەیرانەکان ناسنامە و قەوارەی دەستووریی خۆی بپارێزێت، بەڵکوو سەلماندوویەتی کە فاکتەرێکی سەرەکییە بۆ هەر جۆرە هاوکێشەیەکی داهاتوو، کە ئامانجی چەسپاندنی ئاشتی، پێکەوەژیانی ئاشتیانە و گەشەپێدانی راستەقینە بێت لە ناوچەکە.