دانا تەقیەدین
نووسەر
پشتێنەی سەوز و بازاڕی کاربۆن
گۆڕینی تێچووی ژینگەیی بۆ داهاتێکی نەبڕاوە و فرەچەشن لە هەرێمی کوردستان
ماوەی دەیان ساڵە ئابووریی هەرێمی کوردستان و عێراق لەنێو بازنەی داخراوی پشتبەستن بە تاکە سەرچاوەی داهات (نەوت و گاز) دەسووڕێتەوە . سەرچاوەیەک کە هەمیشە لەژێر مەترسیی دابەزینی نرخ و ململانێ سیاسییەکاندا بووە. بەڵام ئەمڕۆ لە جیهاندا چەمکێکی نوێی ئابووری سەریهەڵداوە کە بە (ئابووریی سەوز) ناسراوە، تێیدا ژینگەپارێزی و دارچاندن تەنیا وەک جوانکاری یان خەرجییەکی سەر شانی حکومەت سەیر ناکرێن، بەڵکو دەبنە کاڵایەکی بازرگانیی پڕداهات.
هەنگاوەکانی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان و بە تایبەت پرۆژە ستراتیژییەکەی پشتێنەی سەوزی هەولێر کە بە چاودێری و پشتیوانیی ڕاستەوخۆی سەرۆکی حکومەت جێبەجێ دەکرێت، دەکرێت ببێتە دەروازەیەکی یاسایی، سیاسی، ئابووری و پیشەسازیی گرنگ بۆ چوونە نێو بازاڕی جیهانیی کرێدیتی کاربۆن (Carbon Credit Market) و گۆڕینی تێچووی ژینگەیی بۆ داهاتێکی هەمچەشن.
میکانیزمی یاسایی و بازرگانیی کرێدیتی کاربۆن چۆن کار دەکات؟
لە وڵاتانی پیشەسازی و یەکێتیی ئەوروپادا، یاسا ژینگەییەکان زۆر توندن. کۆمپانیا گەورەکان بەهۆی کارگە و بەرهەمهێنانەوە بڕێکی زۆر گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO_2) دەردەدەن، لە بەرامبەردا حکومەتەکانیان باج و سزای دارایی قورسیان دەخەنە سەر. لەبەرئەوەی ئەو کۆمپانیایانە نە زەویی پێویستیان هەیە و نە کاتیان هەیە بۆ دارچاندن، پەنا دەبەنە بەر کڕینی (کرێدیتی کاربۆن)
لێرەدا هەرێمی کوردستان دەتوانێت وەک لایەنێکی گرێبەست بچێتە سەر خەت .کاتێک ملیۆنان دار لە چوارچێوەی پشتێنەی سەوزی هەولێردا دەچێنرێن و هەوا پاک دەکەنەوە، هەر تۆنێک لە گازی کاربۆن کە ئەم دارانە دەیمژن، دەبێتە یەکەیەکی دارایی (کرێدیت). حکومەتی هەرێم دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی و لەژێر چاودێریی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی پشکنینی ژینگە وەک ڤێرا (Verra) یان گۆڵد ستاندارد-پێوەری زێڕین ( Gold Standard) گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیا ئەوروپییەکاندا بکات، تاوەکو ئەو پاککردنەوەیەی هەوا بە ناوی ئەوانەوە تۆمار بکرێت، لە بەرامبەردا کۆمپانیا بیانییەکان ساڵانە ملیۆنان دۆلار بدەنە حکومەتی هەرێم.
دارە بەرهەمدارەکان :- شۆڕشێکی پیشەسازی و بازرگانی لە ئابووریی سەوزدا
خاڵێکی ستراتیژی و زیرەکانە لە دیزاینی پرۆژەی پشتێنەی سەوزی هەولێردا ئەوەیە کە جۆرە دارێک هەڵبژێردراوە کە تەنیا بۆ سێبەر و پاککردنەوەی هەوا نییە، بەڵکو دارگەلێکی بەرهەمدارن وەک زەیتوون و فستق. ئەمەش مانای ئەوەیە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە یەک کاتدا چەندین باڵی ئابووری و پیشەسازی پێکەوە دەجووڵێنێت:
کەرتی پیشەسازیی خۆراک و ڕۆن: دارە زەیتوونەکان لە داهاتوویەکی نزیکدا دەبنە خاڵی دەستپێکی دامەزراندنی کارگە و ناوەندی پیشەسازیی پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی ڕۆنی زەیتوون و بەرهەمە لایەنییەکانی تر. ئەمەش کەرتی پیشەسازیی خۆراک لە هەرێمی کوردستان دەبوژێنێتەوە و هەلیکاری بەردەوام بۆ سەدان گەنج دەڕەخسێنێت.
بازرگانیی ناوخۆیی و هەناردەکردن:- فستق و زەیتوون و بەرهەمەکانیان لە بازاڕەکانی ناوچەکە و جیهاندا خواستێکی زۆریان لەسەرە. فرۆشتنی ئەم بەرهەمانە لە بازاڕی ناوخۆدا هاوردەکردن کەم دەکاتەوە (ئاسایشی خۆراک بەهێز دەکات)، و لە داهاتووشدا بە هەناردەکردنیان بۆ دەرەوەی وڵات، دراوی سەوز (دۆلار) دەهێنێتە ناو بازرگانیی هەرێمەوە.
ڕەهەندە فرەلایەنەکانی پرۆژەی پشتێنەی سەوز بۆ هەرێمی کوردستان
١- لە ڕووی ئابووری و سەربەخۆیی داراییەوە (مۆدێلی دارایی خۆژیێن):
پرۆژەکە دەبێتە خاوەنی سێ سەرچاوەی داهاتی مەزن:
یەکەم: فرۆشتنی کرێدیتی کاربۆن بە کۆمپانیا ئەوروپییەکان.
دووەم: فرۆشتنی بەرهەمی کشتوکاڵی و پیشەسازیی زەیتوون و فستق.
سێیەم: بەهێزکردنی کەرتی گەشتیاریی کشتوکاڵی.
ئەم داهاتانە تەواوی مووچەی کرێکاران، تێچووی کارەبا و سیستەمی ئاودێری دابین دەکەن، بەبێ ئەوەی یەک دینار لە گیرفانی هاووڵاتییان یان بودجەی گشتی خەرج بکرێت. سەرەڕای ئەوەش، دارستان سامانێکی نەبڕاوەیە و تا گەورەتر بێت، قازانجەکەی زیاتر دەبێت.
٢-لە ڕووی یاسایی و دیپلۆماسییەوە:
ئەنجامدانی گرێبەستی ژینگەیی لەگەڵ کۆمپانیا ئەوروپییەکان، پێگەی یاسایی و نێودەوڵەتیی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی پاریس بۆ گۆڕانی کەشوهەوا بەهێزتر دەکات. ئەمە دەرگای وەبەرهێنانی بیانی دەکاتەوە و متمانەی دامەزراوە داراییە جیهانییەکان بەدامەزراوەییبوونی حکومەتی هەرێم زیاتر دەکات.
٣- لە ڕووی ژینگەیی، کەشوهەوا و ڕووبەڕووبوونەوەی بەبیابانبوونەوە:
هەرێمی کوردستان لە ڕیزی پێشەوەی ئەو ناوچانەیە کە مەترسیی بەبیابانبوون و کەمئاوییان لەسەرە. دروستکردنی پشتێنەی سەوز وەک دیوارێکی سروشتی ڕێگری لە خۆڵبارین و پێشڕەویی بیابان دەکات، پلەی گەرمای شارەکان دادەبەزێنێت و یارمەتیی پاراستن و زیادکردنی ئاوی ژێرزەوی دەدات.
٤- لە ڕووی تەندروستیی گشتییەوە:
کەمکردنەوەی گازی کاربۆن و پاڵاوتنی هەوای شارەکان لە تەپوتۆز و دووکەڵی کارگە و ئۆتۆمبێلەکان، ڕاستەوخۆ ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسە، شێرپەنجە و هەستیاری کەم دەکاتەوە. ئەمەش لە درێژخایەندا تێچووی کەرتی تەندروستی لەسەر حکومەت و هاووڵاتییان کەم دەکاتەوە و کۆمەڵگەیەکی تەندروستتر بەرهەم دەهێنێت.
٥-لە ڕووی گەشتیاری و بازرگانییەوە:
بوونی پشتێنەیەکی سەوزی فراوان و ژینگەیەکی پاک، سیمای شارستانیی هەولێر و کوردستان دەگۆڕێت و دەبێتە ناوەندێکی سەرنجڕاکێش بۆ (گەشتیاریی ژینگەیی) ژینگەیەکی ئارام و پاک هاندەرێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی بازرگانان و کۆمپانیا بیانییەکان هەرێمی کوردستان وەک ناوەندی کار و نیشتەجێبوونی خۆیان هەڵبژێرن.
لە کۆتاییدا، بەستنەوەی پرۆژەی پشتێنەی سەوزی هەولێر بە بازاڕی جیهانیی کاربۆنەوە، تەنیا پرۆژەیەکی دارچاندن نییە، بەڵکو دیدگایەکی سیاسی، ئابووری، پیشەسازی و یاسایی ژیرانەیە کە هەم خاک و هەوا و تەندروستیی کۆمەڵگە دەپارێزێت، هەمیش سەرچاوەیەکی دارایی پاک، فرەچەشن و بەردەوام بۆ نەوەکانی داهاتووی هەرێمی کوردستان مسۆگەر دەکات.