پشتێنەی سەوز و بازاڕی کاربۆن

گۆڕینی تێچووی ژینگەیی بۆ داهاتێکی نەبڕاوە و فرەچەشن لە هەرێمی کوردستان

پشتێنەی سەوز و بازاڕی کاربۆن
پشتێنەی سەوز و بازاڕی کاربۆن

​ماوەی دەیان ساڵە ئابووریی هەرێمی کوردستان و عێراق لەنێو بازنەی داخراوی پشتبەستن بە تاکە سەرچاوەی داهات (نەوت و گاز) دەسووڕێتەوە . سەرچاوەیەک کە هەمیشە لەژێر مەترسیی دابەزینی نرخ و ململانێ سیاسییەکاندا بووە. بەڵام ئەمڕۆ لە جیهاندا چەمکێکی نوێی ئابووری سەریهەڵداوە کە بە (ئابووریی سەوز) ناسراوە، تێیدا ژینگەپارێزی و دارچاندن تەنیا وەک جوانکاری یان خەرجییەکی سەر شانی حکومەت سەیر ناکرێن، بەڵکو دەبنە کاڵایەکی بازرگانیی پڕداهات.

​هەنگاوەکانی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان و بە تایبەت پرۆژە ستراتیژییەکەی پشتێنەی سەوزی هەولێر کە بە چاودێری و پشتیوانیی ڕاستەوخۆی سەرۆکی حکومەت جێبەجێ دەکرێت، دەکرێت ببێتە دەروازەیەکی یاسایی، سیاسی، ئابووری و پیشەسازیی گرنگ بۆ چوونە نێو بازاڕی جیهانیی کرێدیتی کاربۆن (Carbon Credit Market) و گۆڕینی تێچووی ژینگەیی بۆ داهاتێکی هەمچەشن.

​میکانیزمی یاسایی و بازرگانیی کرێدیتی کاربۆن چۆن کار دەکات؟

​لە وڵاتانی پیشەسازی و یەکێتیی ئەوروپادا، یاسا ژینگەییەکان زۆر توندن. کۆمپانیا گەورەکان بەهۆی کارگە و بەرهەمهێنانەوە بڕێکی زۆر گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO_2) دەردەدەن، لە بەرامبەردا حکومەتەکانیان باج و سزای دارایی قورسیان دەخەنە سەر. لەبەرئەوەی ئەو کۆمپانیایانە نە زەویی پێویستیان هەیە و نە کاتیان هەیە بۆ دارچاندن، پەنا دەبەنە بەر کڕینی (کرێدیتی کاربۆن)

​لێرەدا هەرێمی کوردستان دەتوانێت وەک لایەنێکی گرێبەست بچێتە سەر خەت .کاتێک ملیۆنان دار لە چوارچێوەی پشتێنەی سەوزی هەولێردا دەچێنرێن و هەوا پاک دەکەنەوە، هەر تۆنێک لە گازی کاربۆن کە ئەم دارانە دەیمژن، دەبێتە یەکەیەکی دارایی (کرێدیت). حکومەتی هەرێم دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی و لەژێر چاودێریی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی پشکنینی ژینگە وەک  ڤێرا (Verra)  یان گۆڵد ستاندارد-پێوەری زێڕین ( Gold Standard) گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیا ئەوروپییەکاندا بکات، تاوەکو ئەو پاککردنەوەیەی هەوا بە ناوی ئەوانەوە تۆمار بکرێت، لە بەرامبەردا کۆمپانیا بیانییەکان ساڵانە ملیۆنان دۆلار بدەنە حکومەتی هەرێم.

​دارە بەرهەمدارەکان :- شۆڕشێکی پیشەسازی و بازرگانی لە ئابووریی سەوزدا

​خاڵێکی ستراتیژی و زیرەکانە لە دیزاینی پرۆژەی پشتێنەی سەوزی هەولێردا ئەوەیە کە جۆرە دارێک هەڵبژێردراوە کە تەنیا بۆ سێبەر و پاککردنەوەی هەوا نییە، بەڵکو دارگەلێکی بەرهەمدارن وەک زەیتوون و فستق. ئەمەش مانای ئەوەیە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە یەک کاتدا چەندین باڵی ئابووری و پیشەسازی پێکەوە دەجووڵێنێت:

​کەرتی پیشەسازیی خۆراک و ڕۆن: دارە زەیتوونەکان لە داهاتوویەکی نزیکدا دەبنە خاڵی دەستپێکی دامەزراندنی کارگە و ناوەندی پیشەسازیی پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی ڕۆنی زەیتوون و بەرهەمە لایەنییەکانی تر. ئەمەش کەرتی پیشەسازیی خۆراک لە هەرێمی کوردستان دەبوژێنێتەوە و هەلیکاری بەردەوام بۆ سەدان گەنج دەڕەخسێنێت.

​بازرگانیی ناوخۆیی و هەناردەکردن:- فستق و زەیتوون و بەرهەمەکانیان لە بازاڕەکانی ناوچەکە و جیهاندا خواستێکی زۆریان لەسەرە. فرۆشتنی ئەم بەرهەمانە لە بازاڕی ناوخۆدا هاوردەکردن کەم دەکاتەوە (ئاسایشی خۆراک بەهێز دەکات)، و لە داهاتووشدا بە هەناردەکردنیان بۆ دەرەوەی وڵات، دراوی سەوز (دۆلار) دەهێنێتە ناو بازرگانیی هەرێمەوە.

​ڕەهەندە فرەلایەنەکانی پرۆژەی پشتێنەی سەوز بۆ هەرێمی کوردستان

​١- لە ڕووی ئابووری و سەربەخۆیی داراییەوە (مۆدێلی دارایی خۆژیێن):

پرۆژەکە دەبێتە خاوەنی سێ سەرچاوەی داهاتی مەزن:

​یەکەم: فرۆشتنی کرێدیتی کاربۆن بە کۆمپانیا ئەوروپییەکان.

​دووەم: فرۆشتنی بەرهەمی کشتوکاڵی و پیشەسازیی زەیتوون و فستق.

​سێیەم: بەهێزکردنی کەرتی گەشتیاریی کشتوکاڵی.

ئەم داهاتانە تەواوی مووچەی کرێکاران، تێچووی کارەبا و سیستەمی ئاودێری دابین دەکەن، بەبێ ئەوەی یەک دینار لە گیرفانی هاووڵاتییان یان بودجەی گشتی خەرج بکرێت. سەرەڕای ئەوەش، دارستان سامانێکی نەبڕاوەیە و تا گەورەتر بێت، قازانجەکەی زیاتر دەبێت.

​٢-لە ڕووی یاسایی و دیپلۆماسییەوە:

ئەنجامدانی گرێبەستی ژینگەیی لەگەڵ کۆمپانیا ئەوروپییەکان، پێگەی یاسایی و نێودەوڵەتیی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی پاریس بۆ گۆڕانی کەشوهەوا بەهێزتر دەکات. ئەمە دەرگای وەبەرهێنانی بیانی دەکاتەوە و متمانەی دامەزراوە داراییە جیهانییەکان بەدامەزراوەییبوونی حکومەتی هەرێم زیاتر دەکات.

​٣- لە ڕووی ژینگەیی، کەشوهەوا و ڕووبەڕووبوونەوەی بەبیابانبوونەوە:

هەرێمی کوردستان لە ڕیزی پێشەوەی ئەو ناوچانەیە کە مەترسیی بەبیابانبوون و کەمئاوییان لەسەرە. دروستکردنی پشتێنەی سەوز وەک دیوارێکی سروشتی ڕێگری لە خۆڵبارین و پێشڕەویی بیابان دەکات، پلەی گەرمای شارەکان دادەبەزێنێت و یارمەتیی پاراستن و زیادکردنی ئاوی ژێرزەوی دەدات.

​٤- لە ڕووی تەندروستیی گشتییەوە:

کەمکردنەوەی گازی کاربۆن و پاڵاوتنی هەوای شارەکان لە تەپوتۆز و دووکەڵی کارگە و ئۆتۆمبێلەکان، ڕاستەوخۆ ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسە، شێرپەنجە و هەستیاری کەم دەکاتەوە. ئەمەش لە درێژخایەندا تێچووی کەرتی تەندروستی لەسەر حکومەت و هاووڵاتییان کەم دەکاتەوە و کۆمەڵگەیەکی تەندروستتر بەرهەم دەهێنێت.

​٥-لە ڕووی گەشتیاری و بازرگانییەوە:

بوونی پشتێنەیەکی سەوزی فراوان و ژینگەیەکی پاک، سیمای شارستانیی هەولێر و کوردستان دەگۆڕێت و دەبێتە ناوەندێکی سەرنجڕاکێش بۆ (گەشتیاریی ژینگەیی) ژینگەیەکی ئارام و پاک هاندەرێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی بازرگانان و کۆمپانیا بیانییەکان هەرێمی کوردستان وەک ناوەندی کار و نیشتەجێبوونی خۆیان هەڵبژێرن.

​لە کۆتاییدا، بەستنەوەی پرۆژەی پشتێنەی سەوزی هەولێر بە بازاڕی جیهانیی کاربۆنەوە، تەنیا پرۆژەیەکی دارچاندن نییە، بەڵکو دیدگایەکی سیاسی، ئابووری، پیشەسازی و یاسایی ژیرانەیە کە هەم خاک و هەوا و تەندروستیی کۆمەڵگە دەپارێزێت، هەمیش سەرچاوەیەکی دارایی پاک، فرەچەشن و بەردەوام بۆ نەوەکانی داهاتووی هەرێمی کوردستان مسۆگەر دەکات.