دژوار فایق بۆ پارێزگاری کەرکووک: تورکمانەکانیش لە ماددەی 140 سوودمەندن

دژوار فایق، نوێنەری حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە لیژنەی جێبەجێکاری ماددەی 140 لە بەغدا، وەڵامی پارێزگاری کەرکووک دەکاتەوە و دەڵێت "قسەکەی تۆ هەڵەیەکی ستراتیژییە و 140 ماددەیەکی دەستوورییە بۆ چارەسەری کێشەی تەعریب و راگواستنی زۆرەملێیانەیە "بۆشی نووسیوە"، پێم باشە جەنابت ئەو نووسراوە جێبەجێ بکەیت کە ئاراستەی پارێزگاکەت کراوە تا زەوی بۆ راگوێزراوەکان دابین بکەی".

دژوار فایق ئەمڕۆ پێنجشەممە 6ـی ئابی 2026، لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک بە وتارێک وەڵامی قسەکانی محەمەد سەمعان پارێزگاری ئێستا کەرکووک لە پشکی بەرەی تورکمانی داوەتەوە  و نووسیویەتی 'وەڵامێکی واقیعی بۆ بەڕێز پارێزگاری کەرکووک، بەداخەوە جەنابت فەرمووت بوونی ماددەی 140 هەڵەیەکی ستراتیژی دەوڵەتی عێراقە،  ببورە قسەکەی تۆ "هەڵەیەکی ستراتیژییە"، ماددەی 140 ماددەیەکی دەستووریە بۆ چارەسەری کێشەی تەعریب و راگواستنی زۆرەملێیانە، ئەم ماددەیە رێگا چارەسەرە، تەنیا بۆ کوردیش نییە و بۆ هەموو پێکهاتەکانە لە سەرانسەری عێراق، ئەو ماددەیە زیندووە و هەر دەمێنێ و کاری پێدەکرێت تا دەستووری عێراقی بمێنێت، دادگای ئیتحادیش ئەم راستیەی سەلماندووە".

هەر لە وتارەکەیدا بۆ پارێزگاری کەرکووکی نووسیویەتی "هەر بۆ ئاگاداری لیژنەی جێبەجێکاری ماددەی 140 لە بەغدا بەردەوامە لە کارکردن، نوێنەری تورکمان و عەرەب و کوردی کەرکووکی تێدایە بارەگای نووسینگەی ماددەی 140 لە کەرکووک لە بینای پارێزگای کۆنی کەرکووکە".

هەروەها دژوار فایق داوا لە پارێزگاری کەرکووک دەکات، ناوەرۆکی ئەو نووسراوە جێبەجێ بکات، کە ئاراستە پارێزگای کەرکووک و پارێزگاکانی دیکە عێراق کراوە بۆ ئەوەی زەوی نیشتەجێبوون بۆ راگوێزراوەکان دابین بکەن. دەشڵێت "پێمباشە جەنابت ئەو نووسراوە جێبەجێ بکەیت".

هەروا وەبیر محەمەد سەمعان پارێزگاری کەرکووک دەهێنێتەوە و ئاماژەیداوە، هەر بۆ زانیاریت بە هەوڵ و کۆششی جەنابی سەرۆک بارزانی و رەحمەتی مام جەلال تاڵەبانی، 63% خەڵکی کەرکووک بە بەڵێ دەنگیان بە دەستووردا، کە بەشێکی زۆری  تورکمانیش بە بەڵێ دەنگیان دا، چونکە مافی ئەوانیش لە دەستووری عێراقی جێگیرکراوە و برا تورکمانەکانیش سوودیان لە ماددەی 140 وەرگرتووە. 

دەشڵێت: دەستووری عێراقی مافی زۆری برا تورکمانەکانی تێدایە، هەر ئەو دەستوورەش رێگەی بە بەرەی تورکمانی داوە کاری سیاسی بکەن و بارەگا و راگەیاندنیان هەبێت، ئەی چۆن جەنابت وەکو سەرۆکی جەبهەی تورکمانی و پارێزگاری کەرکووک دەڵێی ئێمە دژی دەستوور وەستاینەوە".

 دژوار فایق بە محەمەد سەمعان دەڵێت "باشە ئەگەر ئێوە پێتان وایە کەرکووک کوردستانی نییە، کورد زۆرینە نییە و ماددەی 140 هەڵەیەکی ستراتیژی حکوومەتی عێراقە، ئەی بۆچی لە پرۆسەی سەرژمێری گشتیی و ئامارگیری عێراق داواتان دەکرد، نابێت نەتەوە بنووسرێت، چونکە باش دەتانزانی نەتەوە بنووسرێت دەردەکەوێت کەرکووک زۆرینە کوردە".

نوێنەری حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە لیژنەی جێبەجێکاری ماددەی 140 لە بەغدا، لە بەشێکی دیکەی وتارەکەیدا چەند بەڵگەنامەیەکی 150 ساڵی پێشووی هێناوەتەوە کە کوردستانیبوونی کەرکووک دەسەلمێنن:

تۆماری 1957 دەیسەلمێنێت

ئێمە دەڵیین کەرکووک کوردستانییە و زۆرینەی کوردە، شاری برایەتی و پێکەوەژیانە، شاری لێبووردنە و برایانی عەرەب و تورکمان و کلد و ئاشووری لەم شارە هاوبەشمانن، بەڵام بە بەڵگەنامەی لاپەڕە 3846ـی قاموسی ئیعلام لە نووسینی مێژوو نووس شەمسەدین سامی فەراشری کە لە ساڵی 1889 بۆ 1898 دەرچووە، کوردستانیبوونی کەرکووک سەلمێنراوە و ئاماژەیداوە، سێ لەسەر چواری خەڵکی رەسەنی شارەکە کوردن.

بەڵگەی ئەڵمانی ساڵی 1875

کۆمپانیایەکی ئەڵمانی لە ساڵی 1873 کە ئەرکی راکێشانی هێڵی شەمەندەفەربووە لە بەغداوە بۆ بەرلین باسی کەرکووکی کردووە و ئاماژەیداوە، زۆرینەی دانیشتووانی کەرکووک کوردن، ئەم راپۆرتە ئێستاش لە ئەرشیفی سەنتەری ئەوروپی لە بەرڵین پارێزراوە.

هەروەها نوێنەری بەریتانیای عوزمە لە کۆمەڵەی نەتەوەکان وتی "بەمەرجێک کەرکووک ئەخەینە سەر عێراق، دەستکاری دیموگرافیا نەکرێت ".

هەروا لە ئەرشیفی حکوومەتی مەلەکی عێراقی لە بابەتی جوگرافیا بۆ پۆلەکانی ناوەندی و خانەی مامۆستایان باسی کەرکووک هاتووە کە زۆرینەی کوردە .

لە یەکەم خولی پەرلەمانی عێراقی تا ساڵی 1958 ئەوانەی بوونەتە نوێنەری کەرکووک لە پەرلەمان %87یان کورد بوون.

لە تۆماری 1957دا داتای فەرمی دەوڵەتی عێراقی نیشانیداوە کە زۆرینەی دانیشتووانی کەرکووک کوردن.

سەرەڕای راگواستن و بەعەرەبکردن لە 1961 بەدواوە لە هەموو هەڵبژاردنەکان کورد لە کەرکووک یەکەمە و زۆرینەیە لە هەردوو هەڵبژاردنی 2023 و 2025 رێژەی کورد بەتەنیا 43 بۆ 44% سەرەڕای ئەوەی بەشێکی زۆری کوردەکان بەژداری هەڵبژاردنەکەیان نەکرد، لەبەر هۆکاری سیاسی و لۆجیستی.