بەها ئەعرەجی: دەرچوونی هێزە بیانییەکان کۆتایی بە بیانووی چەکی نایاسایی دەهێنێت

دۆسیەی کۆنترۆڵکردنی چەک لە عێراق، لە ئاستێکی ئاسایشی ناوخۆییەوە دەگۆڕێت بۆ بزوێنەری سەرەکیی سەپاندنی سەروەری و داڕشتنی داهاتووی سیاسی و ئابووریی وڵات. لە کاتێکدا بەرژەوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان تێکەڵ بوون و ئەمریکا چاودێرییەکی وردی دۆخەکە دەکات، پرسی چەکی بێ مۆڵەت، چ لەلایەن گرووپەکانەوە بێت یان هۆزەکان، بووەتە خاڵێکی یەکلاکەرەوە کە سنووری ناوخۆیی تێپەڕاندووە و خۆی بەسەر ناوەندەکانی بڕیاری دەرەکیدا دەسەپێنێت.

شارەزایان جەختدەکەنەوە، کاراکردنی سەروەریی یاسا و کۆتاییهێنان بە دیاردەی دەوڵەت لەناو دەوڵەت، مەرجێکی سەرەکییە بۆ دابینکردنی ژینگەیەکی سەلامەتی وەبەرهێنان و بەدوورگرتنی وڵات لە ململانێ وەکالەتییەکان. شیکەرەوان هۆشداری دەدەن، هەوڵدان بۆ رێکخستنی سیاسییانەی ئەم دۆسیەیە بەبێ چارەسەری ریشەیی، دامەزراوە فەرمی و دادوەرییەکان لە دۆخێکی لاوازدا دەهێڵێتەوە و عێراق رووبەڕووی قەیرانی ئاسایشی و ئابووریی دووبارە دەکاتەوە.

بەها ئەعرەجی، سەرکردە لە فراکسیۆنی ئاوەدانکردنەوە و گەشپێدان، بە کوردستان24ـی راگەیاند، سازانێکی سیاسیی بێ وێنە بۆ رێکخستن و کۆنترۆڵکردنی چەک هەیە، روونیکردەوە، لێژنەیەکی هاوبەش کە محەمەد شیاع سوودانی، نووری مالیکی و هادی عامری لەخۆ دەگرێت، گەیشتوونەتە تێگەیشتنی گرنگ، ئەو تێگەیشتنانە ئامانجیان دەستپێکردنی هەنگاوی کردەیییە بۆ رادەستکردنی چەک، دوای ئەوەی کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی تەواو دەبێت.

بەها ئەعرەجی دەڵێت، پێشبینی دەکەم پرۆسەکە زیاتر لە ساڵێک بخایەنێت، بە لەبەرچاوگرتنی قەیرانی متمانە و ئاڵۆزییە ناوچەییەکان و دەوروبەر، ئەو داوای لە پەرلەمانی عێراق کرد بە پەلە یاسایەکی گشتگیر پەسەند بکەن کە کۆنترۆڵکردنی چەک و چەکداریی لە دەرەوەی چوارچێوەی دامەزراوە فەرمییەکان مسۆگەر بکات، ئەعرەجی جەختیشی لەسەر جیاکردنەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان لەو ئەرکانە کردەوە کە تایبەتن بە پاراستنی نوێنەرایەتی و بەرژەوەندییە بیانییەکان، هەروەها ئاماژەی بە گرنگیی پچڕاندنی پەیوەندیی نێوان گرووپە چەکدارەکان و پارتە سیاسییەکانیان و خستنەژێر فەرمانی دامەزراوەی حەشدی شەعبی کرد و گوتی: دەرچوونی هێزە بیانییەکان بیانووی بوونی چەک کۆتایی پێدەهێنێت و دەرگا بەڕووی گەشەپێدان و ئابوورییەکی سەقامگیردا دەکاتەوە.

هەروەها د. غالب دەعمی، شرۆڤەکاری سیاسی و ئەکادیمیست، وێنەیەکی وریایانەتر بۆ دۆخەکە دەکێشێت و بە کوردستان24ـی گوت: عێراق لەبەردەم وێستگەیەکی یەکلاکەرەوەدایە، یان وڵات بەرەو ململانێ و هەڵکشانی گرژییەکان لەگەڵ واشنتن دەچێت کە زیانی گەورەی لێ دەکەوێتەوە، یان لە رێگەی سازانێکی نیشتمانییەوە ماڵی ناوخۆیی رێکدەخاتەوە.

غالب دەعمی روونیکردەوە، ئیرادەی سیاسیی حکوومەتی ئێستا بەراورد بە حکوومەتەکانی پێشوو جددیترە، بەڵام رووبەڕووی ئاستەنگی گەورە و ئاڵۆزیی نائاسایی دەبێتەوە، ئەو پێشبینی کرد پرۆسەی کۆنترۆڵکردنی چەک تا 30ـی ئەیلوول تەواو نەبێت، بەڵکو تەنیا هەنگاوی سەرەتایی بۆ پرۆسەیەکی درێژخایەن دەست پێدەکات.

لە رووی ئابوورییەوە، نیگەرانییەکان لە هەڕەشەی ئەمریکا بۆ سەپاندنی سزای دارایی توند زیاد بوون، کە رەنگە کار لە جووڵەی دۆلار لە بانکی ناوەندی بکات و تۆڕ و بانکە ناوخۆییەکان بکاتە ئامانج. دکتۆر زیا حەسەن، توێژەری کاروباری دارایی و ئابووری، هۆشداری دا لە دەرهاوێشتە مەترسیدارەکانی مانەوەی چەک لە دەرەوەی کۆنترۆڵی یاسا. ئەو ئاماژەی بەوە کرد، سەرمایە و وەبەرهێنان پێویستیان بە ژینگەیەکی سەلامەت و یاسای مسۆگەرکەرە، بەردەوامبوونی چەک و سەپاندنی سەرانە عێراق دەکاتە ژینگەیەکی نامۆ بۆ کار و کاسبی.

زیا حەسەن گوتیشی: مەترسییە گەورەکە تەنیا سزای راستەوخۆی سەر گرووپەکان نییە، بەڵکو ئەو سنووردارکردنانەیە کە وەزارەتی گەنجینە و بانکی فیدراڵیی ئەمریکا بەسەر بانک و کۆمپانیا عێراقییەکاندا دەیسەپێنن کە راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ ئێران دەکەن. ئەو ئەم دۆسیەیەی بە مەترسیدارترین ئاستەنگی ئابووریی ئێستا ناوبرد.

باسی لەوەشکرد، بەگشتی دۆسیەی کۆنترۆڵکردنی چەک تەنیا بڕگەیەک نییە لە بەرنامەی حکوومەتدا، بەڵکو تاقیکردنەوەی بنەڕەتیی توانای دەوڵەتی عێراقە بۆ تێپەڕین لە قەیران بەڕێوەبردن بەرەو سەپاندنی سەروەریی بەردەوام، دەشڵێت، هاوکێشەی سەقامگیریی سیاسی و ئابووری بەشێوەیەکی راستەوانە پەیوەستە بە کۆتاییهێنان بە چەک. ئیتر ناکرێت عێراق وەک ژینگەیەکی وەبەرهێنانی بەڵێندەر یان هاوبەشێکی نێودەوڵەتیی متمانەپێکراو نمایش بکرێت، لە کاتێکدا ناوەندەکانی بڕیاری ئاسایشی و دارایی دابەش بوون بەسەر دامەزراوە فەرمییەکان و لایەنە نافەرمییەکاندا.