پایان انحصار تنگه هرمز؛ راههای جایگزین کلید خوردند
گزارش مشترک خبرگزاری "بلومبرگ" و وبسایت "تانکر ترکرز" نشان میدهد که به دلیل جنگ ایران و ناامنیهای فزاینده در تنگه هرمز، عراق و کشورهای حوزه خلیج استراتژی صادرات نفت خود را تغییر داده و به سمت مسیرهای جایگزین روی آوردهاند.
بر اساس دادههای آماری، عراق از اواخر آوریل گذشته تاکنون، ۱۲ میلیون بشکه نفت خام و مازوت (سوخت سیاه) را از طریق تانکرهای نفتکش جادهای به بندر بانیاس سوریه و بندر عقبه اردن منتقل کرده است. این تحول تاریخی، پس از لغو بخشی از تحریمهای آمریکا، سوریه را به مبدأ ۲۸ درصد از کل صادرات مازوت خاورمیانه تبدیل کرده است.
طبق آمارهای منتشر شده توسط "تانکر ترکرز"، عراق از اواخر آوریل ۲۰۲۶ تاکنون ۱۲ میلیون بشکه نفت شامل ۷ میلیون بشکه نفت خام و ۵ میلیون بشکه مازوت را از طریق بندر بانیاس سوریه صادر کرده است. بلومبرگ، در گزارش خود اشاره میکند که سوریه تنها ظرف چند ماه، از کشوری که هیچ فرآورده سوختی در آن ترانزیت نمیشد، اکنون سهمی ۲۸ درصدی از کل صادرات مازوت خاورمیانه را به خود اختصاص داده است. تنها در ماه ژوئن، ۷۲۰ هزار تن سوخت از طریق سوریه صادر شده که یک چرخش تاریخی برای اقتصاد این کشور پس از رفع تحریمهای آمریکا به شمار میرود. وزارت نفت عراق نیز تایید کرده است که حجم صادرات زمینی با تانکرها از ۵۰۰ هزار تن در ماه مه به یک میلیون تن در ماه ژوئن افزایش یافته است.
به گزارش بلومبرگ، در این عملیات بزرگ لجستیکی از هزاران تانکر جادهای استفاده میشود که هر کدام ظرفیت حمل ۲۰ تن (حدود ۱۳۵ بشکه) سوخت را دارند. مسافت بارگیری از میادین و پالایشگاههای عراق تا بنادر سوریه و اردن بین ۴ تا ۶ روز زمان میبرد. در مقام مقایسه، یک کشتی کوچک نفتکش ۳۰۰ هزار بشکه و یک سوپرتانکر ۷۰۰ هزار بشکه نفت حمل میکند، اما عراق به دلیل خطرات تنگه هرمز، مسیر زمینی تانکرها را به عنوان جایگزین امن انتخاب کرده است.
با توجه به جنگ ایران و ناامنی تنگه هرمز که پیش از این گذرگاه عبور ۲۰ درصد نفت جهان بود، عراق و سایر کشورهای خلیج مجبور به یافتن راههای جایگزین شدهاند. عراق اکنون روزانه حجم انبوهی سوخت را نه تنها از طریق سوریه، بلکه از طریق بندر "عقبه" اردن نیز صادر میکند و شرکتهایی نظیر "Lytton SA" و "گروه رانیه" نقش کلیدی را در این ترانزیت غولپیکر ایفا میکنند.
بر اساس این گزارش، عراق تنها کشوری نیست که این مسیر را در پیش گرفته، بلکه تمام کشورهای حوزه خلیج در حال فعالسازی راههای جایگزین هستند؛ از جمله:
امارات: سرعت بخشیدن به صادرات نفت از طریق خط لوله به سواحل شرقی خود (بندر فجیره).
عربستان سعودی: روی آوردن به بندر ینبع در دریای سرخ.
کویت: رایزنی با همسایگان برای استفاده از خطوط لوله آنها.
عراق همچنین تلاش میکند با این روش ترانزیت زمینی، از پر شدن ظرفیت مخازن پالایشگاههای خود جلوگیری کند؛ چرا که توقف فعالیت پالایشگاهها مستقیماً تولید بنزین و گازوئیل مصرف داخلی را مختل خواهد کرد.
در بخش دیگری از این گزارش آمده است که "تام بارک"، فرستاده ویژه آمریکا در امور عراق و سوریه، در حال رایزنی برای بازگشایی و فعالسازی خط لوله نفتی "کرکوک-بانیاس" است که بیش از ۲۰ سال از متوقف شدن آن میگذرد و غولهای نفتی آمریکایی مانند "شِورون " چشم به مشارکت در این پروژه دارند. اگرچه چالشهایی مانند تهدید هستههای خفته داعش در سوریه وجود دارد، اما واشنگتن برای کاهش نفوذ و تسلط ایران بر تنگه هرمز، حمایت کاملی از این پروژه انجام میدهد.
"رعد قادیری"، کارشناس مسائل سیاسی در واشنگتن معتقد است که این وضعیت، عراق را به یاد دهه هشتاد میلادی انداخته است؛ زمانی که بغداد دریافت نباید اقتصاد خود را تنها به یک گذرگاه متکی کند. وی تاکید میکند که حتی در صورت پایان یافتن جنگ کنونی، عراق و کشورهای منطقه به سیاست تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی ادامه خواهند داد تا دیگر اقتصاد آنها تحتالشعاع تنشهای تنگه هرمز قرار نگیرد.