رامین محمدیار: روایت بومی، کلید جهانی شدن است
رامین محمدیار، کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس کورد، توانسته است با تحصیلات آکادمیک در دانشگاه صداوسیما و تولید فیلم‌های کوتاهی تأثیرگذار همچون "اسب سیاه" و "شکار"، جایگاه برجسته‌ای را در سینمای کوتاه برای خود دست‌وپا کند. آثار او تاکنون در چندین جشنواره داخلی و بین‌المللی درخشیده و جوایز مهم متعددی را به خود اختصاص داده‌اند. در این گفتگو، به بررسی مسیر هنری، تجربیات تدریس و دنیای سینمایی این فیلمساز می‌پردازیم.
به عنوان یک جوان اهل میرآبادِ شرق کوردستان که تحصیلات آکادمیک خود را در رشته کارگردانی تلویزیون در تهران به پایان رسانده‌اید، مسیر هنرمند شدن در آن زیست‌بوم چگونه برای شما آغاز شد و چه انگیزه‌ای شما را به سمت انتخاب سینما سوق داد؟
من از ۱۴ سالگی و از طریق دوبله انیمیشن وارد دنیای هنر شدم. این تجربه، آغاز مسیری بود که به‌تدریج مرا به سینما علاقه‌مند کرد. پیش از ورود به دانشگاه، چندین فیلم ساختم و تجربه‌های مختلفی را پشت سر گذاشتم. در آن سال‌ها، بیشتر از طریق تجربه کردن و آزمون‌وخطا یاد می‌گرفتم و کم‌کم با ظرفیت‌های سینما به‌عنوان ابزاری برای روایت آشنا می‌شدم.
از طرف دیگر، بزرگ شدن در میرآباد و زندگی در یک منطقه مرزی، تأثیر مهمی بر نگاه من به زندگی و آدم‌ها گذاشت. مشاهده زندگی مردم، دشواری‌های روزمره و موقعیت‌های انسانی، به‌تدریج به بخشی از دغدغه‌های من در فیلم‌سازی تبدیل شد. برای من، سینما فرصتی بود تا بتوانم این تجربه‌ها را از زاویه نگاه خودم روایت کنم و به احساسات، تضادها و موقعیت‌های انسانی نزدیک شوم.
ورود به دانشگاه صداوسیما در تهران، مرحله متفاوتی از این مسیر بود. در دانشگاه توانستم علاقه و تجربه‌های اولیه‌ام را با یادگیری اصول و مبانی سینما پیوند بدهم و فیلم‌سازی را به شکلی آگاهانه‌تر و حرفه‌ای‌تر دنبال کنم.
تحصیلات آکادمیک در «دانشگاه صداوسیما» در تهران، چه تأثیری بر دیدگاه هنری، زبان و تکنیک سینمایی شما به عنوان یک کارگردان داشته است؟
پیش از ورود به دانشگاه، چندین فیلم ساخته بودم و از طریق تجربه و آزمون‌وخطا با جنبه‌هایی از فیلم‌سازی آشنا شده بودم؛ اما تحصیل در دانشگاه صداوسیما به من کمک کرد اصول و مبانی این حرفه را به شکلی نظام‌مند و حرفه‌ای یاد بگیرم و درک عمیق‌تری از جنبه‌های نظری و عملی سینما پیدا کنم
در دانشگاه با ابعاد مختلف ساخت فیلم، از جمله کارگردانی، تصویر، صدا و تدوین، آشنایی منسجم‌تری پیدا کردم. این آموزش‌ها کمک کردند تجربه‌های اولیه‌ام را بهتر بشناسم، آن‌ها را در چارچوب اصول سینمایی ارزیابی کنم و در انتخاب‌های هنری و فنی‌ام آگاهانه‌تر عمل کنم
با این حال، معتقدم یادگیری سینما به دانشگاه محدود نمی‌شود. تجربه ساخت هر فیلم، مشاهده زندگی، تماشای آثار دیگران و مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت، همگی در شکل‌گیری زبان شخصی یک فیلمساز نقش دارند. برای من، دانشگاه نقطه آغاز مسیر هنری نبود، بلکه مرحله‌ای بود که کمک کرد این مسیر را اصولی‌تر ادامه بدهم و به‌تدریج به نگاه و زبان سینمایی خودم نزدیک‌تر شوم
شما از اعضای کمپ استعدادهای جشنواره بین‌المللی فیلم فجر بوده‌اید؛ این‌گونه ایستگاه‌ها و ورکشاپ‌های آکادمیک تا چه اندازه در پرورش و رشد سینماگران جوان نقش دارند؟
عضویت در تلنت کمپ سی و ششمین دورە جشنواره بین‌المللی فیلم فجر، تجربه مهمی در مسیر فیلم‌سازی من بود. در این دوره فرصت داشتیم در کلاس‌های سینماگران برجسته ایرانی و بین‌المللی، از جمله الیور استون و ... شرکت کنیم. مواجهه با دیدگاه‌ها و تجربه‌های متفاوت این فیلم‌سازان، فرصتی بود تا فراتر از آموخته‌های دانشگاهی، به شیوه‌های مختلف روایت و نگاه به سینما فکر کنیم. برای من، ارزش چنین تجربه‌ای فقط در آموختن تکنیک نبود؛ بلکه در مواجهه با جهان‌بینی‌های متفاوت و بازنگری در نگاه شخصی‌ام به فیلم‌سازی بود.
جدیدترین اثر شما فیلم کوتاه «اسب سیاه» است که موفقیت‌های بزرگی در جشنواره‌ها به دست آورده است. داستان این سرباز و تراژدی میان «وظیفه، خانواده و اسب مجروح»، چگونه در ذهن شما شکل گرفت و طرح اولیه آن چگونه پرورش یافت؟
بخشی از ریشه‌های این فیلم به تجربه زیستن در منطقه مرزی و مشاهده موقعیت‌هایی برمی‌گردد که در آن‌ها آدم‌ها ناچارند میان مسئولیت‌های مختلف انتخاب کنند. برای من مهم بود که داستان را صرفاً از زاویه یک مسئله اجتماعی یا جغرافیایی روایت نکنم، بلکه به موقعیت انسانی شخصیت نزدیک شوم.
در «اسب سیاه»، سرباز با موقعیتی روبه‌روست که در آن وظیفه‌ای که بر عهده دارد، با احساسات و مسئولیت‌های خانوادگی‌اش در تعارض قرار می‌گیرد. اسب زخمی و پدر بیمار او، دو بخش از این وضعیت‌اند که شخصیت را با پرسشی دشوار مواجه می‌کنند: وقتی رنجی وجود دارد که ظاهراً راه گریزی از آن نیست، انسان تا کجا حق دارد درباره سرنوشت دیگری تصمیم بگیرد؟ برای من، هسته اصلی فیلم همین تعارض اخلاقی و عاطفی بود.
این فیلم چندین جایزه مهم از جشنواره سینمای جوان ایران (اروند) و لاهیجان به دست آورد و در جشنواره تهران و همچنین جشنواره مستقل کوردستان در آمریکا نیز حضور داشت. بازخورد مخاطبان و داوران در این جشنواره‌ها نسبت به این موضوع انسانی چگونه بود؟
هر جشنواره و هر هیئت داوری معیارها و نگاه خاص خود را دارد؛ بنابراین واکنش‌ها لزوماً یکسان نیستند. برای «اسب سیاه»، دریافت جایزه بهترین فیلم و تدوین و صدا در جشنواره منطقه‌ای اروند، و همچنین دریافت جایزه ویژه هیئت داوران در جشنواره ملی فیلم فضای باز لاهیجان، تجربه‌های ارزشمندی بودند
برای من، اهمیت این اتفاق‌ها فقط در دریافت جایزه نیست؛ بلکه در این است که فیلم توانسته در موقعیت‌های مختلف دیده شود و امکان گفت‌وگو درباره موضوعاتی مانند رنج، مسئولیت و رابطه پدر و پسر را فراهم کند. معتقدم اگر یک داستان از دل تجربه‌ای بومی بیرون بیاید اما به پرسش‌های انسانی عمیق‌تری برسد، می‌تواند با مخاطبانی فراتر از جغرافیای خودش نیز ارتباط برقرار کند.
آیا جمله یا صحنه‌ای در «اسب سیاه» وجود دارد که به عنوان یک «لحظه ناب سینمایی» بیشترین قرابت را با آن احساس کنید یا انرژی و تلاش زیادی برای خلق آن صرف کرده باشید؟
برای من، بخش مهم فیلم لحظه‌هایی است که شخصیت اصلی در برابر یک تصمیم اخلاقی قرار می‌گیرد و دیگر نمی‌تواند صرفاً به وظیفه‌ای که به او محول شده تکیه کند. در چنین موقعیت‌هایی، شخصیت باید با احساسات و مسئولیت خودش روبه‌رو شود.
در فیلم تلاش کردم این وضعیت را تا حد امکان از طریق رفتار، تصویر، سکوت و فضای صحنه منتقل کنم، نه با توضیح مستقیم و دیالوگ‌های زیاد. به نظرم دشواری چنین صحنه‌هایی این است که باید احساسات متناقض شخصیت را منتقل کنند، بدون آنکه فیلم به‌جای مخاطب درباره درست یا غلط بودن تصمیم او قضاوت کند.
وقتی به آثار قبلی خود نگاه می‌کنید و به «اسب سیاه» می‌رسید، چه نوع تحول و تغییری در سیر فکری، فرم و تکنیک سینمایی خود مشاهده می‌کنید؟
فکر می‌کنم در طول این مسیر، بیش از گذشته به این توجه کرده‌ام که چگونه می‌توان با استفاده از تصویر، صدا، رفتار و سکوت، به جهان درونی شخصیت‌ها نزدیک شد. در تجربه‌های اولیه، طبیعتاً بخش مهمی از مسیر به یادگیری و شناخت امکانات سینما اختصاص داشت؛ اما به‌تدریج مسئله برایم این شده که هر انتخاب فرمی چه ضرورتی در داستان دارد و چگونه می‌تواند تجربه مخاطب را شکل دهد.
البته این مسیر را حرکتی خطی و کامل‌شده نمی‌بینم. هر فیلم برای من فرصتی است تا با مسئله‌ای تازه مواجه شوم و چیزهایی را که قبلاً آموخته‌ام دوباره بررسی کنم. فکر می‌کنم رشد یک فیلمساز فقط به تسلط بیشتر بر ابزارها مربوط نیست؛ به شناخت دقیق‌تر آن چیزی هم مربوط است که می‌خواهد روایت کند.
فیلم «شکار» در جشنواره‌هایی چون دهوک، مسکو و همچنین جوایز ABU خوش درخشید. دیدگاه شما درباره هماهنگی و پیوند میان داستان‌های بومی (لوکال) و زبان فراگیر و جهانی فیلم کوتاه چیست؟
به نظرم بومی بودن و جهانی بودن در تقابل با یکدیگر نیستند. یک فیلم برای ارتباط با مخاطبان فراتر از مرزهای جغرافیایی، لازم نیست ریشه‌های فرهنگی و محلی خود را کنار بگذارد؛ بلکه باید بتواند از دل یک موقعیت مشخص، به تجربه‌ها و پرسش‌های انسانی برسد.
در فیلم «شکار»، داستان درباره گروهی از روستاییان است که تصمیم می‌گیرند برای شکار گراز به جنگل‌های اطراف روستا بروند. اما در جریان شکار، یکی از آن‌ها به‌اشتباه فردی از گروه خودشان را زخمی می‌کند و همین اتفاق، زنجیره‌ای از رویدادهای بعدی را شکل می‌دهد. برای من، اهمیت داستان فقط در اتفاق اولیه نیست، بلکه در پیامدهای آن و واکنش آدم‌ها در مواجهه با موقعیتی پیش‌بینی‌نشده است.
فکر می‌کنم چنین داستانی، با وجود ریشه داشتن در یک جغرافیا و فرهنگ مشخص، می‌تواند پرسش‌هایی درباره رفتار انسان، مسئولیت و پیامد تصمیم‌ها مطرح کند؛ پرسش‌هایی که محدود به یک منطقه یا فرهنگ خاص نیستند. از نظر من، زبان جهانی سینما از حذف ویژگی‌های بومی به دست نمی‌آید، بلکه از روایت صادقانه و عمیق همان ویژگی‌ها شکل می‌گیرد.
شما در مهاباد به عنوان مدرس فیلم‌سازی در انجمن سینمای جوانان ایران فعال بوده‌اید و دبیری بخش فیلم جشنواره «آسمانی» را نیز بر عهده داشته‌اید. آموزش و پرورش نسل جدید سینماگران چه آموزه‌هایی برای خود شما داشته است؟ آیا این تجربه بر نگاهتان به آثار یا پروژه‌های آینده‌تان تأثیر می‌گذارد؟
تدریس برای من فقط انتقال دانسته‌ها به هنرجویان نیست؛ فرایندی است که در آن خودم هم دوباره با پرسش‌های بنیادی سینما مواجه می‌شوم. پرسش‌های هنرجویان و شیوه نگاه آن‌ها به داستان و تصویر، گاهی باعث می‌شود به موضوعاتی فکر کنم که ممکن است در روند معمول کار حرفه‌ای از کنارشان عبور کنیم
تجربه حضور در فضای جشنواره‌ای و ارتباط با فیلم‌سازان جوان نیز اهمیت فرصت‌های دیده‌شدن و تبادل تجربه را برایم پررنگ‌تر کرده است. به نظرم در مناطق مختلف، استعدادها و داستان‌های زیادی وجود دارند که برای رشد به امکان آموزش، حمایت و فضایی برای ارائه آثارشان نیاز دارند. این موضوع برای سینمای مناطق کوردنشین اهمیت ویژه‌ای دارد.
فیلم‌های شما پیش از این در جشنواره‌های سلیمانیه و دهوک در اقلیم کوردستان به نمایش درآمده‌اند. ارتباط و تعامل آثار شما با مخاطبان و سینماگران اقلیم کوردستان چه حس و حالی به شما می‌بخشد و جایگاه سینمای کردی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
نمایش فیلم در سلیمانیه و حضور در فضای سینمایی دهوک برای من اهمیت خاصی دارد؛ چون این ارتباط می‌تواند زمینه آشنایی مخاطبان و فیلم‌سازان با تجربه‌ها و روایت‌های یکدیگر را فراهم کند. سینمای کوردی ظرفیت زیادی برای روایت داستان‌هایی دارد که از زندگی، فرهنگ، تاریخ و مسائل اجتماعی مردم کورد سرچشمه می‌گیرند.
با این حال، به نظرم برای گسترش این سینما صرفاً داشتن داستان‌های خوب کافی نیست. تولید مستمر، دسترسی به امکانات حرفه‌ای، فرصت‌های نمایش، همکاری میان فیلم‌سازان و ارتباط بیشتر با جشنواره‌ها و مخاطبان بین‌المللی نیز اهمیت دارند. امیدوارم سینمای کوردی بتواند ضمن حفظ ویژگی‌های زبانی و فرهنگی خود، از نظر فرم و تجربه‌های سینمایی نیز مسیرهای متنوع‌تری را دنبال کند.
به عنوان یک کارگردان جوان، در میان سینمای مستقل و چالش‌های مداوم پیش روی تولید فیلم کوتاه در شرق کوردستان، بزرگ‌ترین چالش برای شما چه بوده است؟
به نظرم یکی از چالش‌های اصلی، فراهم کردن امکانات تولید و ادامه دادن مسیر فیلم‌سازی بدون فاصله‌های طولانی میان پروژه‌هاست. فیلمساز مستقل معمولاً باید هم‌زمان به مسائل مالی، امکانات فنی، گروه تولید و امکان نمایش اثر فکر کند؛ در حالی که این مسائل نباید به قیمت کنار گذاشتن نگاه مستقل یا ضرورت‌های هنری فیلم تمام شوند.
در مناطق مرزی و دور از مراکز اصلی تولید، دسترسی به برخی امکانات و شبکه‌های حرفه‌ای نیز می‌تواند دشوارتر باشد. با این حال، فکر نمی‌کنم مسئله فقط کمبود امکانات باشد. ایجاد فرصت برای آموزش، حمایت از تولید، شکل‌گیری ارتباط میان فیلم‌سازان و فراهم کردن امکان نمایش آثار، می‌تواند به تداوم و رشد سینمای مستقل کمک کند.
آیا در آینده‌ای نزدیک به ورود به عرصه ساخت فیلم بلند سینمایی فکر می‌کنید، یا همچنان دنیای فیلم کوتاه فضای بیشتری برای بیان پیام‌ها و دغدغه‌هایتان دارد؟
ساخت فیلم بلند بخشی از مسیر آینده من است و علاقه دارم تجربه‌ام را در این قالب نیز گسترش بدهم. با این حال، فیلم کوتاه را صرفاً مرحله‌ای برای رسیدن به فیلم بلند نمی‌دانم. فیلم کوتاه می‌تواند یک شکل مستقل و کامل از بیان سینمایی باشد و فرصت مناسبی برای تجربه کردن فرم‌ها و روایت‌های متفاوت فراهم کند.
برای من، قالب فیلم باید با نیاز داستان هماهنگ باشد. اگر ایده‌ای به زمان و فضای بیشتری برای پرداخت شخصیت‌ها و گسترش جهان داستان نیاز داشته باشد، فیلم بلند انتخاب مناسبی خواهد بود. مهم‌تر از قالب، این است که بتوانم داستانی را پیدا کنم که ضرورت روایت کردن داشته باشد و برای آن زبان سینمایی مناسبی بسازم.
رامین محمدیار (متولد ۱۳۷۳ در میراوا، شرق کوردستان) فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان، فارغ‌التحصیل کارشناسی کارگردانی تلویزیون از دانشگاه صداوسیمای تهران است. او علاوه بر تدریس فیلم‌سازی، در زمینه تولید فیلم کوتاه فعالیت دارد. شناخته‌شده‌ترین اثر او، فیلم کوتاه «اسب سیاه» (۲۰۲۶)، موفق به کسب جوایز متعددی از جمله بهترین فیلم، تدوین و صدا از جشنواره اروند و جایزه ویژه داوران در جشنواره لاهیجان شده و در جشنواره‌های بین‌المللی تهران و مستقل کوردستان در آمریکا نیز حضور یافته است. از دیگر آثار مهم او می‌توان به فیلم کوتاه «شکار» (۲۰۲۳) اشاره کرد که در جشنواره‌های معتبر داخلی و خارجی درخشیده است.